Είναι από τους επιστήμονες και κλινικούς γιατρούς εκείνους που δεν σταματούν να χαράζουν νέους δρόμους στο πεδίο τους. Δεν είναι τυχαίο ότι πριν από ακριβώς έναν χρόνο ο καθηγητής και διευθυντής στην Πανεπιστημιακή Κλινική Αιματολογίας – Ογκολογίας και Κυτταρικών Θεραπειών του Πανεπιστημίου του Μαγδεμβούργου Δημήτριος Μουγιακάκος μιλούσε στο ΒΗΜΑ-Science για τις πρωτοποριακές παγκοσμίως χορηγήσεις κυτταρικών θεραπειών σε ασθενείς με αυτοάνοσα νοσήματα τις οποίες είχε κάνει με την ομάδα του.

Επρόκειτο συγκεκριμένα για χορήγηση των διάσημων πλέον (από το πεδίο του καρκίνου) CAR-T κυττάρων που πρόσφεραν μια ζωή απαλλαγμένη από εξουθενωτικά συμπτώματα και… χούφτες φάρμακα σε ασθενείς με ερυθηματώδη λύκο, με μυασθένεια Gravis αλλά και με αυτοάνοση μορφή θρομβοκυτταροπενίας.

Θεραπευτικό άλμα

Εναν χρόνο μετά, όμως, ο επιστημονικώς «αεικίνητος» καθηγητής Μουγιακάκος δοκιμάζει μια νέα, αντισωματική αυτή τη φορά, στρατηγική ενάντια στα αυτοάνοσα νοσήματα, η οποία δείχνει να εμφανίζει σημαντικά πλεονεκτήματα σε σύγκριση με την κυτταρική θεραπεία, όπως προκύπτει από πρόσφατες δημοσιεύσεις του στα έγκριτα περιοδικά «Molecular Therapy» και «The Lancet». Ποια είναι αυτά τα πλεονεκτήματα;

Οπως αναφέρει ίδιος στο ΒΗΜΑ-Science, «η νέα μας προσέγγιση αφορά τα διειδικά αντισώματα που έχουμε ήδη ξεκινήσει να χορηγούμε σε ασθενείς και τα οποία συνδέονται με πολύ χαμηλότερο κόστος – ενδεικτικά μια CAR-T θεραπεία που χορηγείται εφάπαξ κοστίζει περί τις 400.000 ευρώ, ενώ οι νέες αντισωματικές θεραπείες περί τις 20.000 ευρώ για έναν κύκλο τεσσάρων χορηγήσεων. Τα αντισώματα συνδέονται επίσης με πολύ λιγότερες παρενέργειες, όπως οι νευροτοξικές, σε σύγκριση με τα CAR-T κύτταρα και δεν απαιτούν γενετική τροποποίηση των κυττάρων. Πρόκειται για μια προσέγγιση που είναι τόσο εύκολη και απλή στη χορήγηση ώστε θα μπορεί δυνητικά να εφαρμόζεται ακόμη και σε ένα ιατρείο, κάτι που με τις ευαίσθητες και πολύπλοκες κυτταρικές θεραπείες είναι αδύνατον. Αυτό ακριβώς αναζητούσαμε ως επόμενο βήμα αποτελεσματικής θεραπείας των αυτοάνοσων νοσημάτων μετά τις κυτταρικές θεραπείες και τα πρώτα στοιχεία δείχνουν ότι με αυτά τα αντισώματα πιθανώς θα καταφέρουμε να κάνουμε… άλμα».

Τι είναι όμως τα διειδικά αντισώματα (bispecific antibodies) στα οποία αναφέρεται ο καθηγητής; Αποτελούν μια πρωτοποριακή κατηγορία στοχευμένης ανοσοθεραπείας που έχει ήδη κάνει δυναμική εμφάνιση (και πάλι) στο πεδίο του καρκίνου, καθώς έχει αλλάξει το τοπίο στην αντιμετώπιση κυρίως των λεμφωμάτων και του πολλαπλού μυελώματος. Ο δρ Μουγιακάκος εξηγεί ότι «σε αντίθεση με τα συμβατικά μονοκλωνικά αντισώματα που αναγνωρίζουν και στοχεύουν μία μόνο ουσία – αντιγόνο –, τα διειδικά αντισώματα είναι σχεδιασμένα ώστε να προσδένονται ταυτόχρονα σε δύο διαφορετικά αντιγόνα ή και σε δύο διαφορετικές περιοχές του ίδιου αντιγόνου».

Διπλή «ψαριά»

Στην περίπτωση των αυτοάνοσων νοσημάτων, που βρίσκεται στο επίκεντρο της έρευνας της ομάδας του Μαγδεμβούργου, τα διειδικά αντισώματα προσφέρουν με έναν σμπάρο δύο (ανοσο)τρυγόνια: στοχεύουν τα Β-κύτταρα του ανοσοποιητικού συστήματος, τα οποία είναι ένοχα για πολλές αυτοάνοσες διαταραχές, και παράλληλα και τον υποδοχέα των Τ-λεμφοκυττάρων, τα οποία είναι τα υπεύθυνα για να κατατροπώσουν τον εχθρό.

«Με αυτόν τον τρόπο έχουμε διπλό όφελος – τα διειδικά αντισώματα επιτυγχάνουν να κλείσουν ένα… ραντεβού που φέρνει κοντά τα Τ-λεμφοκύτταρα με τα Β-κύτταρα ή με τα πλασματοκύτταρα, που αποτελούν την πιο εξελιγμένη μορφή των Β-κυττάρων και είναι ο στόχος της εξολόθρευσης, και συγχρόνως ενεργοποιούν τα Τ-κύτταρα ώστε να είναι πιο αποτελεσματικά στην καταπολέμηση των Β-κυττάρων ή των πλασματοκυττάρων» περιγράφει ο καθηγητής.

Η «διπλή ψαριά» που χαρίζουν τα διειδικά αντισώματα έχει ήδη οδηγήσει σε εγκρίσεις αντισωματικών θεραπειών για τον καρκίνο. Αυτές τις εγκεκριμένες θεραπείες δοκιμάζει τώρα ο καθηγητής Μουγιακάκος σε μικρό (προς το παρόν) αριθμό ασθενών με διαφορετικά αυτοάνοσα νοσήματα: «Η ομάδα μας ήταν η πρώτη παγκοσμίως που δοκίμασε τα διειδικά αντισώματα ενάντια σε νευρολογικές αυτοάνοσες παθήσεις, ενώ άλλοι ερευνητές τα δοκιμάζουν ενάντια σε ρευματικές παθήσεις, όπως η ρευματοειδής αρθρίτιδα, ο λύκος, το σύνδρομο Sjögren – τα αποτελέσματα, τόσο τα δικά μας όσο και των συναδέλφων, είναι πολύ ενθαρρυντικά».

Συγκριτική μελέτη

Αυτό που ουσιαστικώς έκανε η ομάδα του έλληνα καθηγητή ήταν το να χορηγήσει τις νέες αντισωματικές θεραπείες ενάντια σε αυτοάνοσα νοσήματα στα οποία είχε προηγουμένως χρησιμοποιήσει και τα CAR-T κύτταρα προκειμένου να γίνει ένα συγκριτικό τεστ μεταξύ των δύο θεραπευτικών προσεγγίσεων.

«Είδαμε ότι τα αντισώματα επιτυγχάνουν εφάμιλλα αποτελέσματα με τις κυτταρικές θεραπείες. Για παράδειγμα, σε κάποιους ασθενείς με μυασθένεια Gravis που χρειάζονταν αιμοκάθαρση κάθε ημέρα – περί τις 50 αιμοκαθάρσεις προκειμένου να σταθεροποιηθούν – τέσσερις δόσεις της αντισωματικής θεραπείας που χορηγήθηκαν εντός ενός μήνα ήταν αρκετές για να χαρίσουν μια φυσιολογική ζωή, καταργώντας την ανάγκη λήψης άλλων φαρμάκων. Παρόμοια ήταν τα αποτελέσματα και σε ασθενή με αυτοάνοση θρομβοκυτταροπενία, τα οποία δημοσιεύσαμε πριν από μερικές ημέρες στο “Lancet” – η ανταπόκριση του ασθενούς στη θεραπεία ήταν 100%. Την ίδια εικόνα έχουμε και από άλλους τέσσερις ασθενείς με το συγκεκριμένο αυτοάνοσο νόσημα· τα ευρήματά μας αναμένεται να δημοσιευθούν προσεχώς».

Το για πόσο διάστημα θα πρέπει να χορηγούνται τα αντισώματα στους ασθενείς προκειμένου να παραμένουν απαλλαγμένοι από συμπτώματα μένει να φανεί στο μέλλον. Οπως εξηγεί ο δρ Μουγιακάκος, «στην ογκολογία, π.χ. στο λέμφωμα και στο πολλαπλούν μυέλωμα, τα διειδικά αντισώματα χορηγούνται συνήθως μακροχρόνια ή και συνεχώς. Αντιθέτως στις αυτοάνοσες παθήσεις θεωρούμε ότι μια βραχυχρόνια εξάλειψη (depletion) των παθογόνων κυττάρων μπορεί να είναι επαρκής. Για αυτόν τον λόγο, στις μέχρι τώρα θεραπείες έχουμε εφαρμόσει χρονικά περιορισμένη αγωγή με επιτυχία».

Κλινικές δοκιμές

Σύμφωνα με τον καθηγητή, η νέα αντισωματική προσέγγιση υπόσχεται να αλλάξει τον τρόπο θεραπείας των αυτοάνοσων νοσημάτων. Συνεχίζοντας λοιπόν στον ίδιο (αλλά συνάμα τόσο νέο) δρόμο που άνοιξε ενάντια στα αυτοάνοσα νοσήματα, ο δρ Μουγιακάκος έχει ως επόμενο στόχο του τις κλινικές δοκιμές.

«Στο τέλος του 2026 αναμένεται να ξεκινήσουν από την ομάδα μας σε συνεργασία με φαρμακευτική εταιρεία δύο κλινικές δοκιμές ήδη εγκεκριμένης για τον καρκίνο θεραπείας διειδικών αντισωμάτων ενάντια στη μυασθένεια Gravis και στην αυτοάνοση θρομβοκυτταροπενία αντιστοίχως. Οι κλινικές δοκιμές – αυτές αλλά και άλλες που θα ακολουθήσουν από εμάς και από άλλους ερευνητές – θα μας δώσουν απαντήσεις σε βασικά ερωτήματα, όπως το για πόσο διάστημα η νέα θεραπεία μπορεί να σταθεροποιήσει τους ασθενείς, αλλά και αν τελικά τα αντισώματα είναι σε μάκρος χρόνου ανώτερα από τις κυτταρικές θεραπείες και από τα σημερινά θεραπευτικά πρότυπα σε βαριά, δύσκολα αντιμετωπίσιμα νοσήματα, καθώς και σε ποια ακριβώς νοσήματα».

Ωσπου να μπουν τελείες στα ερωτηματικά, αναμένουμε με ενδιαφέρον τόσο τα αποτελέσματα των κλινικών δοκιμών όσο και τους επόμενους δρόμους που θα χαράξει ο έλληνας καθηγητής προκειμένου να οδηγήσει σε… αδιέξοδο τα αυτοάνοσα νοσήματα προς όφελος χιλιάδων ασθενών.