Του ΣΠ. ΣΦΕΝΔΟΥΡΑΚΗ


Είναι ευχάριστο ότι ο κ. Μουζέλης αναγνώρισε το σφάλμα του και υποσχέθηκε να επανέλθει αφού πρώτα διαβάσει το βιβλίο του Dawkins. Χωρίς να επιμείνω άλλο σε αυτή την πτυχή της κριτικής που ασκήθηκε και από άλλους αναγνώστες του «Βήματος», προχωρώ σε ορισμένα ζητήματα που αφορούν την ουσία της επιχειρηματολογίας του συγγραφέα και τη σχετική τοποθέτηση του κ. Μουζέλη.


Η θέση του Βιτγκενστάιν που υπεραμύνεται ο κ. Μουζέλης είναι τυπικώς ορθή, όπως και ο ίδιος ο Dawkins αναγνωρίζει, αφού δεν είναι δυνατή η τυπική απόδειξη της ύπαρξης ή της μη ύπαρξης του Θεού. Η έμφαση είναι στο «τυπική». Εν τούτοις, μπορεί κανείς να εκτιμήσει τις σχετικές ενδείξεις υπέρ και κατά υπό το φως τόσο της μακράς φιλοσοφικής συζήτησης όσο και των λοιπών στοιχείων που συσσωρεύονται στον χρόνο από τον χώρο της ψυχολογίας, της νευροβιολογίας, της εξελικτικής βιολογίας κτλ. Ετσι λοιπόν στη βάση όλων αυτών των στοιχείων μπορεί κανείς να εκτιμήσει (όπως εξηγεί και ο συγγραφέας στο βιβλίο του) ότι η ύπαρξη Θεού είναι εξαιρετικά απίθανη. Συνεπώς η αποδοχή του αθεϊσμού δεν είναι αυθαίρετη αλλά προκύπτει από αξιολόγηση των ενδείξεων, όπως αντιστοίχως συμβαίνει και με τις επιστημονικές θεωρίες.


Δεν αντιλαμβάνομαι επίσης την αξία της γενικής τοποθέτησης του κ. Μουζέλη απέναντι στη θέση του Compte, τη στιγμή μάλιστα που ο ίδιος λέει λίγο πριν ότι στον χώρο της κοινωνιολογίας δεν έχουν αξία οι καθολικές γενικεύσεις. Το κατά πόσον έχει δίκιο ή όχι ο Compte είναι ζήτημα που μπορεί να ελεγχθεί στη βάση δεδομένων και παρατηρήσεων. Επιπλέον, η σχετική συζήτηση είναι μάλλον εκτός θέματος, αφού ο Dawkins τουλάχιστον δεν υιοθετεί τέτοια θέση και ουδείς κατηγόρησε τον κ. Μουζέλη για απόρριψη των πολιτικών και κοινωνικών αρχών του Διαφωτισμού. Η συζήτηση αφορά πάντοτε τον ορθολογικό τρόπο σκέψης.


Οσον αφορά το ζήτημα των επιπτώσεων της θρησκείας στο κοινωνικό σύνολο, η θέση του κ. Μουζέλη είναι ασαφής και φοβάμαι ότι υποπίπτει στις Σειρήνες του («μεταμοντέρνου») πολιτισμικού συγκριτισμού. Η έννοια του επιβλαβούς ή του ωφέλιμου δεν μπορεί να ανάγεται στο εκάστοτε κοινωνικοϊστορικό πλαίσιο, αφού η εκτίμηση γίνεται σήμερα, βάσει των σημερινών αρχών του συγγραφέα και του «δυτικού» πολιτισμού εν γένει, λαμβάνοντας υπόψη και την ιστορική εξέλιξη όπως τη γνωρίζουμε σήμερα. Προφανώς στη βάση των αρχών μιας συγκεκριμένης κοινωνίας μπορεί οι σφαγές των ετεροδόξων να είναι καθαγιασμένες και ηθικές αλλά αυτό δεν μας εμποδίζει να τις χαρακτηρίσουμε εμείς απαράδεκτες, σύμφωνα με τις αρχές του ανθρωπισμού. Ουδείς υποστηρίζει επίσης ότι μόνο η θρησκεία έχει αρνητικές συνέπειες αλλά αυτό δεν υποσκάπτει το σχετικό επιχείρημα για τη θρησκεία. Οι όποιες θετικές συνέπειές της επίσης μπορούν να συνεκτιμηθούν και να αξιολογηθούν, χωρίς πάλι αυτό να αναιρεί το γενικό συμπέρασμα περί του συνολικού ρόλου της, εφόσον δειχθεί ότι ο θετικός ρόλος της είναι σαφώς πιο περιορισμένος από τον αρνητικό. Ολες αυτές οι διαστάσεις γίνονται αντικείμενο επεξεργασίας στο βιβλίο του Dawkins, ο οποίος υποστηρίζει ότι σήμερα πλέον δεν έχουμε ανάγκη τη θρησκεία για να εξασφαλίσουμε τα θετικά στοιχεία που παλαιότερα ίσως συνδέονταν με αυτήν (όπως είναι η πηγή των ηθικών αρχών, η ερμηνεία του κόσμου και η συνοχή των κοινωνιών).


Τέλος, θα συμφωνήσω ότι ένας εξαίρετος επιστήμονας μπορεί εν δυνάμει να χρησιμοποιεί αφελή επιχειρήματα σε πεδία εκτός της ειδικότητάς του. Θα διαφωνήσω όμως με την ενδεχόμενη άποψη ότι η περί Θεού συζήτηση συνιστά αντικείμενο ενός συγκεκριμένου επιστημονικού πεδίου. Τόσο η εξελικτική βιολογία όσο και η κοινωνιολογία αλλά και άλλες επιστήμες (π.χ., η φυσική, η ψυχολογία, οι γνωσιακές επιστήμες κτλ.) έχουν λόγο στη συζήτηση καθώς προσφέρουν σημαντικά στοιχεία και μπορούν να ρίξουν φως από διαφορετικές οπτικές γωνίες. Ας σκεφθούμε, για παράδειγμα, το πώς εξελίχθηκε η έννοια του Θεού, πώς λειτουργεί σε προσωπικό και σε κοινωνικό επίπεδο, ποια στοιχεία της ψυχοσωματικής μας συγκρότησης ενέχονται στην εκδήλωση της «πίστης» και στην αντίληψη του «υπερφυσικού» κτλ. Ετσι, χωρίς χαρακτηρισμούς, ας εξετάσουμε την αξία των διαφόρων επιχειρημάτων και ας προσπαθήσουμε να προαγάγουμε τον επιστημονικό-ορθολογικό τρόπο σκέψης, ο οποίος αφορά όλους τους ανθρώπους και θα έπρεπε να αποτελεί σημαντικό μέρος της εκπαίδευσης στις σύγχρονες κοινωνίες.


Ο κ. Σπύρος Σφενδουράκης είναι επίκουρος καθηγητής του Τμήματος Βιολογίας του Πανεπιστημίου Πατρών.