ΤΟ Αγιον Ορος εορτάζει εφέτος ένα σημαντικό ιωβηλαίο: τα εβδομήντα χρόνια συνταγματικής αναγνωρίσεως και κατοχυρώσεως του αυτοδιοικήτου του και ισχύος της καταστατικής νομοθεσίας του. Στην επέτειο αυτή αφιέρωσε το τελευταίο τεύχος του το επίσημο όργανο του πρώτου επιστημονικού συλλόγου της χώρας, το περιοδικό «Νομικό Βήμα» του Δικηγορικού Συλλόγου Αθηνών.
Η Χερσόνησος του Αθω, όπως είναι γνωστό, περιήλθε στο ελληνικό κράτος με τις συνθήκες που τερμάτισαν τους πολέμους 1912-1922. Το 1924 πενταμελής επιτροπή κατήρτισε σχέδιο Καταστατικού Χάρτη του Αγίου Ορους που ψηφίστηκε από Εκτακτη Διπλή Σύναξη των αντιπροσώπων των είκοσι Ι. Μονών του στις 10 Μαΐου 1924.
ΕΠΙ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΣ του στρατηγού Γ. Κονδύλη, που σχηματίστηκε μετά την ανατροπή, στις 22 Αυγούστου 1926, του στρατηγού Θ. Παγκάλου, κυρώνεται και συμπληρώνεται ο Καταστατικός Χάρτης του Αγίου Ορους με το νομοθετικό διάταγμα της 10ης Σεπτεμβρίου 1926, το οποίο δημοσιεύεται με την υπογραφή του αποκατασταθέντος Προέδρου της Δημοκρατίας ναυάρχου Π. Κουντουριώτη στις 16 Σεπτεμβρίου. Σύμφωνα με το ακροτελεύτιο άρθρο του η ισχύς του διατάγματος και του Καταστατικού Χάρτη «άρχεται από της επομένης της ισχύος του δημοσιευθησομένου Συντάγματος».
Λίγες ημέρες αργότερα, στις 22 Σεπτεμβρίου 1926 δημοσιεύεται στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως και τίθεται σε ισχύ το Σύνταγμα που είχε καταρτίσει η Επιτροπή Παπαναστασίου, η οποία είχε οριστεί από την Δ’ Συντακτική Συνέλευση. Στο θνησιγενές αυτό Σύνταγμα 1925/1926 περιέχονται για πρώτη φορά διατάξεις που αφορούν την «διοίκησιν του Αγίου Ορους». Οι ίδιες διατάξεις περιλαμβάνονται στο Σύνταγμα του 1927 και εξακολουθούν έκτοτε να ισχύουν, σχεδόν απαράλλακτες, ώς και σήμερα, ως κεφάλαιο τρίτο του έκτου μέρους του Συντάγματος 1975/1986, υπό τον ορθότερο τίτλο «Καθεστώς του Αγίου Ορους».
Σύμφωνα με τις διατάξεις αυτές το Αγιον Ορος είναι, «κατά το αρχαίον τούτου προνομιακόν καθεστώς», αυτοδιοίκητο τμήμα του ελληνικού κράτους, η κυριαρχία του οποίου παραμένει άθικτη. Η ακριβής τήρηση των αγιορειτικών καθεστώτων τελεί ως προς το πνευματικό μέρος υπό την εποπτεία του Οικουμενικού Πατριαρχείου και ως προς το διοικητικό μέρος υπό την εποπτεία του κράτους. Την πνευματική εποπτεία ασκεί ο Οικουμενικός Πατριάρχης ως ο Επίσκοπος στον οποίο υπάγονται οι μοναχοί και οι Ι. Μονές του Αγίου Ορους και τη διοικητική ο Διοικητής του Αγίου Ορους που διορίζεται με διάταγμα μετά από πρόταση του Υπουργού Εξωτερικών, στον οποίο εξακολουθούν να υπάγονται τα θέματα του Αγίου Ορους.
ΟΙ ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ αυτές του Συντάγματος οφείλουν να αποτελούν την πυξίδα για την ελληνική πολιτεία κατά την άσκηση της εποπτείας της επί του Αγίου Ορους. Ο συντακτικός νομοθέτης είναι προφανές ότι όχι μόνο αποδέχθηκε το «αρχαίο προνομιακό καθεστώς» του Ορους αλλά και προσέδωσε αυξημένη τυπική ισχύ στο καθεστώς αυτοδιοικήσεώς του, σκοπός του οποίου είναι να εξασφαλισθεί η άσκηση του αρχαιοπαράδοτου μοναχικού πολιτεύματος χωρίς εξωτερικές επεμβάσεις και επιρροές.
Προσδιόρισε επίσης το Σύνταγμα με βραχύτητα αλλά και σαφήνεια τα όρια της εποπτείας επί του Αγίου Ορους επιφυλάσσοντας τη διοικητική εποπτεία στην πολιτεία και την πνευματική στο Οικουμενικό Πατριαρχείο.
ΚΑΙ ΔΕΝ άφησε επίσης αμφιβολία ότι το Αγιον Ορος είναι ελληνικό και πρέπει να παραμείνει ελληνικό ορίζοντας ρητώς ότι όλοι όσοι μονάζουν σε αυτό αποκτούν την ελληνική ιθαγένεια μόλις προσληφθούν ως δόκιμοι ή μοναχοί. Διατύπωση που θα μπορούσε να αναγνωσθεί και ως μια έμμεση επιβράβευση της σθεναράς στάσεως που επέδειξαν προεχόντως οι ίδιοι οι Αγιορείτες μοναχοί στις έντονες προσπάθειες διεθνοποιήσεως του Αγιώνυμου Ορους μετά την απελευθέρωσή του από τον τουρκικό ζυγό.
Οταν το 1963 εορτάσθηκε η χιλιετηρίδα του Αγίου Ορους οι επίσημες και μεγαλοπρεπείς τελετές έρχονταν σε καταφανή αντίθεση με την εγκατάλειψη, την ερήμωση και τη λειψανδρία που μαρτυρούσαν την επερχόμενη παρακμή. Από το 1972 άρχισε μια αργή αλλά σταθερή αντιστροφή της πορείας αυτής, κυρίως με την προσέλευση νέων μοναχών και την άνοδο του μορφωτικού και γενικότερα ποιοτικού επιπέδου των μοναχών. Την αντιστροφή αυτή μιας πορείας μαρασμού σε πορεία ανοδική πρέπει να ομολογήσουμε ότι το Αγιον Ορος οφείλει πρωτίστως, αν όχι αποκλειστικώς, στα παλαίφατα μοναχικά ιδεώδη που εκφράζει και υπερασπίζεται.
Διανύει λοιπόν το Αγιον Ορος σήμερα μια αξιοζήλευτη και ελπιδοφόρα περίοδο, γι’ αυτό και περίοδο πλήρη κινδύνων. Ο νέος Διοικητής του Αγίου Ορους και ο αναπληρωτής του επωμίζονται τη μεγάλη ευθύνη να αποκαταστήσουν την εμπιστοσύνη μεταξύ ελληνικής πολιτείας και Αγίου Ορους και να συμβάλουν στη δημιουργία ενός κλίματος ομονοίας μεταξύ των είκοσι Μονών του, ενός κλίματος που θα επιτρέψει να πρυτανεύσει η νηφαλιότητα σκέψεων, πράγμα που ασφαλώς θα οδηγήσει στην επίτευξη σε όλα τα ζητήματα που εκκρεμούν κοινώς αποδεκτών από όλα τα ενδιαφερόμενα μέρη λύσεων.
Ο κ. Ι. Μ. Κονιδάρης είναι καθηγητής της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών.
