Ταραγμένος γάμος, εκρηκτικό διαζύγιο

H αποχώρηση της κυρίας Μαρίας Δαμανάκη από τον ΣΥΝ και η παραίτησή της από το βουλευτικό αξίωμα μετά από μια πολυετή κοινοβουλευτική θητεία απέδειξαν ότι η συμβίωση των δύο διαμετρικά αντίθετων πολιτικών αντιλήψεων κάτω από την ίδια στέγη είχε και ένα όριο. H πρώην, πλέον, βουλευτής είχε πει σε ανυποψίαστο χρόνο ότι «υπάρχουν βελούδινα διαζύγια, αλλά υπάρχουν και βελούδινες συμβιώσεις». Τελικώς, ούτε το πρώτο έγινε ούτε το δεύτερο. H απόφασή της να μην είναι υποψήφια του ΣΥΝ στις προσεχείς εκλογές πυροδότησε την οργή της Κουμουνδούρου – η οποία διοχετεύθηκε μέσω διαρροών προς τα MME – για να λάβει τελικώς τη μορφή της οριστικής και αμετάκλητης ρήξης. Αλλωστε η ΣΥΝύπαρξη της κυρίας Δαμανάκη με τον κ. N. Κωνσταντόπουλο και τη σημερινή ηγετική ομάδα του κόμματος ουδέποτε εξέλαβε χαρακτήρα «βελούδινης συμβίωσης» και ήταν πολλές οι στιγμές εκείνες κατά τις οποίες οι αντιμαχόμενες πλευρές συγκρούστηκαν ανελέητα.

«Σέβομαι τον πρόεδρο και τον ρόλο του, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι συμφωνώ μαζί του» είχε πει κάποτε, διευκρινίζοντας ότι «δεν είναι προσωπική η κόντρα, αλλά πολιτική». Ενίοτε η διάστασή τους ελάμβανε και χαρακτήρα αμοιβαίας αντιπάθειας. Από την εποχή που η ίδια βρισκόταν στο τιμόνι του κόμματος και ως σήμερα οι σχέσεις τους δεν αποκαταστάθηκαν ούτε προσχηματικά. Αλλωστε η κυρία Δαμανάκη κατέτασσε τον νυν πρόεδρο σε εκείνους (μεταξύ αυτών ο κ. Αλ. Αλαβάνος κ.ά.) που είχαν «πριονίσει» με τις θέσεις που διατύπωναν την πολιτική της ως αρχηγού, με αποτέλεσμα στις εκλογές του 1993 να μείνει ο ΣΥΝ εκτός Βουλής. H εκλογική αποτυχία οδήγησε την ίδια σε παραίτηση και έκτοτε, ουσιαστικά, χρονολογείται η διακριτή πολιτική της διαδρομή στο κόμμα της «ανανεωτικής Αριστεράς».

* Το φλερτ με το ΠαΣοΚ

Το «σημείο-μηδέν» στη συγκατοίκηση της κυρίας Δαμανάκη με την ηγεσία του ΣΥΝ ήταν όλα αυτά τα χρόνια τα θέματα ταυτότητας, φυσιογνωμίας και πολιτικής στόχευσης του κόμματος. H ίδια πολλές φορές είχε εγκαλέσει την ηγεσία για τη μη ανάκτηση ενός πλαισίου πολιτικού φορέα διεκδίκησης και συμμετοχής – συνδιαχείρισης – στη νομή της εξουσίας. Ενώ παράλληλα έχει μιλήσει ανοιχτά για «νεοκομμουνιστική μετάλλαξη» του ΣΥΝ. Ετσι όταν ο κ. Κωνσταντόπουλος έλεγε ότι «ο ΣΥΝ δεν θα γίνει “πρόσκοπος” ή “Κοκκινοσκουφίτσα”» του ΠαΣοΚ, η κυρία Δαμανάκη του απαντούσε: «Μα η Κοκκινοσκουφίτσα τελικά δεν έχασε, μάλλον κέρδισε»…

Εναν χρόνο μετά την παραίτησή της από την ηγεσία συγκρότησε μια κίνηση – τους Πολίτες για την Αθήνα. Στις εκλογές του 1994 πήρε μέρος στις δημοτικές εκλογές με τη στήριξη του ΣΥΝ συγκεντρώνοντας 11,2%. Οι άσπονδοι «σύντροφοί» της όμως την κατηγορούσαν στους διαδρόμους ότι… «κατέληξε στον ΣΥΝ αφού προηγουμένως δεν κατάφερε να πλησιάσει τον Ανδρέα Παπανδρέου», ισχυριζόμενοι, δίχως αυτό να τεκμηριώνεται, ότι επεδίωκε να είναι υποψήφια με το ΠαΣοΚ. Σύντομα η κυρία Δαμανάκη επανέκαμψε και στον κοινοβουλευτικό «στίβο».

* Εσωκομματικός πόλεμος

Στις εκλογές του 1996 εκδηλώνει το ενδιαφέρον της να είναι υποψήφια του ΣΥΝ στη B’ Αθηνών, όπου εκλέγεται με 48.000 ψήφους. Εναν χρόνο μετά το ΠαΣοΚ την προτείνει για υποψήφια δήμαρχο Αθηναίων. Εκείνη δέχεται και η Κουμουνδούρου γίνεται… ηφαίστειο. Το κόμμα της αιφνιδιάζεται. Τελικώς αποδέχεται την υποψηφιότητά της από κοινού με το ΠαΣοΚ. H κυρία Δαμανάκη όμως θα συγκεντρώσει μόλις το 16,4%. Και θα μιλήσει για υπονόμευσή της όχι μόνο από τον ΣΥΝ, αλλά και από το ΠαΣοΚ… Από το 1996 και τις διακηρύξεις του κ. K. Σημίτη περί «κεντροαριστεράς» – και μάλιστα από το βήμα του συνεδρίου του ΣΥΝ – το «εκσυγχρονιστικό» ρεύμα στο εσωτερικό του ΣΥΝ αναπτύσσει δραστήρια αντιπολιτευτική δράση. Παράλληλα η ηγεσία του κόμματος παίρνει όλο και πιο σαφείς αποστάσεις από το ΠαΣοΚ. Το πολιτικό και ιδεολογικό χάσμα μεγαλώνει. Εκτοτε η κυρία Δαμανάκη με πολλές ευκαιρίες θα διατυπώσει το διακριτό πολιτικό στίγμα της αναφορικά με χειρισμούς της Κουμουνδούρου σε μείζονα θέματα όπως ο πόλεμος στη Γιουγκοσλαβία και οι αντιπολεμικές εκδηλώσεις, η υπόθεση Οτσαλάν, η επίσκεψη Κλίντον στην Αθήνα (θεώρησε λάθος το ότι ο κ. Κωνσταντόπουλος δεν πήγε στο επίσημο δείπνο προς τιμήν τού τότε προέδρου των ΗΠΑ) κτλ. Οριακή στιγμή για την πολιτική πορεία του ΣΥΝ θεωρείται την ίδια περίοδο (1999) το «παρών» για τη Συνθήκη του Αμστερνταμ, το οποίο βρισκόταν σε φανερή διάσταση από το «ναι» στη Συνθήκη του Μάαστριχτ που είχε πει ο ΣΥΝ επί ηγεσίας της κυρίας Δαμανάκη. Διάσταση όμως εκφράστηκε και στο θέμα της επικύρωσης της Συνθήκης της Νίκαιας, τον Μάρτιο του 2000. H βουλευτής διαφώνησε με το «παρών» του ΣΥΝ και εισηγήθηκε την υπερψήφιση της συνθήκης.

Το Μάιο του 2000 οι «18» – η «εκσυγχρονιστική» ομάδα υπό τον κ. N. Μπίστη – αποχωρούν από τον ΣΥΝ. Αν και η κυρία Δαμανάκη κρατούσε σαφείς αποστάσεις από τον κ. Μπίστη θα πει ότι «ο ΣΥΝ δεν αντέχει άλλους ακρωτηριασμούς». Κάποιοι έχουν επιλεκτική μνήμη. «Δεν διαγράψαμε εμείς τον M. Ανδρουλάκη όταν έλεγε απόψεις σαν αυτές που λέει η ίδια σήμερα» της αντέτειναν κάποιοι σύντροφοί της από το «αριστερό ρεύμα». H κυρία Δαμανάκη θα ζητήσει από τον κ. Κωνσταντόπουλο «να ανακόψει την αιμορραγία δυνάμεων». Πώς; H άποψή της ήταν (και είναι) ότι ο ΣΥΝ οφείλει να επανασυνδεθεί με το ρεύμα της ευρωπαϊκής ανανεωτικής Αριστεράς μέσα από μια νέα πολιτική συμφωνία όσων τον ΣΥΝαποτελούν.

Σε μια από τις ελάχιστες συναντήσεις της με τον πρόεδρο του κόμματος λίγο καιρό μετά τις εκλογές του 2000 που έδωσαν στον ΣΥΝ το οριακό 3,2% και ενώ είχαν εκ νέου αναζωπυρωθεί οι εσωκομματικές έριδες, η πρώην βουλευτής ζητούσε από τον κ. Κωνσταντόπουλο την αποενοχοποίηση των διαφορετικών απόψεων των «διαφωνούντων». Οι συνεργασίες στις εκλογές εκείνες με δυνάμεις της «ριζοσπαστικής Αριστεράς» (κκ. I. Μπανιάς, M. Γλέζος κ.ά.) ήταν ένα ακόμη «αγκάθι» στις σχέσεις της με το κόμμα. Μετά την επικρότηση (με συντριπτική πλειοψηφία) της πολιτικής αυτής στο συνέδριο του Ιουνίου 2000, η ίδια θα αφήσει ανοιχτό το ενδεχόμενο να επανεξετάσει τη στάση της λέγοντας ότι «δύσκολα θα παρέμενε αν διαπίστωνε ότι θα κυριαρχήσουν στον ΣΥΝ νεοκομμουνιστικές θέσεις». H θέση της μάλιστα στο συνέδριο (όπως και του κ. Λ. Κύρκου) για διάλογο με το ΠαΣοΚ και «συμφιλίωση της Αριστεράς με τη διαχείριση της εξουσίας» εξελήφθη ως «άλλη μια πρόκληση».

* H πρόταση δυσπιστίας

H πρώτη σύγκρουση μετά τις εκλογές είναι άμεση και αφορά τη στάση του ΣΥΝ κατά την ψηφοφορία για τις προγραμματικές δηλώσεις της κυβέρνησης Σημίτη. H κυρία Δαμανάκη θα υποστηρίξει ότι η στάση του ΣΥΝ δεν θα πρέπει να είναι εκ προοιμίου καταδικαστική. H Κουμουνδούρου θα ξαναβρεί σύντομα απέναντί της τη βουλευτή. Και κατά την πρωτοβουλία του κ. Κωνσταντόπουλου για τη διαπλοκή, αλλά και με αφορμή την ίδρυση του κόμματος του κ. Δ. Αβραμόπουλου. Δεν θα διστάσει να εμφανιστεί ως υπέρμαχος της δημιουργίας νέων πολιτικών σχηματισμών, προκαλώντας την οργή της ηγεσίας.

Αντιπαράθεση θα ξεσπάσει και μετά την ανοιχτή διαφοροποίησή της με αφορμή την υπερψήφιση από τον ΣΥΝ της πρότασης δυσπιστίας του κόμματος της αξιωματικής αντιπολίτευσης κατά του κ. I. Παπαντωνίου – τότε ΥΠΕΘΟ. H κυρία Δαμανάκη θα έλθει αντιμέτωπη ακόμη και με στελέχη των «ανανεωτικών», με τους οποίους ναι μεν κινείτο ανέκαθεν στο ίδιο μήκος κύματος, αλλά ουδέποτε ταυτίστηκε, διατηρώντας την αυτονομία της και ενίοτε τις αποστάσεις της από επιλογές τους.


ΤΟ ΟΡΙΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΟ Οι ΣΥΝεργασίες έσπειραν αγκάθια

H ίδρυση του λεγόμενου «Χώρου Διαλόγου και Κοινής Δράσης της Αριστεράς» το 2001 και η συνεργασία του ΣΥΝ με δυνάμεις όπως η ΚΕΔΑ των κκ. Δ. Κωστόπουλου και I. Θεωνά, η ΑΚΟΑ του κ. Μπανιά, το «Δίκτυο Κοινωνικών και Πολιτικών Δικαιωμάτων» κ.ά. αποτέλεσαν οριακό σημείο στις σχέσεις της Μαρίας Δαμανάκη με τον ΣΥΝ. H διαφωνία της είναι ριζική και πλέον μιλάει φανερά για διαδικασία «μετάλλαξης» του κόμματος.

H 11η Σεπτεμβρίου θα βρει τις δύο πλευρές για άλλη μία φορά απέναντι. H κυρία Δαμανάκη θα κατηγορήσει ευθέως την ηγεσία για «ίσες αποστάσεις από τις ΗΠΑ και τον Μπιν Λάντεν» και θα ταχθεί κατά των αντιπολεμικών διαδηλώσεων για το Αφγανιστάν. H Κουμουνδούρου πλέον την τοποθετεί ανοιχτά στη «μετα-Αριστερά». Προς τα τέλη του έτους γίνεται δημόσια επίπληξή της από την Κεντρική Πολιτική Επιτροπή, η οποία σε μια θυελλώδη συνεδρίαση θα αποφανθεί με μεγάλη πλειοψηφία ότι «η Δαμανάκη δημιουργεί πρόβλημα στο κόμμα». H ίδια διαμηνύει προς την «ανανεωτική» πτέρυγα ότι τα περιθώρια για τη διατύπωση των απόψεών της εντός του ΣΥΝ στενεύουν.

Διαφωνίες υπήρξαν για πολλά ακόμη θέματα, όπως το Ασφαλιστικό, τα εργασιακά κ.ά. Ωστόσο ορισμένοι χειρισμοί της ηγεσίας φάνηκε να διαμορφώνουν για την ίδια ένα θετικότερο κλίμα. Τέτοιοι ήταν ο δίαυλος επικοινωνίας της Κουμουνδούρου με τη Χαριλάου Τρικούπη επί κ. K. Λαλιώτη, η θέση του ΣΥΝ για το σχέδιο Αναν κτλ. H πορεία προς τις εκλογές και οι αποφάσεις του κόμματος να «θεσμοθετήσει» τη συνεργασία του με τις δυνάμεις της «ριζοσπαστικής Αριστεράς», με τη δημιουργία μάλιστα εκλογικού μετώπου με νέο τίτλο, έγειραν οριστικά την πλάστιγγα προς την επιλογή του «διαζυγίου». H κυρία Δαμανάκη αιφνιδίασε για τελευταία φορά την Κουμουνδούρου, η οποία ναι μεν θεωρούσε εδώ και χρόνια την ίδια «ξένο σώμα», αλλά δεν περίμενε λίγους μήνες πριν από τις εκλογές το οριστικό «αντίο».