«Δεν λέω ότι ήταν οι εξωγήινοι αλλά…» σχολίασε με περιπαικτική διάθεση ένας χρήστης στο Facebook, κάτω από την είδηση του Reuters ότι ο Έριχ φον Ντένικεν πέθανε σε ηλικία 90 ετών.
Ο Ελβετός συγγραφέας εξαιρετικά ευπώλητων βιβλίων, ο οποίος έχτισε μια μεγάλη καριέρα πάνω στον ισχυρισμό – που απορρίφθηκε από επιστήμονες και αρχαιολόγους – ότι η ανθρωπότητα οφείλει μεγάλο μέρος της ανάπτυξής της στην παρέμβαση εξωγήινων όντων, είχε μάλιστα μεγάλο κοινό και στην Ελλάδα, με πολλά από τα βιβλία του να κυκλοφορούν κυρίως από τις εκδόσεις Ηριδανός.
«Χρειάστηκε θάρρος για να γραφτεί αυτό το βιβλίο, και θα χρειαστεί θάρρος για να διαβαστεί», αναφέρει στην εισαγωγή της πρώτης του μεγάλης επιτυχίας, «Άρματα των Θεών;». Ο Ντένικεν γνώριζε πολύ καλά ότι οι μελετητές θα το απέρριπταν ως ανοησία, αλλά επέμενε ότι «το παρελθόν έσφυζε από άγνωστους θεούς που επισκέφθηκαν την πρωτόγονη Γη με επανδρωμένα διαστημόπλοια».
Από τη φυλακή στην καταξίωση
Γεννημένος στο Σαφχάουζεν της Ελβετίας το 1935, ο φον Ντένικεν ήρθε στο προσκήνιο όταν κυκλοφόρησε το «Άρματα των Θεών;» ενώ εργαζόταν ως διευθυντής ξενοδοχείου στο Νταβός. Την ίδια περίοδο καταδικάστηκε για απάτη και φυλακίστηκε για 18 μήνες. Ωστόσο, καθώς το βιβλίο του γνώριζε τεράστια επιτυχία, βγήκε από τη φυλακή ως συγγραφέας με «όνομα».
Σε αυτό, έθεσε ένα προκλητικό για την εποχή ερώτημα που θα καθόριζε ολόκληρη την καριέρα του: «Ήταν ο Θεός αστροναύτης;» Σύμφωνα με τους New York Times, ο Ντένικεν υποστήριξε ότι αρχαίοι πολιτισμοί, όπως οι Μάγια και οι Αιγύπτιοι, δέχθηκαν επισκέψεις από εξωγήινους αστροναύτες που τους παρείχαν προηγμένη τεχνολογία για την κατασκευή μνημειωδών έργων.
Οι θεωρίες του υποστήριζαν ότι οι αιγυπτιακές πυραμίδες θα μπορούσαν να είχαν κατασκευαστεί μόνο με εξωγήινη βοήθεια, επικαλούμενος μαθηματικές σχέσεις και μηχανικά επιτεύγματα που φάνταζαν πέρα από τις δυνατότητες των αρχαίων κοινωνιών.
Το βιβλίο κυκλοφόρησε σε μια κομβική στιγμή, το 1968, όταν η ανθρωπότητα βρισκόταν ένα βήμα πριν από την προσελήνωση και τα counterculture κινήματα αμφισβητούσαν την κατεστημένη εξουσία. Το μείγμα βιβλικής ερμηνείας, αρχαίας μυθολογίας και εικαστικής αρχαιολογίας του Ντένικεν βρήκε απήχηση σε αναγνώστες που αναζητούσαν εναλλακτικές εξηγήσεις για την ανθρώπινη ιστορία.
Επανερμήνευσε, λοιπόν, θρησκευτικά κείμενα, υποστηρίζοντας ότι το όραμα του προφήτη Ιεζεκιήλ με τους «πύρινους τροχούς στον ουρανό» ήταν στην πραγματικότητα περιγραφή εξωγήινου διαστημοπλοίου, και ισχυρίστηκε ότι οι Γραμμές της Νάσκα στο Περού λειτουργούσαν ως διάδρομοι προσγείωσης για εξωγήινους επισκέπτες.
Οι αντιδράσεις της επιστημονικής κοινότητας
Ο Ντένικεν και οι θεωρίες του βρήκαν μπροστά τους, αναπόφευκτα, τους επιστήμονες. Ο διάσημος αστροφυσικός Καρλ Σαγκάν απέρριψε το έργο του, δηλώνοντας ότι ο Ντένικεν απέδιδε «ό,τι δεν μπορούσε να κατανοήσει σε εξωγήινη νοημοσύνη». Ανθρωπολόγοι και αρχαιολόγοι τον κατηγόρησαν για παραποίηση στοιχείων, επιλεκτική χρήση πηγών και προώθηση ψευδοαρχαιολογίας που υπονόμευε τη σοβαρή επιστημονική έρευνα.
Το 1991, έγινε ο πρώτος αποδέκτης του σατιρικού βραβείου Ig Νόμπελ Λογοτεχνίας «για την ευαισθητοποίηση του κοινού γύρω από την επιστήμη μέσω αμφίβολων πειραμάτων ή ισχυρισμών».
Όταν ήρθε αντιμέτωπος με τις κατηγορίες για κατασκευασμένα στοιχεία σε βρετανικό τηλεοπτικό ντοκιμαντέρ, αρνήθηκε να ανακαλέσει, επιμένοντας ότι, πέρα από μικρές ανακρίβειες, οι βασικές του θεωρίες παρέμεναν σωστές.
Οι επικριτές του επεσήμαναν το παρελθόν του καθώς είχε εκτίσει δύο φορές ποινή φυλάκισης για απάτη και υπεξαίρεση, που σχετίζονταν με πλαστογράφηση οικονομικών στοιχείων ξενοδοχείων ως ένδειξη ενός ευρύτερου μοτίβου εξαπάτησης.
Επιτυχημένος παρά την ακαδημαϊκή απόρριψη
Η περιφρόνηση των ακαδημαϊκών κύκλων ήταν έντονη, ωστόσο η επιρροή του Ντένικεν πέρασε πολύ εύκολα και γρήγορα στη λαϊκή κουλτούρα. Δημοσίευσε περισσότερα από 40 βιβλία μέσα σε πέντε δεκαετίες, μεταφρασμένα σε 32 γλώσσες, καθιστώντας τον έναν από τους πιο πολυδιαβασμένους συγγραφείς της Ελβετίας.
Η υπόθεση των αρχαίων αστροναυτών άνοιξε ένα εντελώς νέο πεδίο αναζήτησης, κάνοντας πολλούς να εξετάσουν την πιθανότητα εναλλακτικών εξηγήσεων πέρα από τις κυρίαρχες θεωρίες που θεωρούνταν οριστικές.
Το έργο του ενέπνευσε τη σειρά The Eternals της Marvel Comics, επηρέασε την ταινία Prometheus του Ρίντλεϊ Σκοτ και παρείχε εννοιολογικά θεμέλια για το κινηματογραφικό franchise Ιντιάνα Τζόουνς. Το σημαντικότερο, οδήγησε άμεσα στη δημιουργία της μακροχρόνιας σειράς του History Channel, Ancient Aliens, η οποία έκανε πρεμιέρα το 2009 και στην οποία ο Ντένικεν εμφανιζόταν συχνά ως σχολιαστής.
Σύμφωνα με ρεπορτάζ του Associated Press, ο Ντένικεν ταξίδευε πάνω από 160.000 χιλιόμετρα ετησίως στο αποκορύφωμα της φήμης του, επισκεπτόμενος αρχαιολογικούς χώρους σε όλο τον κόσμο και δίνοντας διαλέξεις σε αφοσιωμένους οπαδούς. Το 2003, άνοιξε το Mystery Park κοντά στο Ίντερλακεν της Ελβετίας, ένα θεματικό πάρκο βασισμένο στις θεωρίες του, με αντίγραφα πυραμίδων και εκθεσιακούς χώρους. Το εγχείρημα αντιμετώπισε οικονομικές δυσκολίες και αργότερα μετονομάστηκε σε JungfrauPark.
Προέβλεψε την επιστροφή των εξωγήινων
«Από αμέτρητες αρχαίες γραπτές πηγές γνωρίζω ότι αυτοί οι “θεοί” υποσχέθηκαν να επιστρέψουν» υποστήριζε ο Ντένικεν αναφερόμενος στους εξωγήινους. «Τότε θα βιώσουμε το σοκ των θεών – μια ολοκληρωτική καταστροφή για τη θρησκεία και την επιστήμη. Τα στοιχεία μιλούν ξεκάθαρα. Αυτό είναι που με ωθεί».
Η δημοσιοποίηση της έκθεσης από την κυβέρνηση των Ηνωμένων Πολιτειών για τα UFO το 2021, η οποία δεν απέκλειε την εξωγήινη προέλευση, του έδωσε νέα ελπίδα. «Στο μέλλον, όποιος μιλά για UFO και εξωγήινους δεν θα γελοιοποιείται πια», δήλωσε στην εφημερίδα Neue Zürcher Zeitung.
«Οι άνθρωποι θα συνειδητοποιήσουν σιγά-σιγά ότι πολλά πράγματα είναι δυνατά, τα οποία προηγουμένως θεωρούσαν αδύνατα» και «μόλις είμαστε προετοιμασμένοι και συνηθίσουμε στην ιδέα ότι δεν είμαστε μόνοι στο σύμπαν, οι εξωγήινοι θα έρθουν σε εμάς. Περιμένω ότι αυτό θα συμβεί μέσα στα επόμενα δέκα χρόνια» έλεγε.
Μια αμφιλεγόμενη κληρονομιά
Αν και οι κυρίαρχοι αρχαιολόγοι και ιστορικοί συνεχίζουν να απορρίπτουν τις θεωρίες του ως επιστημονικά αβάσιμες, το έργο του άλλαξε θεμελιωδώς τον τρόπο με τον οποίο εκατομμύρια άνθρωποι αντιλαμβάνονται τους αρχαίους πολιτισμούς και τη θέση της ανθρωπότητας στο σύμπαν. Παρέμεινε ενεργός μέχρι τα τελευταία του χρόνια, αρνούμενος να αποσυρθεί και εκφράζοντας ακλόνητη πίστη στις απόψεις του.
Στον πρόλογο της επετειακής έκδοσης των 50 χρόνων του «Άρματα των Θεών;» ο Ντένικεν έγραψε: «Σήμερα γνωρίζω με βεβαιότητα ότι η Γη, το σπίτι μας, έχει δεχθεί επισκέψεις από εξωγήινους στο μακρινό παρελθόν. Γνωρίζω επίσης ότι εκείνοι οι επισκέπτες υποσχέθηκαν στους προγόνους μας πως θα επιστρέψουν στη Γη».
«Η Μεγάλη Απάτη προσπαθεί να ξυπνήσει τον Νου και το Πνεύμα των αναγνωστών σε μια άλλη πραγματικότητα. Τα στοιχεία που περιλαμβάνονται στο βιβλίο δεν είναι αερολογίες που κάποιος ευφάνταστος συγγραφέας δημιουργεί για να πουλήσει βιβλία», διαβάζουμε στο ειρωνικό, θα μπορούσε να πει κάποιος, οπισθόφυλλο του βιβλίου και αυτές οι λίγες λέξεις, ίσως, συνοψίζουν την πορεία του Έριχ φον Ντένικεν. Από την ανάποδη.
