Έφυγε από τη ζωή χθες, σε ηλικία 99 ετών η σπουδαία ιστορικός Ελένης Γλύκατζη – Αρβελέρ. Μια επιστήμονας με λαμπρή πορεία σε χρόνια που η καταξίωση των γυναικών στις επιστήμες δεν ήταν κάτι το αυτονόητο.

Πριν από περίπου τριάντα χρόνια, «ΤΟ ΒΗΜΑ» και ο Νίκος Μπακουνάκης, αφιερώνουν στην Ελένη – Γλύκατζη Αρβελέρ τη σελίδα της στήλης των Νέων Εποχών, «Ελεύθερη Σκέψη».

«ΤΟ ΒΗΜΑ», 30.6.1996, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» | «ΤΑ ΝΕΑ»

Βίος και σταδιοδρομία

«Η Ελένη Γλύκατζη – Αρβελέρ γεννήθηκε το 1926 σε μια πολυμελή προσφυγική οικογένεια του Βύρωνα. Σπούδασε στη Φιλοσοφική Σχολή της Αθήνας και το 1954 έφυγε για το Παρίσι «κυνηγώντας την ιστορία» και όχι κυνηγημένη για τις αριστερές ιδέες της, όπως από παρεξήγηση αναφέρεται σε ορισμένα κείμενα τρίτων, χωρίς βεβαίως η ίδια να αρνείται την αριστερή νεότητά της.

»Στράφηκε στη βυζαντινή ιστορία και η εξέλιξή της στο γαλλικό πανεπιστημιακό cursus ήταν εκπληκτική, όχι μόνο γιατί ήταν ξένη αλλά και γιατί ήταν γυναίκα. Το 1967, καθηγήτρια στη Σορβόννη και διευθύντρια του Κέντρου Ιστορίας Σορβόννη και διευθύντρια του Κέντρου ιστορίας και Πολιτισμού του Βυζαντίου και της Χριστιανικής Αρχαιολογίας στο ίδιο πανεπιστήμιο. Από το 1970 ως το 1973, αντιπρύτανης στη Σορβόννη.

»Το 1976 πρύτανης. Το 1982 πρύτανης της Ακαδημίας του Παρισιού, δηλαδή της εκπαιδευτικής περιφέρειας στην οποία υπάγονται το εκπαιδεμτήρια όλων των βαθμίδων, και καγκελάριος των πανεπιστημίων του.

»Από το 1989 ως το 1991 ήταν πρόεδρος του Πολιτιστικού Κέντρου Ζορζ Πομπιντού, γνωστού ως “Μπομπούρ”, στο οποίο είχε διατελέσει αντιπρόεδοος επί σειρά ετών. Οι διοικητικές θέσεις, πάντοτε σε εκπαιδευτικούς και πολιτιστικούς οργανισμούς, είναι πολλές, όπως πολλές είναι και οι τιμητικές διακρίσεις καθώς και οι πανεπιστημιακοί τίτλοι.

»Το επίθετο “Αρβελέρ” είναι του άντρα της, του φυσικοχημικού και βιομηχάνου Ζακ Αρβελέρ, τον οποίο παντρεύτηκε το 1958 και απέκτησαν μία κόρη, τη Μαρί Ελέν. Από τις πανεπιστημιακές διοικητικές θέσεις της κατόρθωσε να προωθήσει μερικές ιδέες όπως το «Πανεπιστήμιο της Ευρώπης», όραμα εξάλλου και του προέδρου Μιτεράν, την τηλεόραση της Σορβόννης, ενώ κατόρθωσε να θέσει υπό την αιγίδα της Ουνέσκο το σχέδιο για τη συγγραφή μιας ιστορίας ολόκληρης της Ευρώπης, πολύ διαφορετικής από την καρλομαγνοκεντρική ευρωπαϊκή ιστορία του Ντυροζέλ.

Φρανσουά Μιτεράν-Ελένη Αρβελέρ. Φωτογραφία από το αρχείο της Ελένης Αρβελέρ.

Έργο

»“Το Βυζάντιο και η θάλασσα”, μια έρευνα για τον πολεμικό στόλο, την πολιτική και τους

θεσμούς στο Βυζάντιο από τον 7ο αιώνα και μετά, είναι το πρώτο μεγάλο βιβλίο της που δημοσιεύθηκε στη σειρα «Βυζαντινή Βιβλιοθήκη» των Πανεπιστημιακών Εκδόσεων της Γαλλίας, όπου μεταξύ άλλων είχαν εκδοθεί βιβλία του Αντουάν Μπον, του δασκάλου της Πολ Λεμέρλ αλλά και του Νίκου Σβορώνου.

»Κoρυφαίο έργο της και έργο που η ίδια προτιμά είναι βεβαίως η “Πολιτική ιδεολογία της βυζαντινής αυτοκρατορίας”. Δεν μπορούμε να παραλείψουμε όμως τις συλλογές “Byzance, les pays et les territoires”, London, Variorum Reprints, 1976 (Το Βυζάντιο, οι χώρες και τα εδάφη), “Geographica Byzantina”, στη βυζαντινή σειρά Sorbonensia της Σορβόννης (1981) ή το βιβλίο “Geographie historique du monde” (Ιστορική γεωγραφία του μεσογειακού κόσμου) που εκδόθηκε το 1988 από ς εκδόσεις της Σορβόννης.

Προσωπικότητα

»Aνθρωπος πληθωρικός που λέει τα πράγματα με το όνομά τους, η Ελένη Γλύκατζη – Αρβελέρ έχει τη φήμη του δύσκολου ατόμου. Όσοι την ξέρουν το παραδέχονται αλλά προοθέτουν δίπλα στο “δύσκολο” και το “δίκαιoς”. Οι πολλές θέσεις που κατά καιρούς κατείχε και κατέχει δημιουργούν ερωτηματικά για το πώς τα προλαβαίνει όλα. ίδια έχει όμως μια απάντηση: Είναι χρονοποιός και όχι χρονοφάγος.

»Απροβλεπτη μερικές φορές στις απαντήσεις της, δεν διστάζει να θεωρεί τον σχεδιαστή αυτοκινήτων Πινινφαρίνα δημιουργό, που το έργο του μπορεί να χορακτηρίζει την εποχή μας. Οσο χαρακτηρίζει την εποχη μας, είναι και αυτή Ελληνίδα αλλά δεν μπορεί να μην είναι κριτική απέναντι στην εσωστρέφεια και στον εγωκεντρισμό τους, παρ’ όλο που δεν ελλείπουν οι Ρωμιοί που “έχουν το αφτί τους ανοιχτό στο βουητό των καιρών”.

Ποιητική

» “Σε απόσταση αναπνοής/από το τέλεια ουσιώδες/μες στη ρακένδυτη Αθήνα ένα άθλιο τότε λασποχώρι/ θάψαν οπλοφορούντες ρασοφόρον το τελευταίο ιδεώδες. / Το Σούλι, η Σαλαμίνα, /το Μεσολόγγι, η Πόλη,/ εσήκωσαν το ξόδι. / Ακολουθούσαν πίσω οι συγγενείς, γενείς, ήρωες των των βιβλίων όλοι, / και μες στο πλήθος/ του Σαράντα και της Αντίστασης/οι ανώνυμοι νεκροί. /Αμέτρητοι και όμως όλοι εκεί!/ Ολοι, εκτός απ’ τα δικά μας παλληκάρια, / που μες στα καφενεία της γειτονιάς, προσεκτικά εδιάβαζαν το μέλλον στα χαρτιά/και έπαιζαν τα υπόλοιπα στα ζάρια”.

»Όσοι γνωρίζουν κάπως την επιστημονική και ανθρωπίνη πορεια της Ελένης Γλύκατζη – Αρβελέρ θα βρουν σ’ αυτούς τους στίχους της, που δημοσιεύτηκαν στο τελευταίο τεύχος του περιοδικού “Ατυπον”, ορισμένες συμβολικές μεταγραφές επιστημονικών θεσεων αλλά και εμπειριών ή στάσεων ζωής που την χαρακτηρίζουν.

»Για την ίδια, η ποίηση είναι ένα είδος οδοιπορικού, το απέραντο πεδίο οδοιπορικού, το απεραντο πεδίο μιας στοχαστικής περιπέτειας, όπου κατοικούν ο Ρεμπό, ο Ελιοτ, ο Καβάφης, ο Ελύτης, ο Παλαμάς, ο Σολωμός, ο Κάλβος…

» Ισως γι’ αυτό η δική της ποιητική, που δεν έχει σχέση με τη στιχοπλοκία αλλά με το «ποιείν», συνδυάζει την επιστήμη με την τέχνη ή βλέπει την επιστήμη ως τέχνη. Πίσω από τη στάση αυτή θα αναγνωρίσουμε ασφαλώς την καθοριστική παρουσία του δασκαλου της στο Πανεπιστημιο Αθηνών Διονυσίου Ζακυθηνού, “που υπηρέτησε την ιστορία όπως αφοσιώνεται κανείς στην τέχνη”, καθώς η  ίδια έγραψε στην εισαγωγή του τόμου που αφιέρωσαν οι μαθητές στη μνήμη του δασκάλου τους.

Η επιστήμη ως τέχνη

»Θυμάται μια φράση του Ζακυθηνού από το μάθημά του στο Πανεπιστήμιο: σας παρακαλώ, θα ήθελα να σκεφτούμε αν η Ιστορία είναι τέχνη ή είναι επιστήμη.

“Από τη στιγμή που έβαλε αυτό το ερώτημα κατάλαβα ότι έδωσε μια διάσταση στην ιστορική επιστήμη τέτοια η οποία θα έπρεπε κάποια στιγμή ν’ αγκαλιάζει όχι μόνο ένα ει- δικό αντικείμενο του επιστητού. αλλά ένα είδος στάσης ζωής. Mια ειδική φιλοσοφία της καθημερινότητας», είπε η ίδια αργότερα σε μια συνέντευξή της.

»Έχει σημασία να γνωρίζουμε αυτή τη διάσταση πνεύματος της Ελένης Γλύκατζη – Αρβελέρ γιατί έτσι θα μπορέσουμε να διαβάσουμε καλύτερα τα έργα της ή να κατανοήσουμε την οπτική της και τις μεθοδολογικές προσεγγίσεις της σε διαφορα θέματα του γνωστικού της χώρου.

»Την είχαν ρωτήσει κάποτε από το περιοδικό «Nouvel Observateur» να περιγράψει την εικόνα της φαντασίας της.

»“Κι εγω τους ανέλυσα τα δύο ψηφιδωτά στο ναό του Αγίου Βιταλίου στη Ραβέννα. Από τη μια η εικόνα του αυτοκράτορα Ιουστινιανού με τους αυλικούς του και από την άλλη η Θεοδώρα με τις κυρίες της. Και κανείς δεν πρόσεξε ότι τα βλέμματά τους διασταυρώνονται και νιώθεις πως είναι ερωτευμένοι, μόνον που τους κοιτάζεις. Κι έπειτα βλέπεις όλα τα πρόσωπα να μην έχουν τα ονόματά τους και να γράφεται μόνον το όνομα του Μαξιμιανού, του επισκόπου της Ραβέννας. Γιατί; αναρωτήθηκα. Γιατί ήταν ο μόνος που δεν ήξεραν οι Κωνσταντινουπολίτες τεχνίτες που έφτιαξαν τα ψηφιδωτά κι έτσι του έβαλαν το όνομά του για να τον αναγνωρίζουν, που όμως φαίνεται αστείο όταν τοψηφιδωτό μπήκε στον Αγιο Βιτάλιο της Ραβέννας, όπου ὁλοι ήξεραν τον επίσκοπό τους”.

»Να μια χαρακτηριστική προσέγγιση της Αρβελέρ, που ταυτόχρονα συνιστά κι ένα αντιπροσωπευτικό διδακτικό παράδεινμα. Αλλωστε θεωρεί τη διδασκαλία μεγάλη τιμή και ύψιστο καθήκον, που δεν το εγκατέλειψε ακόμη και όταν έγινε πρύτανης της Σορβόνης.

»Πάνε 42 χρόνια από τότε που δημοσιεύθηκε το πρώτο ιστορικό άρθρο δημοσιεύθηκε το πρώτο ιστορικό άρθρο της Ελένης Γλύκατζη, στο περιοδικό “Byzantion”. Η σχέση της βέβαια με την ιστορία ξεκινάει από πολύ πιο πριν είναι σχεδόν βιωματική. Παιδί πριν, είναι σχεδόν βιωματική.

»Παιδί ξεριζωμένων ανθρώπων, παιδί προσφύγων, άκουγε συνέχεια τη μητέρα της να λέει “έτσι είναι η ιστορία, αυτή είναι η ιστορία”, αναφερόμενη προφανώς στην οικογενειακή μικροϊστορία αλλά και στη μεγαλη ιστορία του τέλους της παρουσίας των Ελλήνων στην άλλη ακτή του Αιγαίου. “Οπότε για μένα η πολιτική και η ιστορία ήτον δύο δύο γυναίκες κακές που έπρεπε κάπως να τις δαμάσω. Και τη μεν πολιτική την άφησα στους άλλους, ε- νώ ο δικός μου προορισμός στάθηκε η ιστορία». Eίπε σε μια συνέντευξή της το 1992.

Η “συνάντησή” της με τον Διονύσιο Ζακυθηνό στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, που μαζί με τον Πολ Λεμέρλ, τον οποίο συνάντησε αργότε ρα στη Σορβόννη, ήταν κατά κάποιον τρόπο οι επιστημονικοί μέντορές της την οδήγησε στη Βυζαντινή Ιστορία.

Η αλήθεια της συνέχειας

To corpus του έργου της είναι πολύ μεγαλο, απλωμένο σε ανακοινώσεις, άρθρα, βιβλία και συλλογές. Μέσα στο σύνολο αυτό ασφαλώς ξεχωρίζει η διδακτορική της διατριβή «Byzance et la mer» (Το Βυζάντιο και η θάλασσα), που δημοσιεύθηκε το 1966 από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις της Γαλλίας στη σειρά της «Βυζαντινής Βιβλιοθήκης», αλλά το έργο της, που θίγει πολλά διαχρονικά προβλήματα, ιδιαίτερα κρίσιμα για την περιοχή μας, είναι «Η πολιτική ιδεολογία της βυζαντινής αυτοκρατορίας», ένα magnus opus, από πλευράς ιδεών που δημοσιεύθηκε στα γαλλικά το 1975 και στα ελληνικά το 1977. Η ίδια συστήνει στους έλληνες αναγνώστες τα κεφάλαια «Εισανωνή στο Βυζάντιο», «Η αυτοκρατορία της Νίκαιας», «Η αυτοκρατορία της Τραπεζούντας», που έγραψε για την Ιστορία του Ελληνικού Εθνους της Εκδοτικής Αθηνών.

Η ανάλυση και η σύνθεση της Ελενης Γλύκατζη – Αρβελέρ στηρίζεται στην επιστημονική αλήθεια της συνέχειας της ελληνικής ιστορίας. Ανάμεσα στην αρχαιότητα και στη νεοελληνική πραγματικότητα υπάρχει ο κρίκος της αυτοκρατορίας του μεσαιωνικού Ελληνισμού, που συνηθίζουμε να την αποκαλούμε Βυζάντιο, πέφτοντας στην ονοματολογική παγίδα ενός όρου που είναι και αντιεπιστημονικός και υστερογενής.

«Η Αυτοκρατορία αυτή, περήφανα απλωμένη στα εδάφη τριών ηπείρων (η Αφρική της Μεσογείου μένει βυζαντινή ως το τέλος του 7ου αιώνα), υιοθέτησε τις υποθήκες του ελληνιστικού και του ρωμαϊκού κόσμου εμπλουτισμένες όμως από τα διδάγματα του χριστιανισμου, της νεας θρησκείας που πρώτο εγκολπίστηκε και πρώτο διέδωσε ανά τον κόσμο στο Βυζάντιο.

»Είναι αυτό το Βυζάντιο που μεταμόρφωσε το “ελληνίζειν” του χριστιανικώτατου Γρηγορίου του Ναζιανζηνού σε καθημερινή εμπειρία ενός κόσμου που πάσχιζε για τη σωτηρία της ψυχής του χωρίς να παραβλέπει τη μεγαλωσύνη του Εθνους των Χριστιανών”, όπως ονόμαζαν εαυτούς οι Βυζαντινοί», γράφει στην εισαγωγή της στον αφιερωματικό τόμο στον Διονύσιο Ζακυθηνό.

»Κορυφαίες εκδηλώσεις αυτού του σχηματισμού είναι πρώτα απ’ όλα ο έμπρακτος ανθρωπισμός του. Το «απανορεύεται διά βασάνων εξετάζεσθαι» θεσμοθετείται από τους Βυζαντινούς όταν στη Δύση υπάρχει η Ιερά Εξέταση. Είναι ακόμη η πατρική εικόνα, η οικογενειακή σχέση κυβερνώντων και κυβερνωμένων, που δημιουργεί μια αλληλεγγύη στις ιεραρχικές σχέσεις.

»Υπάρχει ακόμη η άμυνα και ααντίσταση στο ασιατικό πνεύμα, που συνεχίζει κατα καποιον τροπο τον αρχαίο ελληνικό αγώνα εναντίον της Ασίας. Δεν είναι τυχαίο ότι οι Βυζαντινοί ονόμαζαν τους Τούρκους, τους Σελτζούκους και τους Οθωμανούς, Πέρσες και Αχαιμενίδες, δίνονταςέτσι μια διαχρονική διάσταση στην αντίστασή τους προς το ασιατικό πνεύμα.

Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ @Eurokinissi

Άμυνα στην Ασία

»Το έργο της Αρβελέρ διατρέχεται από τη θέση ότι το Βυζάντιο είναι ο μόνος ευρωπαϊκός σχηματισμός που μπόρεσε να επιστρατεύσει όλη την αρχαιοελληνική και κλασική παράδοση για να απαντήσει στο ανατολικό πνεύμα.

“Όλη η αντίσταση του ευρωπαϊκού, του ελληνικού πνεύματος της Ορθότητας, δηλαδή να είσαι ορθός και όρθιος όπως λέω, της Ορθοδοξίας, της ορθής σκέψης και της ορθής δόξας, όλη αυτή η αντίσταση ήταν καθημερινό βυζαντινό μάθημα.

”Κι αυτό ακριβώς το καθημερινό μάθημα τους έκανε και διασώσανε κείμενα και πράγματα που δεν ήταν σύμφωνα με τον χριστιανισμό, όπως την αρχαία γραμματεία, με τις αντιγραφές μέσα στα μοναστήρια με τις αντιγραφές μέσα στα αυτοκρατορικά εργαστήρια”,

είχε πει, εκλαϊκεύοντας τη θέση της, σε μια συνέντευξή της το 1993 σε ελληνικό περιοδικό.

»Και αυτή την πνευματική “αντίσταση” τη συνεξετάζει με την ανάπτυξη ενός μεγάλου πολιτισμού και μιας τέχνης που φτάνει ζωντανή ως την εποχή μας και επηρεάζει, αν θυμηθούμε το παράδειγμα ων υπερρεαλιστών.

»(Και εδώ μπορούμε να βρουμε μια κρυφη παραμετρο βρούνε μια κρυφή παράυετοo της έκθεσης “Μπρετόν, η σπασμωδική ομορφιά”, για τον υπερρεαλισμό, που οργανώθηκε στο Κέντρο Ζορζ Πομπιντού του Παρισιού, την εποχή που η ίδια διηύθυνε αυτόν τον μεγάλο πολιτιστικό οργανισμό).

»Φυσικά δεν αγνοεί ότι για αρκετούς, και όχι απαραίτητα για τους όψιμους οπαδούς του Βολταίρου, το Βυζάντιο έχει μια αρνητική συνδήλωση. Αυτή η άρνηση προκαλείται από τη στιγμή όπου το Βυζάντιο συγκρίθηκε – δυστυχώς και από ιστορικούς – με τον αρχαίο κόσμο, δηλαδή δύο εντελως διαφορετικές ιστορικές κατηγορίες.

“Ξεχνούμε ότι όλος ο κόσμος στους μέσους αιώνες βρισκόταν σ’ ένα ξύπνημα, όπου η ποιότητα έγινε ποσότητα. Από κει που είχαμε 40.000 Αθηναίους που αναστάτωσαν τον κόσμο για σαράντα χρόνια και όχι παραπάνω, βρεθήκαμε σε μια παγκόσμια αυτοκρατορία, οπότε ο άνθρωπος αντί να ασχολείται με την τύχη του μέσα στην πόλη, ασχολήθηκε με τη σωτηρία της ψυχής του.  Δεν ήταν λοιπόν υποβιβασμένος ο άνθρωπος στο Βυζάντιο αλλά μάλλον υπερβιβασμένος”

είχε πει σε μια συνέντευξή της.

»Η “οικουμενικότητα”, ο “εθνικισμός”, o “ελληνοοθόδοξος πατριωτισμός”, η “εθνική ουτοπία” είναι όροι, ιδεολογικοί προσανατολισμοί και καταστάσεις που η Ελένη Γλύκατζη – Αρβελέρ επεξεργάστηκε στο βιβλίο της “Η πολιτική ιδεολονία της βυζαντινης αυτοκρατορίας”.

»Σε αυτες τις επεξεργασίες θα πρέπει ίσως να αναζητήσουμε την επιστημονική καταγωγή πολλών θέσεων για την “ελληνική ταυτότητα”, τη “γλώσσα”, τη “Μακεδονία”, την “Ευρώπη”, την “Ορθοδοξία”, που διατύπωσε δημόσια τα τελευταία χρόνια μέσα από media, επιστημονικά και επικοινωνιακά φόρουμ, δείχνοντας ότι ο επιστημονικός λόγος μπορει να είναι θαύμασια και παρεμβατικός και τελικά πιο πειστικός και αποτελεσματικός, εκεί όπου ο πολιτικός λόγος ακούγεται ξύλινος. Αλλωστε η ίδια δεν είχε ποτέ τη φήμη ότι μιλάει ξύλινη γλώσσα».