Ο Φίλης, η Εκκλησία στην Κατοχή και η οργή του Αρχιεπισκόπου

Η περίπτωση του παπα-Δημήτρη (Κουτσούμπα), παππού του γενικού γραμματέα του ΚΚΕ Δ. Κουτσούμπα,

Η περίπτωση του παπα-Δημήτρη (Κουτσούμπα), παππού του γενικού γραμματέα του ΚΚΕ Δ. Κουτσούμπα, την οποία μετέφερε ο ίδιος κατά την ομιλία του στην προ ημερησίας διατάξεως συζήτηση στη Βουλή, αποδοκιμάζοντας ως ανιστόρητες και απλουστευτικές τις δηλώσεις του υπουργού Παιδείας Ν. Φίλη σχετικά με τον ρόλο της Εκκλησίας στην Κατοχή, δεν ήταν η μόνη. Πολύ λιγότερο ο ανώτερος κλήρος, αλλά περισσότερο ο κατώτερος, ο λαϊκός κλήρος, έδωσαν το δικό τους «παρών» στον αγώνα κατά των κατακτητών.
Ο παπα-Δημήτρης ήταν ένας από αυτούς που συντάχθηκαν ενεργά με τον εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα. Ηταν καθοδηγητής της εαμικής Εθνικής Αλληλεγγύης στην επαρχία Δομοκού. Συνελήφθη την ώρα της Θείας Λειτουργίας μαζί με τον γιο του Κώστα. Φυλακίστηκαν, βασανίστηκαν και εκτελέστηκαν τον Απρίλιο του 1944 στο Χρισσό Αμφισσας. Πολλοί ήταν οι κληρικοί που συνεργάστηκαν με αντιστασιακές οργανώσεις και βρέθηκαν στο βουνό με το όπλο στο χέρι, ενώ από την ιεραρχία της Εκκλησίας ένα τμήμα συνεργάστηκε με τους Γερμανούς ή δεν αντιτάχθηκε στους κατακτητές, ενώ ένα άλλο τίμησε επάξια τα ράσα του.
Ο κλήρος του ΕΑΜ


Από τους περίπου 7.000 ιερείς της χώρας την περίοδο εκείνη, περισσότεροι από τους μισούς εντάχθηκαν στην Παγκληρική Ενωση Ελλάδας που συγκρότησε το ΕΑΜ προκειμένου να συσπειρώσει τον κατώτερο κλήρο, ενώ συμμετείχαν και στα όργανα λαϊκής εξουσίας που εγκαθίδρυσε ο ΕΛΑΣ στην Ελεύθερη Ελλάδα. Κάθε στρατιωτική μονάδα του ΕΛΑΣ διέθετε τον ιερέα της, με χαρακτηριστικότερη μορφή τον καθηγούμενο Γερμανό Δημάκη, τον θρυλικό παπά του Αρη Βελουχιώτη, γνωστότερο ως «παπα-Ανυπόμονο», ενώ ακόμη και κατά τον εμφύλιο πόλεμο υπήρξαν ιερείς που έδρασαν μέσα από τις γραμμές του ΔΣΕ πληρώνοντας για αυτό βαρύ τίμημα – είτε εκτελέστηκαν είτε εξορίστηκαν και όσοι επέζησαν καθαιρέθηκαν. Χαρακτηριστική ήταν η περίπτωση του ιερέα της 670ής Μονάδας του ΔΣΕ που πάντρεψε στο βουνό τον τότε ηγέτη του ΚΚΕ Νίκο Ζαχαριάδη με τη Ρούλα Κουκούλου (στις 17 Φεβρουαρίου 1948) στην κατεχόμενη από τους αντάρτες κοινότητα Αγίου Αχιλλείου Φλωρίνης και ο οποίος αργότερα σκοτώθηκε σε μάχη.
Από τον ανώτερο κλήρο ξεχώρισαν για τη συμμετοχή τους στο εαμικό κίνημα ο μητροπολίτης Σερβίων και Κοζάνης Ιωακείμ Αποστολίδης, ο οποίος μάλιστα ήταν αντιπρόεδρος του Εθνικού Συμβουλίου της Προσωρινής Κυβέρνησης του βουνού (ΠΕΕΑ) και υπέγραφε ως «πνευματικός αρχηγός ΕΑΜ και ΕΛΑΣ», ο μητροπολίτης Χίου Ιωακείμ Στρουμπής, καθώς και ο μητροπολίτης Ηλείας Αντώνιος Πολίτης, από τους οποίους βεβαίως αφαιρέθηκαν κατόπιν οι μητροπόλεις. Αλλά και άλλοι ιεράρχες βοήθησαν στον αγώνα, όπως οι Μητροπολίτες Σάμου και Ικαρίας Ειρηναίος, Χαλκίδας Γρηγόριος, Αττικής Ιάκωβος, Βόλου Ιωακείμ, Δρυινουπόλεως και Κονίτσης Δημήτριος, ο δεσπότης Λάρισας και Ελασσόνας Καλλίνικος και ο επίσκοπος Μηθύμνης Διονύσιος, που βοήθησαν με πολλούς και διάφορους τρόπους στον αγώνα.
Σύμφωνα με τις «Μνήμες και μαρτυρίες από το ’40 και την Κατοχή» που εξέδωσε η Εκκλησία της Ελλάδος επί μακαριστού Χριστόδουλου – έκδοση που απέστειλε στον Πρόεδρο της Βουλής Ν. Βούτση ο αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος Ιερώνυμος -, 168 κληρικοί είτε έπεσαν στη μάχη είτε εκτελέστηκαν από τους κατακτητές.
Οπως αναφέρει ο Μ. Κάιλας στο βιβλίο του «Ο λαϊκός κλήρος στην Αντίσταση», το πρώτο θύμα ήταν ο αρχιμανδρίτης Φώτιος Θεοδοσάκης από το Ηράκλειο Κρήτης που σκοτώθηκε στις 4 Ιουνίου 1941, ενώ ο αρχιμανδρίτης Κοζάνης Ιωακείμ Λιούλιας βασανίστηκε φρικτά και εκτελέστηκε στις 6 Ιουνίου 1943. Οι εκτελέσεις συνεχίστηκαν μέχρι λίγο πριν από την Απελευθέρωση, με τελευταία θύματα τους κληρικούς Δημήτριο Τομαρά από τον Χορτιάτη, Χρήστο Παπαδόπουλο από την Καβάλα και Χρήστο Σιάνο από τη Φλώρινα, ενώ και μετά την Απελευθέρωση, κυρίως κατά τη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου, πολλοί ήταν οι κληρικοί που δολοφονήθηκαν και εκτελέστηκαν από τους ταγματασφαλίτες και το μετεμφυλιακό τρομοκρατικό κράτος.
Οι παπάδες του Αρη


Από τους πρώτους κληρικούς που βγήκαν στο βουνό ανταποκρινόμενοι στο προσκλητήριο του Αρη Βελουχιώτη ήταν οι Κώστας Τζεβελέκης (Παπακουμπούρας) από την Κολοκυθιά, Νίκος Αυγερόπουλος από την Ανατολή, Λάιος Δροσογιάννης από τη Δάφνη, Παπαριστείδης από τη Στρώμη, Δημήτρης Χολέβας (Παπαφλέσσας) από την Τσιούκα και ο αρχιμανδρίτης Γερμανός Δημάκης (Ανυπόμονος), ενώ ακολούθησαν στη συνέχεια εκατοντάδες άλλοι σε όλη την κατεχόμενη Ελλάδα.

Απέναντι στις κατοχικές κυβερνήσεις
Ο «ασύρματος του Δεσπότη» και ο αντάρτης Σεραφείμ

Ο τοποθετηθείς κατά τη δικτατορία Μεταξά στη θέση του προκαθημένου της Εκκλησίας της Ελλάδος Αρχιεπίσκοπος Χρύσανθος παύθηκε στις 2 Ιουνίου 1941 με συντακτική πράξη της κατοχικής κυβέρνησης Τσολάκογλου διότι αρνήθηκε να την ορκίσει: «Ο αρχηγός της Εκκλησίας δεν δύναται να ορκίσει κυβέρνηση σχηματιζόμενη υπό την διοίκηση του εχθρού της πατρίδος» είχε πει. Ούτε είχε παραστεί στην παράδοση της πόλεως των Αθηνών όπου είχε κληθεί από τον στρατηγό Καβράκο.
Ο «ύπατος τοποτηρητής του βασιλικού θεσμού» στην κατεχόμενη Ελλάδα, όπως τον είχε αποκαλέσει ο Κ. Πυρομάγλου, διατηρούσε στο σπίτι του στην οδό Σουμελά στην Κυψέλη ασύρματο, τον «ασύρματο του Δεσπότη», ενώ ενίσχυε αντιστασιακές δραστηριότητες. Αλλά και ο Δαμασκηνός, ο οποίος τον διαδέχθηκε καταλαμβάνοντας τον αρχιεπισκοπικό θρόνο, φρόντισε να κρατήσει αποστάσεις από την πρώτη κατοχική κυβέρνηση, όπως και τις μετέπειτα. Οταν ο Τσολάκογλου του ζήτησε ενάμιση μήνα μετά την ενθρόνισή του να βγάλει τους κληρικούς στον άμβωνα για να «διαφωτίσουν» τον λαό για τους σκοπούς «χάριν των οποίων ανέλαβε τας φροντίδας και τας αγωνίας της κυβερνητικής εξουσίας», εκείνος απέφυγε να ταυτίσει την Εκκλησία με την κατοχική κυβέρνηση.
Οπως αναφέρει ο δημοσιογράφος Γ. Καραγιάννης στο βιβλίο του «Εκκλησία και Κράτος», ανάλογη στάση κράτησε και απέναντι στον πληρεξούσιο του Χίτλερ στην Ελλάδα Αλτενμπουργκ και στους επόμενους κατοχικούς πρωθυπουργούς Κ. Λογοθετόπουλο και Ι. Ράλλη (αν και σύμφωνα με τον Γ. Ράλλη ο Δαμασκηνός συμμετείχε στον σχηματισμό των κατοχικών αυτών κυβερνήσεων) όταν του ζήτησαν να καταδικάσει ανοιχτά τις οργανώσεις της Εθνικής Αντίστασης και τη Σοβιετική Ενωση! Σημαντικός δε ήταν ο ρόλος του στην οργάνωση πανελληνίου δικτύου παροχής βοήθειας στους δοκιμαζόμενους και πένοντες Ελληνες (Εθνικός Οργανισμός Χριστιανικής Αλληλεγγύης), ενώ συνέβαλε και στη διάσωση πολλών Ελλήνων Εβραίων.
Αξίζει να αναφερθεί και η περίπτωση του Μητροπολίτη Καρυστίας και Σκύρου Παντελεήμονος Φωστίνη, ο οποίος διέφυγε στη Μέση Ανατολή, όπως και του «μπαρουτοκαπνισμένου» Αρχιμανδρίτη Σεραφείμ Τίκα, μετέπειτα Αρχιεπισκόπου Αθηνών και πάσης Ελλάδος, ο οποίος το 1943 οργανώθηκε στον ΕΔΕΣ του Ναπολέοντα Ζέρβα. Πολλοί ήταν οι μητροπολίτες που, όπως και ο Αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός, διέσωσαν Ελληνες Εβραίους. Χαρακτηριστικότερη η περίπτωση του Μητροπολίτη Ζακύνθου Χρυσοστόμου, ο οποίος δεν έδινε στον γερμανό διοικητή τη λίστα με τους Εβραίους του νησιού, ενώ του επέδωσε και επιστολή προς τον Χίτλερ, τον οποίο είχε γνωρίσει στο Μόναχο το 1924. Η απάντηση ήταν: «Οι Εβραίοι θα παραμείνουν στο νησί με ευθύνη του Μητροπολίτη». Ετσι σώθηκαν 275 Εβραίοι της Ζακύνθου.

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ακολουθήστε στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις
Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, από
Πολιτική
ΒΗΜΑτοδότης
Σίβυλλα
Helios Kiosk