ΣΑΡΑΓΕΒΟ
Περνώντας από την «οδό των ελεύθερων σκοπευτών» και κοιτώντας προς τα υψώματα γύρω από το Σαράγεβο, η μνήμη ανασύρει τις εικόνες από την πολιορκία και τον καθημερινό βομβαρδισμό της πόλης κατά την περίοδο του εμφυλίου πολέμου της δεκαετίας του ’90. Στην επιφάνεια, τίποτε δεν θυμίζει σήμερα εκείνη την τραγική περίοδο, όταν ελεύθεροι σκοπευτές, κρυμμένοι, σκότωναν ό,τι κινείται. Ωστόσο, η κοινωνική δυσαρέσκεια βράζει σήμερα στην πρωτεύουσα της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης, αλλά όχι μόνο σε αυτή –σχεδόν 20 χρόνια από τη Συμφωνία του Ντέιτον, που ουσιαστικά επέβαλαν οι Αμερικανοί το 1995 για να σιγήσουν τα όπλα.
Στις αρχές του Φεβρουαρίου, μεγάλης κλίμακας διαδηλώσεις διαμαρτυρίας ξεκίνησαν από την πόλη της Τούζλα και επεκτάθηκαν και σε πολλές άλλες πόλεις (Ζένιτσα, Μπίχατς, Τράβνικ) της «Ομοσπονδίας της Βοσνίας και Ερζεγοβίνης». Πρόκειται για τη μία εκ των δύο οντοτήτων που συνιστά –μαζί με τη Σερβική Δημοκρατία και την Αυτόνομη Επαρχία του Μπρτσκο –αυτό το ιδιότυπο μόρφωμα με τις τρεις εθνότητες (βοσνιακή ή μουσουλμανική, σερβική και κροατική), το τριμελές προεδρείο, τα δέκα καντόνια και τα αναρίθμητα επίπεδα εξουσίας, που έχουν δημιουργήσει ένα «θεσμικό υδροκεφαλικό έκτρωμα» ανίκανο να λειτουργήσει.
Στην Τούζλα, πόλη βιομηχανική εδώ και δεκαετίες, αλλά πλέον με ανεργία που αγγίζει το 55%, οι διαδηλώσεις ξεκίνησαν με αφορμή την ιδιωτικοποίηση τεσσάρων εργοστασίων. Η βίαιη καταστολή από τις αστυνομικές δυνάμεις αποτέλεσε, όμως, τη σπίθα της διάχυσης των διαδηλώσεων στις υπόλοιπες πόλεις, με κυβερνητικά κτίρια στο Σαράγεβο να καίγονται και τους διαδηλωτές να εξακολουθούν να αποκλείουν κεντρικούς δρόμους τα μεσημέρια –έστω και με μειούμενους αριθμούς.
Οπως κατέστη σαφές και στην ελληνική αντιπροσωπεία υπό τον αντιπρόεδρο και υπουργό Εξωτερικών κ. Ευ. Βενιζέλο, ο οποίος επισκέφθηκε το Σαράγεβο στο πλαίσιο περιοδείας του στα Δυτικά Βαλκάνια την προηγούμενη εβδομάδα, η κατάσταση στην κοινωνία δύσκολα μπορεί πλέον να συμβαδίσει με την κληρονομιά του Ντέιτον. Η συμφωνία που κατήρτισε ο αμερικανός διπλωμάτης Ρίτσαρντ Χόλμπρουκ υπήρξε καλή για να σταματήσει η αιματοχυσία, αλλά κανονικά θα έπρεπε σε μία τριετία να αλλάξει.
Κάτι που δεν έγινε. Αντ’ αυτού, ρίζωσε ένα αρτηριοσκληρωτικό σύστημα που ενίσχυσε τα εθνικιστικά στοιχεία σε Σέρβους, Κροάτες και Μουσουλμάνους και δεν επέτρεψε τη δημιουργία ενός κράτους που να λειτουργεί εύρυθμα και να ικανοποιεί τις ανάγκες των πολιτών. Παράλληλα, η λογική προτεκτοράτου που εφάρμοσε ο διεθνής παράγοντας μπορεί ως ένα σημείο να έδινε λύσεις άνωθεν επιβαλλόμενες, αλλά πλέον έχει ατονήσει –όπως προκύπτει από τον μάλλον διακοσμητικό ρόλο του ειδικού εκπροσώπου της ΕΕ, καθώς και εκείνου της διεθνούς κοινότητας.
Στην ήδη επιβαρημένη από την ανεργία και τη διαφθορά κατάσταση έχει έρθει να προστεθεί η περιπλοκή από την απόφαση που έλαβε το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (ΕΔΑΔ) με έδρα το Στρασβούργο το 2009. Το Δικαστήριο, στην «υπόθεση Sejdic-Finci», απεφάνθη ότι η πρόβλεψη του Συντάγματος που προέκυψε από τη Συμφωνία του Ντέιτον, ότι μόνο όσοι προέρχονται από τους τρεις «συστατικούς λαούς» της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης (δηλαδή Μουσουλμάνοι, Σέρβοι και Κροάτες) έχουν δικαίωμα να εκλεγούν στο προεδρείο της χώρας, παραβιάζει την Ευρωπαϊκή Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου. Σημειώνεται ότι ο Ντέρβο Σέιντιτς είναι γνωστός Ρομά της Βοσνίας και ο Τζέικομπ Φίντσι είναι Εβραίος και πρώην πρέσβης της χώρας στην Ελβετία.
Το μείγμα που έχει δημιουργηθεί είναι εκρηκτικό. Και φυσικά απομακρύνει το ενδεχόμενο περαιτέρω προσέγγισης της χώρας με την ΕΕ, καθώς η Βοσνία είναι η μόνη χώρα που δεν έχει υποβάλει επίσημο αίτημα για ένταξη. Λόγω δε της προαναφερθείσης απόφασης του ΕΔΑΔ, που δεν έχει ενσωματωθεί στη συνταγματική έννομη τάξη, διότι αυτό θα απαιτούσε τροποποίηση του Συντάγματος και βρίσκει αντιμέτωπες όλες τις πλευρές που πλήττονται από την αλλαγή των πολιτικών συσχετισμών, η κατάσταση γίνεται πιο εκρηκτική. Είναι γνωστό, άλλωστε, ότι η Σερβική Δημοκρατία και ο ηγέτης της, Μίλοραντ Ντόντικ, δεν βλέπουν με κακό μάτι μια απόσχιση, καθώς θεωρούν ότι τα καταφέρνουν καλύτερα στα του οίκου τους.
Στις αρχές Οκτωβρίου οι ηγέτες των πολιτικών κομμάτων της Βοσνίας συμφώνησαν σε ένα κείμενο με σκοπό να προωθήσουν την εφαρμογή της απόφασης. Δεν μοιάζουν να καίγονται, όμως, όσο η συγκυρία επιτάσσει και η κλεψύδρα αδειάζει. Αν δεν λυθεί ο γόρδιος δεσμός με την απόφαση του ΕΔΑΔ, οι επόμενες εκλογές στη χώρα, το 2015, κινδυνεύουν να κηρυχθούν άκυρες από το Συμβούλιο της Ευρώπης, αλλά, το κυριότερο, η Βοσνία να χάσει κοινοτικά κονδύλια άνω των 75 εκατομμυρίων ευρώ το 2014 –πέραν όσων έχασε το 2013.
Αν στο μείγμα προστεθεί η οικονομική και κοινωνική δυσπραγία, αλλά και μια αλαζονεία που εκφράζεται από κοινοτικούς αξιωματούχους, όπως ο επίτροπος για τη διεύρυνση Στέφαν Φούλε, τότε αυτό ίσως γίνει εκρηκτικό. Φάνηκε τούτο στις πρόσφατες διαδηλώσεις σε μια χώρα με υπόγεια πολιτικά πάθη. Στην περίπτωση αυτή, ακόμη και οι καλές προθέσεις που εξέφρασε εκ μέρους του Συμβουλίου της ΕΕ ο κ. Βενιζέλος, ώστε η ελληνική προεδρία να βοηθήσει, δεν θα είναι αρκετές, αν και ειλικρινείς, για να σπρώξουν τη Βοσνία σε πιο ήρεμα ύδατα…
