Το σύμπαν (που άλλοι το λένε “Η Βιβλιοθήκη”) αποτελείται από έναν ακαθόριστο και ίσως άπειρο αριθμό εξαγωνικών στοών, με τεράστιους αεραγωγούς στη μέση, περιφραγμένους με πολύ χαμηλά κάγκελα. Από οποιοδήποτε εξάγωνο φαίνονται οι πάνω και οι κάτω όροφοι, ατέλειωτα. Η διαρρύθμιση των στοών είναι απαράλλαχτη…». Οι εναρκτήριες τούτες γραμμές από το κείμενο του Χόρχε Λούις Μπόρχες «Η Βιβλιοθήκη της Βαβέλ» (συμπεριλαμβάνεται στις «Μυθοπλασίες» που έχουν κυκλοφορήσει στα ελληνικά από τις εκδόσεις Υψιλον σε μετάφραση Αχιλλέα Κυριακίδη) ορίζουν με παραδειγματικό τρόπο τη βιβλιοθήκη, υποδεικνύοντας και τη συνήθη μνεία της εν είδει μεταφοράς του σύμπαντος. Αν πράγματι ο κόσμος είναι, σύμφωνα με τη ρήση του Στεφάν Μαλαρμέ, «προορισμένος να γίνει βιβλίο», τότε, αντιστρέφοντας, η βιβλιοθήκη δεν μπορεί παρά να είναι ο κόσμος.
Οι παρατηρήσεις αυτές έρχονται στον νου με αφορμή το ογκώδες λεύκωμα του αρχιτέκτονα Κωνσταντίνου Σπ. Στάικου «Βιβλιοθήκη Απο την Αρχαιότητα έως την Αναγέννηση» το οποίο κυκλοφόρησε πρόσφατα. Η πολυτελής έκδοση, που υπερβαίνει τις 500 σελίδες, αποτελεί έναν ύμνο στη βιβλιοθήκη που, όπως σημειώνει στα προλεγόμενά της η Ελένη Γλύκατζη – Αρβελέρ, αποτελεί «σκεύος σοφίας» και «δηλώνει με την επιμέρους ιστορία της τη συνείδηση της πνευματικής συνέχειας, που στεριώνει μάθηση και παιδεία χάρη στην απρόσκοπτη κληρονομιά γνώσης». Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι η εκδοτική αυτή περιήγηση στις στοές της βιβλιοθήκης πραγματοποιείται σε μια εποχή που βλέπει τη μετάβαση από την τυπογραφία του Γουτεμβέργιου στον «ψηφιακό κόσμο» του Νίκολας Νεγκροπόντε και των άλλων οραματιστών της λεγόμενης «εποχής της πληροφορίας».
* Η εποχή της πληροφορίας
Πράγματι, πλάι στο παραδοσιακό βιβλίο έρχεται να προστεθεί το ηλεκτρονικό, το γνωστό CD-ROM· αντίστοιχα, οι τοίχοι της βιβλιοθήκης που στεγάζεται σε ένα κτίριο «πέφτουν», χάρη στις νέες on line βιβλιοθήκες που πολλαπλασιάζονται, κερδίζοντας σε δημοτικότητα και προωθώντας τον πολυπόθητο «εκδημοκρατισμό της γνώσης» (ενώ, σε ό,τι αφορά τις βιβλιοθήκες, υπάρχει συχνά η υποψία ότι είναι προσβάσιμες μόνο στους ολίγους και εκλεκτούς). Πολλές από τις ηλεκτρονικές βιβλιοθήκες, στις οποίες μπορεί να έχει κανείς πρόσβαση χάρη στο World Wide Web του παγκόσμιου διαδικτύου Internet, έχουν δημιουργηθεί εξ υπαρχής. Ψηφιακή διάσταση αποκτούν όμως πλέον και οι σύγχρονες μεγάλες βιβλιοθήκες. Τόσο η British Library του Λονδίνου όσο και η Γαλλική Εθνική Βιβλιοθήκη του Παρισιού έχουν συνάψει συμφωνίες με εταιρείες πληροφορικής, ώστε τα περιεχόμενά τους να είναι πλέον προσβάσιμα on line.
Ομολογουμένως, ο ίλιγγος του «γενναίου νέου κόσμου» της πληροφορίας απουσιάζει από τις καλαίσθητες σελίδες του βιβλίου του Στάικου. Οι βιβλιοθήκες που παρουσιάζονται στο λεύκωμα είναι πράγματι, όπως αναγράφεται στη Μονή του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου στην Πάτμο ή στο αβαείο του St. Gall, «ψυχής ιατρεία» χώροι με φως «ανεπαρκές», μα «αδιάκοπο», όπως επισημαίνει ο Μπόρχες.
Ο Στάικος συνοψίζει ως εξής στον πρόλογο το εγχείρημά του: «Σκοπός της συγγραφής της “Βιβλιοθήκης” είναι η εξιστόρηση των λόγων που οδήγησαν τους λαούς οι οποίοι αναπτύχθηκαν γύρω από τη Μεσόγειο και τη Δύση να συλλέξουν και να θησαυρίσουν σε κλειστούς φυλασσόμενους χώρους, δηλαδή σε βιβλιοθήκες: την προφορική τους παράδοση και τα επιτεύγματα της λογοτεχνίας τους, όπως και κάθε μορφή γνώσης, αποτυπωμένη σε πινακίδες και βιβλία, από το 3000 π.Χ. ως τις αρχές του 16ου αιώνα μ.Χ. Σκοπός, επίσης, είναι η ανίχνευση και η καταγραφή της πορείας που ακολούθησε ο θεσμός της βιβλιοθήκης διά μέσου των αιώνων και η επίδραση που δέχτηκε από τα διάφορα πνευματικά ρεύματα και τις ιστορικές συγκυρίες γενικότερα. Και σκοπός του βιβλίου είναι να επισημανθούν τα αίτια που επηρέασαν μαζί με τη διάδοση του θεσμού της βιβλιοθήκης και την κτιριακή και αρχιτεκτονική τυπολογία της, τόσο ως προν τον ρυθμό της όσο και ως προς τον εξοπλισμό της».
* Μια ιστορίατου βιβλίου
Το βιβλίο αξιοποιεί γραπτά τεκμήρια και μαρτυρίες, διαθέτει πλούσια βιβλιογραφική τεκμηρίωση και εξαντλητικές υποσημειώσεις, τροφοδοτούμενο και από τα διδάγματα της επαγγελματικής εμπλοκής με το θέμα του συγγραφέα (που, σημειωτέον, έχει αναλάβει προσωπικά την αναμόρφωση της βιβλιοθήκης του Οικουμενικού Πατριαρχείου στην Κωνσταντινούπολη και της Μονής του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου στην Πάτμο). Το κείμενο πλαισιώνεται από χειρόγραφα, γκραβούρες, αρχιτεκτονικά σχέδια και φωτογραφίες, με αποτέλεσμα μια πολυπρισματική προσέγγιση της βιβλιοθήκης. Τα πρώτα ένδεκα κεφάλαια του βιβλίου επιτυγχάνουν έναν συνδυασμό θεματικής και χρονολογικής οργάνωσης: λαοί της Μεσοποταμίας· αιγυπτιακός κόσμος· ελληνικός κόσμος· ελληνιστική εποχή· ρωμαϊκή εποχή· χριστιανικός κόσμος· βυζαντινός κόσμος· Μεσαίωνας· Αναγέννηση.
Κατ’ ουσίαν, μέσα από το λεύκωμα του Στάικου αναδεικνύεται μια ιστορία του βιβλίου. Από τη μεγάλη βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας και τη φιλολογία για την πυρπόλησή της από τους Αραβες τον 7ο αιώνα («Αν το περιεχόμενο των βιβλίων συμφωνεί με το βιβλίο του Αλλάχ, δεν μας χρειάζονται αυτά, εφόσον το βιβλίο του Αλλάχ είναι υπέρ αρκετό· αν αντίθετα περιέχουν κάτι ασύμφωνο προς το βιβλίο του Αλλάχ, δεν υπάρχει καμία ανάγκη να τα κρατήσουμε», φέρεται ότι είπε ο χαλίφης Ομάρ, αλλά χρειάστηκαν έξι μήνες ώσπου να αποτεφρωθούν τα βιβλία που χρησιμοποιήθηκαν ως καύσιμη ύλη στα δημόσια λουτρά) ως τα βιβλιοπωλεία της Κωνσταντινούπολης (που, σύμφωνα με τη μαρτυρία του Αγαθία του Σχολαστικού, είχαν συγκεντρωθεί τουλάχιστον από τον 6ο αιώνα, κοντά στα εκπαιδευτήρια και στη βιβλιοθήκη που είχε οικοδομήσει ο Ιουλιανός για να στεγάσει τη συλλογή του).
* Η μνήμη των γραπτών
Τα 13 κεφάλαια που συναπαρτίζουν το δεύτερο μέρος του βιβλίου είναι μια συναρπαστική περιήγηση σε ισάριθμες ονομαστές βιβλιοθήκες του κόσμου: η βιβλιοθήκη του Οικουμενικού Πατριαρχείου· η βιβλιοθήκη της Μονής του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου στην Πάτμο· η Βατικανή βιβλιοθήκη· η βιβλιοθήκη Malatestiana στην Τσεζένα· η Μαρκιανή βιβλιοθήκη· η Λαυρεντιανή βιβλιοθήκη· η βιβλιοθήκη του αβαείου του St. Gall· η βιβλιοθήκη του Beatus Rhenanus· η βιβλιοθήκη του Herzog August στο Βολφενμπίτελ· η Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας· η Εθνική Βιβλιοθήκη της Αυστρίας· η βιβλιοθήκη του Matthias Corvinus· η βιβλιοθήκη του αβαείου του Στράχοφ· η Βοδλειανή βιβλιοθήκη.
Σε μια εποχή όπου λέγεται συχνά ότι ανατέλλει «ένας κόσμος χωρίς (παραδοσιακά) βιβλία», το λεύκωμα του Στάικου (εκδοτικό επίτευγμα που θα ζήλευαν και οι μεγάλοι ξένοι οίκοι) αποτελεί ένα είδος κιβωτού για το έντυπο βιβλίο και τις βιβλιοθήκες, υπενθυμίζοντάς μας με τη μακρινή φωνή των γραφέων της Αιγύπτου ότι «η μνήμη των γραπτών παραμένει όμορφη, αιώνια και παντοτινή».
