Εν όψει της θερινής απόδρασης (εντός και εκτός Αθηνών), συμμαζεύονται σήμερα κάποια ρέστα για τον Αίαντα του Σοφοκλή, όσα ξέμειναν από την περασμένη Κυριακή. Μεταφραστικά και μεταφράσιμα κυρίως, που συγκρίνουν τον εξωτερικό, όπως έλεγα, μύθο της παραβατικής αυτής τραγωδίας με την εσωτερική της μυθοπλασία, η πλοκή της οποίας φαίνεται δύστροπη, αν δεν ληφθούν υπόψη και οι λανθάνουσες ιλιαδικές της αναφορές.

Θυμίζω ότι ο εξωτερικός μύθος του δράματος συσπειρώνεται στο θέμα «Οπλων κρίσις», διαμορφωμένο ήδη ως προς τα βασικά του στοιχεία στον λεγόμενο επικό κύκλο, ως κατάληξη της Αιθιοπίδας και αρχή της Μικρής Ιλιάδας. Πρόκειται για τις εμπλοκές που προκαλεί η μεροληπτική (με παρέμβαση της Αθηνάς) επιδίκαση των όπλων του Αχιλλέα στον Οδυσσέα, η οποία συνεπάγεται την ανυποχώρητη μήνιν του Αίαντα, καταλήγοντας στη μανία και στην αυτοκτονία του. Τα στοιχεία αυτά του επικού μύθου μοιράζονται στην ομόθεμη τραγωδία του Σοφοκλή σε υποκείμενα και προκείμενα: μήνις, μανία και ζωοκτονία υπόκεινται, όταν αρχίζει το δράμα· η απόφαση, η εκτέλεση και τα παρεπόμενα της αυτοκτονίας προβάλλονται, ορίζοντας την δέσιν και την λύσιν της τραγικής του πλοκής- για να θυμηθούμε την εύστοχη ορολογία του Αριστοτέλη.

Η συμμετοχή της ομηρικής Οδύσσειας στην προκείμενη τραγωδία είναι σχετικώς ισχνή: τα ίχνη της, περιορισμένα στη μεγάλη «Νέκυια», μετατρέπουν την επική μήνιν του Αίαντα, όσο ζούσε, σε πείσμονα μεταθανάτια σιωπή απέναντι στον αντίζηλό του Οδυσσέα, ο οποίος εμφανίζεται, όψιμα έστω, μετανοημένος και συμφιλιωτικός. Διάθεση που ο Σοφοκλής τη μεταφέρει έμμεσα στον Πρόλογο του δικού του δράματος και την προβάλλει άμεσα στην Εξοδο.

Από την Ιλιάδα προφανώς κατεβαίνουν στο σοφόκλειο δράμα: το φυσικό μέγεθος και η ανδρεία του Αίαντα· το ακέραιο και πεισματικό του ήθος· ο επταβόειος σάκος του· η αξιολόγησή του ως δεύτερου κατά τάξη ήρωα, μετά τον Αχιλλέα· η αμυντική του αρετή· το αμείλικτο πρόσωπο της Αθηνάς απέναντι σε όσους αμφισβητούν το θεολογικό της κύρος.

Οι λανθάνουσες ιλιαδικές αναφορές παραμένουν, όσο βλέπω, στη σχετική βιβλιογραφία λειψές και συνήθως ασύνδετες. Κρισιμότερο πάντως σήμα τους είναι, κατά τη γνώμη μου, η υπονοούμενη, μοιραία σχέση (συμπαθητική και συνάμα αντιπαθητική) του σοφόκλειου Αίαντα με τον ιλιαδικό Εκτορα. Η αφορμή της εντοπίζεται στην έβδομη ραψωδία, την πιο ιπποτική του ιλιαδικού πολέμου, όπου Αίας και Εκτωρ μονομαχούν με έντιμους όρκους, δίχως όμως να καταλήγει η αναμέτρησή τους σε νίκη του ενός επί του άλλου. Οπότε αποφασίζεται η εκδοχή ισοπαλίας, που επικυρώνεται με ανταλλαγή συμβολικών δώρων: ο Εκτωρ χαρίζει στον Αίαντα ασημοκάρφωτο σπαθί και ο Αίας στον Εκτορα πορφυρό ζωστήρα.

Τα αμοιβαία αυτά ιλιαδικά δώρα αντιστρέφονται στη σοφόκλεια τραγωδία σε μοιραία σύνεργα: ο Αχιλλέας εμφανίζεται να έχει διασύρει το σώμα του νεκρού Εκτορα, προσδεμένο στο άρμα του, με τον χαρισμένο ζωστήρα του Αίαντα· ο Αίας πραγματοποιεί επί σκηνής την αυτοκτονία του πέφτοντας πάνω στο ασημοκάρφωτο σπαθί του Εκτορα. Ο Σοφοκλής επινοεί και προβάλλει την τραγική αυτή σύμπτωση των «άδωρων δώρων»: τη μία φορά έμμεσα, διά στόματος του Αίαντα· την άλλη άμεσα, διά στόματος του Τεύκρου, όταν σπαραχτικά θρηνεί ο νόθος γιος του Τελαμώνα το σφαγιασμένο σώμα του αδελφού του, αποδίδοντάς την στα μηχανεύματα των θεών.

Τα οποία στην προκειμένη περίπτωση συμπίπτουν βέβαια με τη μηχανή της τραγικής ποίησης, όπως τη συλλαμβάνει και την ασκεί εδώ ο Σοφοκλής. Δεν πρόκειται ωστόσο για ποιητική αυθαιρεσία, αλλά για ποιητικό εύρημα, το οποίο εκμαιεύει ο ποιητής από το ομόθεμο ιλιαδικό του απόθεμα. Γύρω σ΄ αυτόν τον σκοτεινό πυρήνα εξάλλου δραματοποιείται μια γενικότερη συγγένεια Εκτορα και Αίαντα στο συγκεκριμένο δράμα, με διπλό μάλιστα τρόπο. Ο Σοφοκλής μεταγράφει καταρχήν το τρίγωνο της ιλιαδικής συζυγικής ομιλίας (Εκτωρ- Ανδρομάχη- Αστυάναξ) στο δικό του ομόλογο τρίγωνο (ΑίαςΤέκμησσα- Ευρυσάκης). Η δεύτερη μεταγραφή εξάλλου «διασώζει» ευφυώς το δεύτερο μέρος της σοφόκλειας τραγωδίας, για το οποίο υπήρξαν επικρίσεις ήδη από τους αλεξανδρινούς γραμματικούς.

Οι οποίες όμως αίρονται, αν δεχτούμε ότι η έρις για την ταφή του άταφου Αίαντα και η τελική της υπέρβαση στο σοφόκλειο δράμα μεταγράφουν την ιλιαδική έριν για την ταφή του άταφου Εκτορα, που υπερβαίνεται στην εικοστή τέταρτη ραψωδία του ομηρικού έπους. Και στις δύο περιπτώσεις η μεταγραφή δεν είναι βέβαια αντιγραφή: αποκαλύπτει το ενδιάθετο δυναμικό της ιλιαδικής γραφής.

Τόσα αρκούν, υποθέτω, ως αναγνωστική και μεταφραστική πρόγευση της σοφόκλειας τραγωδίας· τα υπόλοιπα θα περιμένουν την ώρα τους και τον τόπο τους. Στο μεταξύ: καλό καλοκαίρι.
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ