Νικίτα Χρουστσόφ

Ο μεταρρυθμιστής που απέτυχε


xzika@dolnet.gr

ΛΑΒΡΟΣ πληθωρικός, έξυπνος, ευγενής, αλλά ανυποχώρητος. Αυτά ήταν τα χαρακτηριστικά του Νικίτα Χρουστσόφ, του σοβιετικού ηγέτη που άλλαξε την πορεία της χώρας του αποκηρύσσοντας τον σταλινισμό και εισάγοντας πολιτικές και οικονομικές μεταρρυθμίσεις με το 20ό Συνέδριο του Κομμουνιστικού Κόμματος της Σοβιετικής Ενωσης

Ο Νικίτα Σεργκέγεβιτς Χρουστσόφ (1894-1971), ο σοβιετικός πολιτικός και ηγέτης, γεννήθηκε στην Καλίνκοβκα. Προτού προσχωρήσει στο Κομμουνιστικό Κόμμα, το 1918, ήταν βοσκός, κλειδαράς και δούλεψε στην εγκατάσταση σωληνώσεων σε ανθρακωρυχείο, στο Ντονμπάς. Εξελέγη αρχηγός του Κομμουνιστικού Κόμματος Μόσχας το 1935 και τακτικό μέλος του Πολιτικού Γραφείου (Πολιτμπιρό) το 1939 ­ ήταν ο πρώτος από όσους είχαν ενταχθεί στο Κόμμα μετά την Επανάσταση που απέκτησε αυτή την ιδιότητα. Κατά τη διάρκεια του Β´ Παγκοσμίου Πολέμου οργάνωσε την αντίσταση των ανταρτών στην Ουκρανία, αλλά μετά την ήττα των ναζιστών «καθάρισε» την περιοχή από την αντισταλινική αντιπολίτευση. Το 1949 «επιστράτευσε» τις οργανωτικές ικανότητές του για την αναδιάρθρωση της σοβιετικής γεωργίας. Μετά τον θάνατο του Στάλιν, το 1953 ο Χρουστσόφ αποδείχθηκε ο μόνος «ισχυρός άνδρας» για τη θέση του γραμματέα του Κόμματος (ετέθη επικεφαλής του) και του Πολιτμπιρό, εξασφαλίζοντας έτσι τη διαδοχή.

Το 1956, στο 20ό Συνέδριο του Κομμουνιστικού Κόμματος, επιτέθηκε με θάρρος κατά της πολιτικής και της προσωπολατρίας του Στάλιν (έτσι το κείμενο της ομιλίας του δεν δημοσιεύθηκε τότε παρά μόνο το 1989). Κυβέρνησε τη Σοβιετική Ενωση από το 1956 ως το 1964, «διορθώνοντας» τις αδικίες του αστυνομικού κράτους, ακολουθώντας την πολιτική της αποκέντρωσης και της οικονομικής αναδιάρθρωσης και καταβάλλοντας προσπάθειες για «ειρηνική συνύπαρξη» με τη Δύση. Το 1964, ενώ έκανε τις διακοπές του στη βίλα του στη Μαύρη Θάλασσα, καθαιρέθηκε από το «δίδυμο» Λεονίντ Μπρέζνιεφ – Αλεξέι Κοσίγκιν. Πέθανε στην αφάνεια, χωρίς να του αποδοθούν τιμές ­ δεν κηδεύθηκε καν δημοσία δαπάνη, ούτε ενταφιάστηκε στο τείχος του Κρεμλίνου. Ενας πολιτικός-δημιούργημα ενός μηχανισμού που καταστράφηκε από τον ίδιο τον μηχανισμό του.

Σύμφωνα με τον Χάρισον Σόλσμπερι, ανταποκριτή των «New York Times» στη Μόσχα τη δεκαετία του 1950, «ο Χρουστσόφ ήταν η χαρά του δημοσιογράφου, πρόθυμος πάντοτε να δώσει συνέντευξη. Μιλούσε ακατάπαυστα και όσα έλεγε είχαν ενδιαφέρον. Ηταν ένας “τραμπούκος”. Του άρεσε να προβάλλεται. Του άρεσε να μιλάει για τον εαυτό του και τις εμπειρίες του».

Ο Τόμας Εντουαρντ Νιλ Ντρίμπεργκ (1905-1976) ήταν βρετανός δημοσιογράφος, με θητεία στην «Daily Express» του λόρδου Μπίβερμπρουκ. Είχε εκλεγεί στο Κοινοβούλιο ως ανεξάρτητος το 1942 και αργότερα προσχώρησε στο Εργατικό Κόμμα. Μετά τον θάνατό του τού απενεμήθη ο τίτλος του λόρδου (λόρδος Μπράντγουελ). Υπήρξε γνωστός ομοφυλόφιλος. Η αυτοβιογραφία του εκδόθηκε μετά τον θάνατό του με τον τίτλο «Ruling Passions» («Κυρίαρχα πάθη»).

Το 1956, μέσω ενός παλιού φίλου του, του Γκάι Μπέρτζες, ο οποίος αυτομόλησε στη Σοβιετική Ενωση αφού είχε αποκαλυφθεί η δράση του ως κατασκόπου της ΕΣΣΔ, ο Ντρίμπεργκ κατόρθωσε να συναντήσει τον Χρουστσόφ. Η συνέντευξη, η οποία έλαβε χώρα μετά το περίφημο 20ό Συνέδριο του Κομμουνιστικού Κόμματος (όπου ο Χρουστσόφ άσκησε κριτική στα λάθη του σταλινισμού) δημοσιεύθηκε σε δύο συνέχειες. Αυτό είναι το δεύτερο μέρος.

Η συνέντευξή μου με τον κύριο Χρουστσόφ, πρώτο γραμματέα της Κεντρικής Επιτροπής του Κομμουνιστικού Κόμματος της Σοβιετικής Ενωσης, διήρκεσε δύο ώρες και είκοσι λεπτά. Υστερα από μια σύντομη λογομαχία μας για το Εργατικό Κόμμα της Βρετανίας έστρεψα τη συζήτηση στο θέμα που με «έκαιγε» περισσότερο: την κατάσταση που επικρατεί σήμερα στην ΕΣΣΔ. Αναφέρθηκα στις δύο πιο πολυσυζητημένες λέξεις μετά το ιστορικό 20ό Συνέδριο του ΚΚΣΕ: «αποκέντρωση» και «νομιμότητα». Χαρακτηριστικό της τάσης για αποκέντρωση ήταν ο «διαμελισμός» του πανενωσιακού υπουργείου Δικαιοσύνης και η μεταφορά αρμοδιοτήτων και υπηρεσιών του σε διάφορες Δημοκρατίες της ΕΣΣΔ. Είχα ακούσει να λέγεται ότι η κίνηση αυτή θα απέτρεπε παραβιάσεις της νομιμότητας οι οποίες στο παρελθόν είχαν καταδικαστεί. Ρώτησα τον κ. Χρουστσόφ αν πράγματι ήταν έτσι.

«Νομίζουμε ότι το μέτρο αυτό θα μας βοηθήσει να αποφύγουμε παραβιάσεις της νομιμότητας στο μέλλον – και είναι απόδειξη της δουλειάς που έχει γίνει στον τομέα της δικαιοσύνης στην ΕΣΣΔ. Διότι η Σοβιετική Ενωση αποτελείται από κυρίαρχες δημοκρατίες, με τη δική τους οικονομία, τη δική τους ανάπτυξη και τη δική τους κουλτούρα. Η δικαιοσύνη μεριμνά για τον λαό, και ο λαός ζει στις διάφορες δημοκρατίες. Η Σοβιετική Ενωση από μόνη της είναι αφηρημένη ιδέα. Δεν υπάρχει “σοβιετική επικράτεια” με την έννοια αυτή. Η Ενωση Σοβιετικών Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών μπορεί απλώς να εξασφαλίζει τον συντονισμό, τη συνεργασία μεταξύ δημοκρατιών, και να επιβλέπει ώστε να μην υπάρχουν αντιφάσεις και ανακολουθίες στη νομοθεσία. Ετσι ο “πανενωσιακός” εποπτικός ρόλος του εισαγγελέα αρκεί».

– Σε ποιον βαθμό υπάρχει ενιαία νομοθεσία στις διάφορες δημοκρατίες ως προς την επιβολή ποινών; Είναι δυνατόν δηλαδή σε μια δημοκρατία να προβλέπεται η εσχάτη των ποινών και σε μία άλλη όχι;

«Ναι. Είναι απολύτως δυνατόν. Κάθε δημοκρατία έχει τον δικό της Ποινικό Κώδικα. Ακόμη και τώρα σημειώνονται ανακολουθίες. Υπάρχει όμως κάποιου είδους συντονισμός. Θα αναφέρω επίσης τον ήσσονα σεβασμό που επιδεικνύεται ενίοτε απέναντι στον νόμο – πρόβλημα στο οποίο η αποκέντρωση δεν έχει δώσει ακόμη ικανοποιητική λύση. Οι σοβιετικές αρχές, ξέρετε, έχουν πάρει ένα καλό μάθημα βλέποντας τις πάμπολλες σατιρικές γιγαντοαφίσες που κυκλοφορούν. Πριν από μερικές ημέρες είδα μερικές από αυτές – σατίριζαν τον αλκοολισμό, τον νεποτισμό και τη διαφθορά – στο πολυπληθές Ουζμπεκιστάν. Φωτογράφισα μια τέτοια αφίσα. Ενας νεαρός που στεκόταν εκεί δίπλα μού είχε στήσει καρτέρι, με παραμόνευε. Τελικά μου απηύθυνε τον λόγο. Ο διερμηνέας μου μού εξήγησε ότι το παιδί ρωτούσε τι ακριβώς ήθελε να πει εκείνη η αφίσα. Δεν καταλάβαινε, ήταν Ουζμπέκος – και βέβαια στο Ουζμπεκιστάν η επίσημη γλώσσα είναι τα… ουζμπεκικά. Θέλω να πω ότι ακόμη και οι τίτλοι αυτής της σατιρικής αφίσας ήταν στα ρωσικά, οπότε οι περισσότεροι άνθρωποι εκεί δεν μπορούσαν να τη διαβάσουν. Τι δείχνει αυτό; Την ανεπαρκή οργάνωση της προπαγάνδας μας» είπε, συμπληρώνοντας ότι είχε μείνει άφωνος με την ηλιθιότητα αυτού του λάθους.

ΜΙΑ ΓΕΛΟΙΟΓΡΑΦΙΑ ΓΕΜΑΤΗ ΔΗΛΗΤΗΡΙΟ. «Το τσίρκο της Μόσχας δίνει την πρώτη του παράσταση αυτή την εβδομάδα»… Η «Daily Mirror» (Δεκέμβριος 1957) με αυτή τη γελοιογραφία της και την αντίστοιχη λεζάντα θέλησε να υποτιμήσει τη διαστημική κατάκτηση της Μόσχας. Ο δορυφόρος «Σπούτνικ» βαφτίζεται «Σπουτνικίτα» (ειρωνεία προς το πρόσωπο του Χρουστσόφ). Ο Ζούκοφ… εκτοξεύεται, ενώ ο Τίτο στην «παράσταση του τσίρκου» κάνει τον ακροβάτη κρατώντας τις λεπτές ισορροπίες του. Η Δύση είναι φανερό ότι έχει ενοχληθεί. Ο «εχθρός» την είχε ξεπεράσει σε έναν κρίσιμο τομέα και δεν αποκλείεται να εξαργυρώσει τη διαστημική επιτυχία του με πολιτικά κέρδη

Αμέσως μετά γύρισα το θέμα στο Ανώτατο Σοβιέτ, ως πεδίο ελεύθερης συζήτησης, κριτικής και «ανάκρισης» των υπουργών, συγκρίνοντάς το με τη βρετανική Βουλή των Κοινοτήτων.

«Ο χαρακτήρας, η λειτουργία και οι μέθοδοι των δύο κοινοβουλίων είναι τελείως διαφορετικά. Το Ανώτατο Σοβιέτ δεν συνεδριάζει όλον τον χρόνο αλλά σε καθορισμένα τακτά διαστήματα και με συγκριτικά συνοπτικές διαδικασίες. Δύσκολα θα διέθετε μία ολόκληρη ώρα την ημέρα για ερωτήσεις, όπως συμβαίνει στη Βουλή των Κοινοτήτων. Οταν είχα επισκεφθεί κάποτε το Λονδίνο παρακολούθησα την “ώρα των επερωτήσεων”. Μου άρεσε. Είναι από τα “συν” του κοινοβουλίου σας. Ως έναν βαθμό νομίζω ότι ανεβάζει την πίεση των υπουργών “στο κόκκινο” – και αυτό είναι δημοκρατικό και ενδιαφέρον. Πιθανώς να πρέπει να εισαγάγουμε και εμείς παρόμοιες διαδικασίες στο Ανώτατο Σοβιέτ. Δεν ξέρω ποια μορφή θα έχουν ακριβώς, αλλά δεν αποκλείεται να υιοθετήσουμε κάτι παρόμοιο. Βέβαια η ώρα των επερωτήσεών σας είναι λίγο… θεατρική. Και αυτό εξαιτίας του δικομματικού σας συστήματος. Η αντιπολίτευση δηλαδή υποβάλλει ερωτήσεις και η κυβέρνηση υπερασπίζεται τα στελέχη της…».

– Σε έναν βαθμό είναι έτσι, αλλά όχι απόλυτα. Η Βουλή των Κοινοτήτων την ώρα των επερωτήσεων είναι λιγότερο άκαμπτη. Δεν χωρίζεται αυστηρά στα δύο όσο άλλες φορές. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι η Βουλή έρχεται πρόσωπο με πρόσωπο με την εκτελεστική εξουσία. Αν προκύψει κάποια υπόθεση αδικίας εις βάρος ενός ατόμου, μπαίνει στην ημερήσια διάταξη ανεξαρτήτως του αν είναι Εργατικός ή Συντηρητικός.

Προσέθεσα ότι, καθώς λέγεται, το πιο αποτελεσματικό πεδίο δημόσιας συζήτησης και άσκησης δημοκρατικής κριτικής στη Σοβιετική Ενωση ήταν οι τακτικές συνεδριάσεις του κόμματος. Εξέφρασα την ευχή να παρακολουθήσω μία από αυτές, αλλά μου είπε ότι θα ήταν λιγάκι δύσκολο, αφού οι συνεδριάσεις, φυσικά, δεν είναι ανοιχτές σε μη μέλη. Θα μπορούσε να με βοηθήσει ο κύριος Χρουστσόφ;

«Η ΚΟΥΒΑ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΜΟΝΗ». Νέα Υόρκη, 23 Σεπτεμβρίου 1960. Ο σοβιετικός ηγέτης Νικίτα Χρουστσόφ καλωσορίζει τον Φιντέλ Κάστρο στην έδρα της σοβιετικής αντιπροσωπείας στα Ηνωμένα Εθνη. Μετά την απόπειρα της αμερικανικής επέμβασης στην Κούβα και πριν από την πυραυλική κρίση το πρακτορείο ΤΑΣΣ μετέδιδε: «Οι τζογαδόροι του ιμπεριαλιστικού στρατοπέδου ας μην ξεχνούν ότι η Κούβα δεν είναι μόνη. Η ΕΣΣΔ και άλλες σοσιαλιστικές χώρες είναι έτοιμες να δώσουν στον κουβανικό λαό την υποστήριξή τους». Ο κόσμος παρακολουθούσε τις εξελίξεις με κομμένη την ανάσα

«Σας υπόσχομαι ότι θα μιλήσω για το αίτημά σας».

Αρχισε να μου μιλάει για το πόσο μεγάλη σημασία έδινε στις συνεδριάσεις του κόμματος, των συνδικάτων και «γενικώς στις συνελεύσεις των εργατών, όπου μπορεί να υποβληθεί οποιοδήποτε ερώτημα ή καταγγελία». Κάποτε είχαν και αυτοί ειδικά «απογεύματα», συνεδριάσεις δηλαδή που αφιερώνονταν σε ερωτήσεις και απαντήσεις. Οι εργάτες είχαν το δικαίωμα να υποβάλλουν ερωτήσεις στους υπευθύνους των εργοστασίων ή στα στελέχη των συνδικάτων. Ουδεμία ερώτηση απερρίπτετο και, αν δεν συνεζητείτο σε εκείνη τη συνεδρίαση, την παρέπεμπαν στην επόμενη. Ρώτησα αν αυτές οι όντως πολύτιμες για τη δημοκρατία συνεδριάσεις συνεχίζουν να γίνονται. «Οχι τόσο συχνά όσο πριν» απάντησε ο κ. Χρουστσόφ «αλλά δεν έχουν “κοπεί” τελείως. Παλαιότερα ήταν υποχρεωτικές, ενώ τώρα έγιναν προαιρετικές».

– Εφόσον είναι προαιρετικές, δεν είναι λογικό ορισμένα στελέχη και αξιωματούχοι να έχουν την… τάση να τις αποφύγουν; Αν η «ώρα των επερωτήσεων» στη Βουλή των Κοινοτήτων ήταν προαιρετική, σας διαβεβαιώ ότι αρκετοί υπουργοί της βρετανικής κυβέρνησης καθόλου δεν θα επέμεναν στη διατήρησή της…

Συμφώνησε στο ότι η γραφειοκρατική φύση του ανθρώπου είναι ίδια και απαράλλακτη σε όλον τον κόσμο, αλλά: «Εχουμε στα χέρια μας ένα σπουδαίο φάρμακο κατά της γραφειοκρατίας, τον “μαζικό σωφρονισμό” του κόμματος (με το συνέδριο), κάτι που υποχρεώνει τους ηγέτες, τους δημοσίους υπαλλήλους και τους αξιωματούχους του κόμματος να δίνουν απάντηση σε κάθε ερώτημα που τους υποβάλλεται». «Αυτή η διαδικασία μερικές φορές είναι χρονοβόρος» είπε «γιατί υπάρχουν άνθρωποι που δεν ικανοποιούνται με μια απάντηση και συνεχίζουν να δημιουργούν αναστάτωση, γκρινιάζοντας δεξιά-αριστερά».

Μου ανέφερε δύο περιστατικά από την προσωπική εμπειρία του κατά τη διάρκεια πρόσφατης επίσκεψής του στην Ουκρανία. Μια ηλικιωμένη γυναίκα τού παραπονέθηκε («ήταν πολύ οξύθυμη και γκρινιάρα») ότι δεν έλαβε ικανοποιητική απάντηση στο πρόβλημά της, αν και είχε πάρει σβάρνα τους αρμόδιους δημοσίους υπαλλήλους.

Η ΣΗΜΕΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΤΟ ΠΑΠΟΥΤΣΙ. Ο σοβιετικός ηγέτης στην περίφημη γενική συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών το 1960. Θα βγάλει συμβολικά το παπούτσι του και θα το χτυπήσει στο βήμα

Υπάρχει ένας νόμος σύμφωνα με τον οποίο, αν ο αγρότης ενός κολχόζ (κολεκτίβας ή αλλιώς συνεταιριστικού αγροκτήματος, όπως λέγεται) σταματήσει να δουλεύει για την κολεκτίβα, χάνει το ιδιόκτητο τμήμα γης που του ανήκει (η έκτασή του διαφέρει από περιοχή σε περιοχή). Αυτή η γυναίκα είχε δύο γιους. Και οι δύο ήταν πρώην αγρότες του κολχόζ και τώρα δούλευαν σε εργοστάσιο, οπότε σύμφωνα με τις διατάξεις τούς αφαιρέθηκε το δικαίωμα ιδιοκτησίας στα αγροτεμάχια που κατείχαν. Τόσο οι ίδιοι όσο και η μητέρα τους όμως διατηρούσαν το δικαίωμα να ζουν στο κολχόζ. Και όχι μόνο αυτό. Συνέχιζαν να κατέχουν το ελάχιστο τμήμα γης που προβλέπεται για μη μέλη της κολεκτίβας. Η μητέρα ωστόσο δεν ήταν ικανοποιημένη ούτε με αυτό. Απαιτούσε να επιστραφεί στους γιους της ολόκληρη η έκταση που κατείχαν και πριν.

«Αφού έψαξα το θέμα, έπρεπε να της πω ότι τη σωστή απάντηση την είχε πάρει την πρώτη φορά. Ετσι τώρα δεν είναι ικανοποιημένη ούτε μαζί μου!».

– Τουλάχιστον μπορείτε να είστε σίγουρος ότι δεν θα ψηφίσει εναντίον σας…

«Ναι, με τη διαφορά ότι δεν ανήκει στην… εκλογική μου περιφέρεια».

Στη συνέχεια άρχισε να μου μιλάει για την καταγγελία μιας άλλης γυναίκας, τη σύζυγο ενός μηχανοδηγού σε ορυχείο. Ο άντρας της βρισκόταν στη φυλακή – είχε καταδικαστεί σε τριών ετών κάθειρξη επειδή ένας εργάτης έπεσε σε ένα όρυγμα (το οποίο ανήκε στον τομέα ευθύνης του συζύγου της σε εκείνη τη βάρδια) και σκοτώθηκε. Η γυναίκα ισχυριζόταν ότι ήταν λάθος του ίδιου του εργάτη, ο οποίος δεν είχε μπει στον κόπο να φορέσει τη ζώνη ασφαλείας. Ο σύζυγός της ωστόσο είχε καταδικαστεί για παραμέληση καθήκοντος και πλημμελή επιστασία.

«Σε αυτή την περίπτωση δεν μπορούσα να ταχθώ ούτε με τη μία ούτε με την άλλη πλευρά. Ζήτησα από τις ανώτερες δικαστικές αρχές να ερευνήσουν το θέμα».

– Ο άνθρωπος αυτός – ο σύζυγος της κυρίας – είχε το δικαίωμα να προσφύγει σε ανώτερο δικαστήριο;

«Βεβαίως. Δεν γνωρίζω όμως (και πολύ φοβούμαι ότι δεν το έκανε) αν άσκησε αυτό το δικαίωμά του. Πιθανώς και να παρουσιάστηκα στον δρόμο του εγώ προτού προλάβει να κάνει οποιαδήποτε κίνηση».

ΑΙΓΥΠΤΟΣ, 14 ΜΑΪΟΥ 1964. Ο Νικίτα Χρουστσόφ κόβει την κορδέλα στα εγκαίνια του (χρηματοδοτούμενου από τη Μόσχα) έργου του φράγματος του Ασουάν υπό το βλέμμα του αιγύπτιου προέδρου Γκαμάλ Αμπντέλ Νάσερ

Εστρεψα τη συζήτηση στο θέμα του σοβιετικού Τύπου. Του είπα ότι είχα αποκομίσει την εντύπωση πως οι εφημερίδες ήταν γεμάτες άρθρα που ασκούσαν κριτική, τόσο σε θεσμούς όσο και σε πρόσωπα.

«Ναι. Και αυτό, φαντάζομαι, κάνει τους εχθρούς μας στο εξωτερικό να νομίζουν ότι βρισκόμαστε σε δεινή θέση, περίπου στα πρόθυρα της κατάρρευσης. Θα διαβάζουν αυτά τα δημοσιεύματα και θα θεωρούν ότι η πτώση μας επέρχεται εντός ολίγου. Ο καιρός όμως περνάει και εμείς επιβιώνουμε!».

– Αν όμως δεν ασκούσαν κριτική οι εφημερίδες σας, ο κόσμος στη Δύση θα έλεγε ότι δεν υπάρχει ελευθερία του Τύπου… Εκτός αυτού, η κριτική του Τύπου στις κομματικές συνεδριάσεις ή σε οποιονδήποτε άλλο τομέα είναι ένα πολύτιμο μέσο προκειμένου να τίθενται ζητήματα και να αποκαθίστανται αδικίες.

«Αυτό είναι το πιο σημαντικό. Το κοινό καλό. Διότι το δημόσιο ενδιαφέρον περιστρέφεται όχι μόνο γύρω από το πρόσωπο το οποίο υφίσταται κριτική, αλλά διαμορφώνει και τον αναγνώστη, ο οποίος έτσι παίρνει μαθήματα συμπεριφοράς».

– Δεν είμαι σίγουρος για το πόσο μακριά μπορεί να φθάσει η κριτική… Ελπίζω να μη σας πειράζει να σας ρωτήσω: έχει το δικαίωμα μια εφημερίδα να ασκήσει κριτική στο πρόσωπό σας;

«Ναι!».

ΤΑ ΜΠΑΝΙΑ ΤΟΥ ΛΑΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΕΞΟΥΣΙΑΣ. Κολυμβητές πλησιάζουν στη βάρκα για να σφίξουν το χέρι του Ρίτσαρντ Νίξον στα νερά του Μασκβά (Μόσκοβα). 26 Ιουλίου 1959. Αμερικανική αποστολή έχει επισκεφθεί τη ρωσική πρωτεύουσα. Οι φιλικές βουτιές προσπαθούν να σπάσουν τον πάγο των αμερικανοσοβιετικών σχέσεων. Εναν χρόνο μετά ακολουθούν η κρίση με την κατάρριψη του κατασκοπευτικού U2 των ΗΠΑ και η διαδοχή του Αϊζενχάουερ από τον Κένεντι στον Λευκό Οίκο. Στη φωτογραφία, αριστερά επάνω στη βάρκα διακρίνεται να γνέφει ο σοβιετικός ηγέτης Νικίτα Χρουστσόφ. Στην άκρη δεξιά, ο δρ Μίλτον Αϊζενχάουερ, αδελφός του αμερικανού προέδρου και, πλάι του, ο τότε αντιπρόεδρος των ΗΠΑ Ρίτσαρντ Νίξον

– Ο Τύπος όμως δεν ασκούσε κριτική στον Στάλιν. Προς το παρόν, απ’ ό,τι γνωρίζω, είναι ιδιαίτερα ευχαριστημένοι μαζί σας και με τους άλλους σοβιετικούς αξιωματούχους για να κάνουν αυτό που απέτυχε να κάνει ο Στάλιν: να αρχίσουν να επισκέπτονται τις διάφορες δημοκρατίες και να «κόβουν» αντιδράσεις…

«Εχετε απόλυτο δίκιο. Ενα μεγάλο μερίδιο της ευθύνης για τις περιοδείες αυτές των δημοσιογράφων ανήκει και σ’ εμένα».

– Ας υποθέσουμε όμως ότι κάποια στιγμή στο μέλλον, για κάποιον λόγο, ένας εκδότης θεωρήσει πως πρέπει να σας ασκήσει κριτική. Θα μπορέσει να τυπώσει στο χαρτί τις απόψεις του;

«Στον βαθμό που η κριτική άπτεται των δραστηριοτήτων μου ως πρώτου γραμματέα της Κεντρικής Επιτροπής, τα δημοσιογραφικά όργανα του κόμματος δεν πρόκειται να μου επιτεθούν διότι και αυτά – όπως και εγώ – καθοδηγούνται από τις κατευθύνσεις της ίδιας αρχής: της Κεντρικής Επιτροπής. Αν όμως οι δραστηριότητές μου έρχονται σε αντίθεση με την πολιτική του κόμματος, τότε η Κεντρική Επιτροπή και κατ’ επέκταση ο κομματικός Τύπος θα μου ασκήσουν ανοιχτά κριτική. Αν κάποιο μέλος της ΚΕ δεν κάνει τη δουλειά του σωστά, η Κεντρική Επιτροπή μπορεί να τον απομακρύνει. Και αν αυτό το υποθετικό άτομο επιμείνει στα λάθη του, τότε θα υποστεί δημόσια κριτική μέσω του Τύπου. Αν δε επιμείνει και τότε, θα διαγραφεί από το κόμμα. Αυτή είναι βασική αρχή της κομματικής πειθαρχίας».

– Αν κατά το παρελθόν οι εκδότες ασκούσαν κριτική στους ηγέτες, πιθανότατα δεν θα είχαν αποφευχθεί τα λάθη του σταλινισμού; Ή τουλάχιστον δεν θα είχαν διορθωθεί νωρίτερα;

«Ασφαλώς. Αυτές οι καταστάσεις όμως εξελίσσονται σε βάθος χρόνου. Είναι σαν τους τύμβους των ουκρανικών κηδειών: υπήρχε η παράδοση, ξέρετε, όταν πέθαινε κάποια εξέχουσα μορφή, κάθε διαβάτης που περνούσε από τον τάφο του εκλιπόντος να ρίχνει και μια χούφτα χώμα πάνω από το μνήμα. Οπότε, καταλαβαίνετε, σταδιακά, χρόνο με τον χρόνο, ο τάφος γινόταν ένας μεγάλος λόφος… Το ίδιο έγινε και με την εξουσία του Στάλιν. Η ελευθερία για άσκηση κριτικής ήταν συνάρτηση της θετικής συνεισφοράς του στον λαό και στο κόμμα. Αλλά, εξαιτίας του ιδιόρρυθμου χαρακτήρα του, και υπό εκείνες τις συνθήκες, τα θετικά μετατρέπονταν σε αρνητική δύναμη. Τα πράγματα επανατοποθετήθηκαν στη σωστή βάση τους με το 20ό Συνέδριο του κόμματος».

ΠΑΡΑΣΗΜΑ ΚΑΙ ΛΗΘΗ. Ο Νικίτα Χρουστσόφ με τη σύζυγό του Νίνα. Μετά την «αποστράτευσή» του το 1964 ως τον θάνατό του το 1971 η παρουσία του στις κομματικές γιορτές και στις επετείους ήταν «διακοσμητική»

– Είστε ικανοποιημένος τώρα που η συλλογική ηγεσία είναι εδραιωμένη τόσο καλά ώστε να μην μπορούν να επαναληφθούν τα λάθη του Στάλιν;

«Ετσι νομίζω. Αλλά αυτό εξαρτάται από τις σχέσεις που αναπτύσσονται με τον λαό και από τη δημιουργία ενός δημοκρατικού πλαισίου. Στόχος μας είναι να αποτρέψουμε την επανάληψη φαινομένων προσωπολατρίας και να γυρίσουμε ξανά στις λενινιστικές μεθόδους και θέσεις. Ο Λένιν ήταν πολύ αυστηρός στον τομέα αυτόν».

Σε αυτό το σημείο – μάλλον απότομα αλλά σίγουρα φιλικά – η συνέντευξη τελείωσε, επειδή ο κύριος Χρουστσόφ έπρεπε να παραστεί σε ένα επίσημο γεύμα που έδινε ο κ. Μπουλγκάνιν προς τιμήν του προέδρου της Ινδονησίας. Είχε πάει 1 παρά τέταρτο. Η συζήτησή μας διήρκεσε δύο ώρες και είκοσι λεπτά.

Ο μεταφραστής και εγώ βγήκαμε από το δωμάτιο και προχωρήσαμε προς την αίθουσα αναμονής, όπου μας περίμενε ένας ανώτερος υπάλληλος του υπουργείου Εξωτερικών. Αργότερα μού είπαν ότι τα τηλέφωνα του ιδιαίτερου γραμματέα του κ. Χρουστσόφ όλες αυτές τις ώρες χτυπούσαν ασταμάτητα αλλά σε όλους αυτούς που καλούσαν απαντούσε πως δεν μπορούσε να τον διακόψει. Εκείνη τη στιγμή όμως δεχθήκαμε με ανακούφιση τη διακοπή.


Συγχαρητήρια με χολή…

«Ο αμερικανικός λαός συμμερίζεται την ικανοποίηση του ρωσικού λαού για την επιτυχία της σοβιετικής αστροναυτικής πτήσης, που αποτελεί την πρώτη περιπέτεια στο Διάστημα. Συγχαίρουμε και εσάς προσωπικώς και τους ρώσους επιστήμονες». Αυτά έγραφε το συγχαρητήριο τηλεγράφημα του Κένεντι προς τον Χρουστσόφ μετά την επιτυχή εκτόξευση του Γκαγκάριν. Φράσεις γραμμένες με ψυχροπολεμική ευγένεια και χολή. Ο Κένεντι έδινε μεγάλο βάρος στη μάχη του Διαστήματος.


Ανταπόδοση «αφ’ υψηλού»

«Αξιότιμε κύριε πρόεδρε, Εξ ονόματος του ρωσικού λαού και εμού προσωπικώς σας συγχαίρω και εσάς και τον αμερικανικό λαό για την επιτυχή εκτόξευση στο Διάστημα. Αν οι λαοί μας ενώσουν τις επιστημονικές, τεχνικές και υλικές δυνάμεις για την εξερεύνηση του Διαστήματος, αυτό θα αποτελούσε μεγάλη συμβολή στην πρόοδο της επιστήμης και θα το χαιρέτιζαν με ενθουσιασμό οι λαοί που θα ήθελαν να βλέπουν τις επιστημονικές κατακτήσεις στην υπηρεσία του ανθρώπου και όχι στον ανταγωνισμό των εξοπλισμών». Αυτό το «αφ’ υψηλού» μήνυμα συνεργασίας που υποδήλωνε την πρωτοπορία της Μόσχας στον πυραυλικό τομέα και στην κατάκτηση του Διαστήματος περιείχε η συγχαρητήρια επιστολή του Χρουστσόφ προς τον Κένεντι μετά την επιτυχή εκτόξευση του συνταγματάρχη Τζον Γκλεν στο Διάστημα στις 20 Φεβρουαρίου 1962.


Δηλητήριο με χιούμορ

Τα φραστικά πυρά που αντηλλάγησαν μεταξύ του προέδρου των ΗΠΑ και του σοβιετικού ηγέτη στη συνάντηση της Βιέννης το 1961 γέμισαν τις στήλες του διεθνούς Τύπου. Ιδού μια μικρή γεύση από τους πνευματώδεις διαξιφισμούς:

Τζον Κένεντι: «Θα χρησιμοποιήσω ένα ρητό του Μάο: “Η πολιτική γεννιέται από τις κάννες των όπλων”».

Νικίτα Χρουστσόφ: «Δεν θυμάμαι να έχει πει ο Μάο τέτοιο πράγμα. Κάποιος άλλος ίσως…».

Τζον Κένεντι: «Οπως πάντως είχε πει και ο Μάο, ένα ταξίδι μιλίων αρχίζει με ένα βήμα…».

Νικίτα Χρουστσόφ: «Βλέπω τα μιλάτε καλά τα κινεζικά…».

Κένεντι: «Εμείς οι δυο θα μπορούσαμε να βρούμε τρόπο να τα μάθουμε καλύτερα».

Χρουστσόφ: «Ευχαριστώ, γνωρίζω ήδη αρκετά».

Οταν μάλιστα σε ένα από τα επίσημα γεύματα της συνάντησης ο Κένεντι άναψε τσιγάρο και άφησε το σπίρτο να πέσει στο κάθισμα του Χρουστσόφ, ο σοβιετικός ηγέτης εξερράγη:

– Τι πάτε να κάνετε; Να μου βάλετε φωτιά;

– Οχι, προς Θεού…

– Α, πάλι καλά. Τουλάχιστον δεν είστε εμπρηστής. Είστε μόνο καπιταλιστής…

Φωτογραφίες: Associated Press