Μιλώντας για ευρωπαϊκό πολιτισμό, αυτόν που διακρίνει την Ευρώπη από άλλους πολιτισμούς (τής Αμερικής, τής Ασίας, τής Αφρικής κ.λπ.), νοούμε κυρίως ένα σύστημα αρχών και αξιών που διαφέρει από άλλα συστήματα αρχών και αξιών, από άλλους πολιτισμούς. Η φυσιογνωμία τού ευρωπαϊκού πολιτισμού, όπως είναι γνωστό, έχει διαμορφωθεί από τρεις ευρύτερους τρόπους σκέψεως, συμπεριφοράς και σχέσεως με το θείο: από τον ορθολογισμό, τις αρχές και τις αξίες τού ελληνικού στοχασμού και τής ελληνικής γραμματείας, από τους ρωμαϊκούς θεσμούς και από τον χριστιανισμό, την επίσημη θρησκεία τής Ευρώπης.
Οι βασικές έννοιες με τις οποίες διανοήθηκε και οι βασικές λέξεις με τις οποίες εκφράστηκε ο ευρωπαϊκός στοχασμός υπήρξαν, σε καθοριστικό βαθμό, έννοιες και λέξεις από τα μεγάλα κείμενα τής κλασικής αρχαιότητας, ελληνικής αλλά και ρωμαϊκής. Το γλωσσικό υπόβαθρο τής ευρωπαϊκής έκφρασης είναι αυτό των κλασικών γλωσσών. Από την ανακάλυψη των ανθρωπιστικών γραμμάτων μέσω των κλασικών κειμένων στην Αναγέννηση αναβίωσαν οι αρχές και οι αξίες που απετέλεσαν το πολιτισμικό βάθρο τής Ευρώπης: ελευθερία, δημοκρατία, αξιοπρέπεια, παιδεία, τέχνες, καλλιέργεια αισθητική, σεβασμός στη γνώση κ.ά.
Βασικές έννοιες και αντίστοιχες λέξεις, όπως θεωρία – πρακτική, σύστημα, μέθοδος, ρητορική, φιλοσοφία, ποίηση, σχολείο, ιστορία, θέατρο, μουσική – μελωδία – αρμονία, χορός – ορχήστρα, δράμα, τεχνολογία, μηχανή, πολιτική, δημοκρατία, συμμετρία, αναλογία, ρυθμός, μέτρο, ενθουσιασμός, θρίαμβος, θέση, θέμα, υπόθεση, διάλογος, ιδέα, πρόβλημα, κριτήρια, φυσική, βιολογία, οικονομία κ.ά. – lingua – scientia – lex – cultura – venus – principium – opus – opera – militaris κ.ά.
Το ζητούμενο στην Ενωμένη Ευρώπη, για να είναι και να παραμείνει ουσιαστικά και εις βάθος «ενωμένη» και με τη δική της ταυτότητα μέσα στη λαίλαπα μιας παγκοσμιοποίησης αμερικανικού τύπου, είναι να συνειδητοποιήσει, να διατηρήσει και να ενεργοποιήσει τα συστατικά που συνθέτουν την πολιτισμική ιδιοπροσωπία της. Γιατί δεν είναι το ευρώ ούτε τα κοινά προγράμματα ούτε ο περίφημος Ευρωστρατός ούτε καν τα ΚΠΣ, τα Κοινοτικά Πλαίσια Στήριξης (όσο χρήσιμα κι αν είναι τα τελευταία) αυτά που συνιστούν την Ευρώπη. Ο συνεκτικός δεσμός των λαών τής Ευρώπης, με όσες διαφοροποιήσεις, συμπληρώσεις, εκσυγχρονισμούς, αναθεωρήσεις κ.λπ. έχουν υπάρξει στον μακρό βίο των χωρών αυτών, είναι οι πνευματικές, παιδευτικές και πολιτισμικές καταβολές και παραδόσεις της.
Η θεμελίωση, η καλλιέργεια, η συνειδητοποίηση αυτών των αξιών περνάει κατ’ ανάγκην μέσα από το σχολείο. Πρέπει να ξαναδιδαχθούν στα σχολεία τής Ενωμένης Ευρώπης κλασικά κείμενα, αρχαία και λατινικά. Και μαζί κείμενα κλασικά τής νεότερης Ευρώπης. Μέσα από καλοδιαλεγμένα κείμενα τού Ομήρου, των τραγικών, των ιστορικών, των φιλοσόφων και άλλων και, φυσικά, μέσα από τη γλώσσα τού πρωτοτύπου σε απευθείας επαφή με τον ελληνικό λόγο και τον λόγο των Ρωμαίων, σε άμεση επαφή με τις έννοιες, τα νοήματα και τις λέξεις. Κι από κοντά να γνωρίσουν τα μεγάλα κλασικά κείμενα τού Σαίξπηρ, τού Ρακίνα, τού Γκαίτε αλλά και φιλοσόφων και διανοητών που σφράγισαν την Ευρώπη.
Οι υπουργοί Παιδείας και Πολιτισμού των χωρών τής Ενωμένης Ευρώπης πρέπει να κάνουν το μεγάλο βήμα: Να αποφασίσουν, να επεξεργαστούν και να εισηγηθούν στις κυβερνήσεις τους την επαφή των μαθητών όλων των χωρών τής Ενωμένης Ευρώπης με τις αρχές και τις αξίες που απετέλεσαν βαθμηδόν το πολιτισμικό σύστημα τής Ευρώπης. Ιδιαίτερα, η επιδίωξη αυτού τού στόχου πρέπει να αποτελεί μόνιμη θέση, πρόταση και στρατηγική τής Ελλάδας, ζήτημα το οποίο πρέπει να καλλιεργείται, να τίθεται και να προετοιμάζεται εκπαιδευτικά σε όλες του τις διαστάσεις, ώστε η πρόταση να πείθει και να μπορεί να εφαρμοσθεί στη σχολική πράξη.
Κάποτε η χώρα μας είχε χιλιάδες «σιωπηλών» θαυμαστών και φίλων. Αυτούς οι οποίοι είχαν διδαχθεί τα κλασικά γράμματα στα σχολεία τους και είχαν γοητευθεί από τον κόσμο των Ελλήνων, από τη διανοητική τους ρώμη, από τις ιδέες, από τις ίδιες τις λέξεις τους. Ο μεγάλος γερμανός φυσικός Werner Heisenberg γράφει στην αυτοβιογραφία του: «Η θητεία μου στην αρχαία ελληνική γλώσσα υπήρξε η σπουδαιότερη πνευματική μου άσκηση· στη γλώσσα αυτή υπάρχει η πληρέστερη αντιστοιχία ανάμεσα στη λέξη και στο εννοιολογικό της περιεχόμενο». Ολοι αυτοί ήταν οι «διανοητικοί σύμμαχοί» μας και οι φίλα διακείμενοι προς την Ελλάδα και τους Ελληνες, μέσω των συνειρμών που τους δημιουργούσε η σχέση τους με τα κλασικά κείμενα. Σήμερα οι φίλοι αυτοί, χιλιάδες αγνοί πνευματικοί φίλοι έχουν χαθεί για την Ελλάδα, στον βωμό μιας στυγνής, μηχανιστικής και χρησιμοθηρικής εκπαίδευσης που έχει επικρατήσει τα τελευταία χρόνια στην Ευρώπη. Και αυτό είναι που πρέπει να παλέψουμε να αλλάξει.
Ο κ. Γιώργος Μπαμπινώτης είναι καθηγητής Γλωσσολογίας, πρύτανης του Πανεπιστημίου Αθηνών.
