«Ακούγετο ο βρασμός των φωνών γυναικών, δουφεκιών, <εκρηγνυομένων> πυριτοθηκών <και> υπονόμων, ένας συγκεχυμένος και απερίγραπτος τρομερός ήχος. Φούρνος <αναμμένος> εφαίνετο <η πόλις>, από το ακατάπαυστον πυρ». Εχοντας επιζήσει της Εξόδου το βράδυ του Σαββάτου του Λαζάρου, 10 Απριλίου 1826, ο αγωνιστής Νικόλαος Κασομούλης περιγράφει από μακριά το συγκλονιστικό θέαμα του φλεγόμενου Μεσολογγίου. Η πολιορκία, ο λιμός, η ηρωική απόπειρα απεγκλωβισμού και η θυσία όσων έμειναν πίσω αποτελούν τη δραματική κορύφωση της Ελληνικής Επανάστασης – και ως τέτοια έγινε αντιληπτή εντός και εκτός της Ελλάδας. Στην επέτειο των 200 ετών από την Eξοδο αναζητήσαμε τον ιστορικό, πολιτικό επιστήμονα και ακαδημαϊκό Πασχάλη Κιτρομηλίδη προκειμένου να συζητήσουμε για το Μεσολόγγι ως γεγονός και μνήμη, την απήχησή του στην ευρωπαϊκή κουλτούρα και πολιτική, την αντήχησή του στη λογοτεχνία, το συμβολικό του απόθεμα για την πολιτική σκέψη.
Γιατί το Μεσολόγγι αναδείχθηκε το 1821 σε επαναστατικό κέντρο και θέση πολιτικής ισχύος;
«Το Μεσολόγγι έγινε η κατ’ εξοχήν εστία της Επανάστασης στη Δυτική Στερεά κυρίως λόγω της γεωγραφίας. Ελέγχοντας το πέρασμα προς την Πελοπόννησο και την είσοδο προς τον Κορινθιακό Κόλπο, είχε μια πολύ κρίσιμη στρατηγική θέση. Οι Οθωμανοί γνώριζαν τη σημασία της, καθώς δεν τους επέτρεπε να κατέβουν προς την Πάτρα και να καταστείλουν την επανάσταση στον Μοριά. Οι λιμνοθάλασσες δυτικά και νότια, όπου δεν μπορούσαν να εισέλθουν μεγάλα πλοία, οι βάλτοι ανατολικά και οι ορεινοί όγκοι το καθιστούσαν φυσικό οχυρό. Ο χαρακτήρας αυτός ενισχύθηκε με την έλευση των Σουλιωτών που είχαν εκτοπιστεί από την Ηπειρο. Εγινε επίσης η έδρα της προσπάθειας να οργανωθεί και διοικητικά η επαναστατημένη και απελευθερωμένη χώρα με τον οργανισμό της Δυτικής Χέρσου Ελλάδος και τη συνέλευση στην οποία πρωτοστάτησε ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος. Οι πολιορκίες, η Εξοδος και η απήχησή της στην Ευρώπη, ακόμα και στην Αμερική, καθιστούν το Μεσολόγγι την Ακρόπολη, θα έλεγα, της επαναστατικής Ελλάδας».
Φυσικό οχυρό, εξ ου και απαιτούνται πολλές προσπάθειες για την κατάληψή του.
«Τρεις πολιορκίες, ουσιαστικά. Η πρώτη λύεται στις 31 Δεκεμβρίου του 1822 επιβεβαιώνοντας αυτό που λέγαμε πριν, τη στρατηγική του θέση: δεν το παίρνεις εύκολα το Μεσολόγγι. Υπήρξε και δεύτερη τους φθινοπωρινούς μήνες του 1823, τον Οκτώβριο και τον Νοέμβριο. Είχε προηγηθεί ένα δραματικό γεγονός, ο θάνατος του Μάρκου Μπότσαρη στη μάχη του Κεφαλόβρυσου τον Ιούλιο του 1823. Ο Μπότσαρης ανήκε στους Σουλιώτες που είχαν εγκατασταθεί στο Μεσολόγγι και η κηδεία του εκεί υπήρξε σημαντικό συμβολικό γεγονός με πανευρωπαϊκή απήχηση. Πάντως ό,τι συμβατικά ονομάζουμε “δεύτερη πολιορκία” το 1825-1826 είναι στην πραγματικότητα η τρίτη».
Για την επιτυχία της χρειάζεται μεγάλη κινητοποίηση που φέρνει στη Ρούμελη έναν επιτυχημένο οθωμανό στρατηγό, τον Μεχμέτ Ρεσίτ Κιουταχή, και τον Ιμπραήμ, επικεφαλής τακτικού στρατού και φορέα ενός διαφορετικού μοντέλου πολέμου.
«Και προξενεί εντάσεις μεταξύ των δύο αρχηγών γιατί ο Ιμπραήμ διακρινόταν για την περιφρόνηση που έδειχνε στους Οθωμανούς και την υπεροψία του λόγω του τακτικού του στρατεύματος – στρατεύματος στελεχωμένου από γάλλους αξιωματικούς που είχαν πείρα των Ναπολεόντειων Πολέμων και είχαν μετά το τέλος τους επιστρατευθεί από τον αντιβασιλέα της Αιγύπτου Μοχάμεντ Αλι, πατέρα του Ιμπραήμ, για τη δημιουργία του δικού του στρατού. Αυτό ήταν το μεγάλο στρατηγικό πλεονέκτημα της Αιγύπτου. Και δεν αποκλείεται καθόλου, αν επιτύγχαναν την καταστολή της Ελληνικής Επανάστασης, ο Μοχάμεντ Αλι να καταλάμβανε τον θρόνο στην Κωνσταντινούπολη. Κατά μία έννοια, η οθωμανική δυναστεία οφείλει την επιβίωσή της στην επιτυχία της Ελληνικής Επανάστασης!».
Οι ονομασίες των προμαχώνων του Μεσολογγίου, «Γουλιέλμος Τέλλος», «Κοσιούσκο», «Γουλιέλμος της Οράγγης», «Αδαμάντιος Κοραής», «Ρήγας»…
«Και “Βενιαμίν Φραγκλίνος”».
Και «Βενιαμίν Φραγκλίνος» και «Μάρκος Μπότσαρης» επίσης. Η ανάμειξη τόσων και τέτοιων ονομάτων αποτελεί προφανώς ένδειξη των ιδεολογικών πηγών των επαναστατών.
«Οι προμαχώνες υπήρξαν έργο του Μιχαήλ Κοκκίνη, να υπενθυμίσουμε, του μηχανικού που σχεδίασε τις οχυρώσεις, τις ενίσχυσε εν όψει της τρίτης πολιορκίας και έπεσε στην Εξοδο. Ως προς το ιδεολογικό κλίμα, οι ονομασίες δηλώνουν το πώς αισθάνονταν οι πολιορκημένοι το νόημα της πολεμικής τους προσπάθειας. Ηταν η προσπάθεια να δημιουργήσουν μια ευρωπαϊκή Ελλάδα. Ο προμαχώνας “Γουλιέλμος Τέλλος” πήρε το όνομα του εθνικού ήρωα της Ελβετίας προς τιμήν του Ελβετού Ιωάννη Ιάκωβου Μάγερ, του εκδότη των Ελληνικών Χρονικών, του σπουδαιότερου ίσως φιλέλληνα μετά τον κατ’ εξοχήν συνδεδεμένο με το Μεσολόγγι Μπάιρον. Εφημερίδες εκδίδονταν στην Αθήνα, στο Ναύπλιο, στην Υδρα, αλλά τα Χρονικά είναι άκρως σημαντικά γιατί πέρα από τη δημοσίευση των ειδήσεων της πολιορκίας λειτούργησαν ως έπαλξη του Διαφωτισμού. Αν τα διατρέξει κανείς, βλέπει πλήθος κειμένων πολιτικής θεωρίας, τα οποία προφανώς είναι μεταφράσματα, δεν ξέρουμε κατά κανόνα από πού, και συνιστούν συνεχή κατήχηση στην αξία της ελευθερίας. Η Ελλάς, για παράδειγμα, απευθύνεται προς τους Ελληνες στις 23 Φεβρουαρίου του 1824 λέγοντας “Πού είναι η εις τους νόμους υποταγή σας; Πού είναι το προς την διοίκησιν σέβασμα; Εσηκώσατε λοιπόν τα όπλα δια να αποσείσετε τον τυραννικόν ζυγόν του Αγαρηνού και έπειτα να γένετε εσείς τύραννοι μου; Εψάλλετε τους ύμνους της ελευθερίας μου διά να προξενήσετε βαρυτέρους στεναγμούς;”. Πώς να δημιουργηθεί ένας λαός ελεύθερων πολιτών κατά τα πρότυπα που οραματίζεται όλη η ευρωπαϊκή παράδοση του πολιτικού στοχασμού, με αποκορύφωμα τους Διαφωτιστές και τις διακηρύξεις της Αμερικανικής και της Γαλλικής Επανάστασης, αυτό ζητούν οι Ελληνες, αυτές τις αξίες βιώνουν οι πολιορκημένοι μέσα στο Μεσολόγγι. Πρόκειται για ένα ελληνικό αντίστοιχο της διαπαιδαγώγησης της κοινής γνώμης, όπως το 1776 στην Αμερική και το 1789 στη Γαλλία».
Μετά την πτώση του Μεσολογγίου ακολουθεί η στιγμή της πιο εύθραυστης ισορροπίας του Αγώνα.
«Καθώς ουσιαστικά έχει κατασταλεί η Επανάσταση από τον Ιμπραήμ στην Πελοπόννησο, όταν πια πέφτουν το Μεσολόγγι και το 1827 η Αθήνα, η Επανάσταση περιορίζεται σε μερικά νησιά. Με την αποκορύφωση του δράματος, όμως, με την Εξοδο, πραγματικά δι’ ελέου και φόβου, συγκλονίζεται η Ευρώπη. Προηγήθηκε η καταστροφή της Χίου το 1822, αποτυπωμένη στον πίνακα του Ευγένιου Ντελακρουά, αλλά η απήχηση της Εξόδου είναι πολύ μεγαλύτερη. Το βλέπουμε στους μεγάλους εκφραστές του ευρωπαϊκού πνεύματος, τον Βικτόρ Ουγκό, τον Γκαίτε, ο οποίος εντάσσει το δράμα της Εξόδου στον Φάουστ! Από τη δραματική κορύφωση της Εξόδου ξεκινά μία γραμμή αιτιότητας που οδηγεί από το Μεσολόγγι στο Ναβαρίνο».
Επομένως, από την κινητοποίηση της κοινής γνώμης και του πνευματικού κόσμου, ταυτόχρονα με τη σύμπτωση των συμφερόντων των Μεγάλων Δυνάμεων, οδηγούμαστε στην κινητοποίηση των ίδιων των κυβερνήσεων για την ελληνική ανεξαρτησία.
«Οι κυβερνήσεις έχουν τους δικούς τους υπολογισμούς, αλλά η πίεση της κοινής γνώμης έχει σημασία. Η Βρετανία, ήδη Ηνωμένο Βασίλειο από το 1800, βρίσκεται στην πυρετώδη διαδρομή των εκλογικών μεταρρυθμίσεων αυτά τα χρόνια. Η Γαλλία βρίσκεται υπό το καθεστώς της Παλινόρθωσης, αλλά και εκεί πιέζει η κοινή γνώμη – ας μην ξεχνάμε ότι βρισκόμαστε στις παραμονές της επανάστασης του 1830. Και στη Ρωσία έχει προηγηθεί το 1825 το κίνημα των Δεκεμβριστών. Οπότε η συμπαράσταση στην Ελληνική Επανάσταση γίνεται μέρος των διεκδικήσεων της αντιπολίτευσης εντός των ευρωπαϊκών κοινωνιών σε μια εποχή αναβίωσης της Εποχής των Επαναστάσεων. Γιατί, σκεφτείτε: μέσα στο κλίμα της ήττας του Ναπολέοντα και της καταστολής που ακολουθεί, οι Φιλικοί, τρεις ημι-αποτυχημένοι έμποροι στην Οδησσό, αποφασίζουν να απελευθερώσουν την Ελλάδα – και τα καταφέρνουν τελικά! Η υποστήριξη μάλιστα που εκδηλώνεται στην Ευρώπη έχει πρωτεϊκό χαρακτήρα. Πέρα από τη φιλελεύθερη υπάρχει και η χριστιανική αλληλεγγύη: ένας χριστιανικός λαός μάχεται εναντίον του μουσουλμανικού δεσποτισμού και του αξίζει η συμπαράσταση, έτσι αισθάνεται η χριστιανική Ευρώπη. Ετσι προσλαμβάνουν τα γεγονότα ο Λαμαρτίνος ή ο Σατομπριάν, για παράδειγμα. Γράφουν πιο πολύ από τη χριστιανική σκοπιά, ενώ την ίδια στιγμή συγκροτούνται αντίστοιχες πρωτοβουλίες και εταιρείες».
Πλην του Γκαίτε, του Ουγκό, ποιο ήταν το λογοτεχνικό αποτύπωμα της Εξόδου;
«Η Εξοδος αποτελεί την κορυφαία πηγή έμπνευσης για όλη τη δημιουργική έκφραση των Ελλήνων και των Ευρωπαίων σε σχέση με τα επαναστατικά δρώμενα στην Ελλάδα, από τον Πούσκιν ως τον Παλαμά. Θα μπορούσαμε να θυμηθούμε και πολλούς άλλους που εμπνέονται από τα γεγονότα, τον Χέλντερλιν, τον Σίλερ, τον Λεοπάρντι. Το πολιορκημένο Μεσολόγγι υπήρξε η πηγή έμπνευσης του σημαντικότερου μέρους του έργου του Διονύσιου Σολωμού, των σχεδιασμάτων των “Ελεύθερων Πολιορκημένων”, μια καταπληκτική για την επεξεργασία της γλώσσας συμβολή σε όλη την πνευματική δημιουργικότητα του σύγχρονου Ελληνισμού. Να θυμηθούμε και κάτι μεταγενέστερο. Τον Λουκή Ακρίτα, έναν από τους αρχιτέκτονες της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης της κυβέρνησης της Ενώσεως Κέντρου, ο οποίος στις γιορτές της Εξόδου του 1964 ως επίσημος ομιλητής έκανε την εξής επιγραμματική διατύπωση: “Κάθε ελεύθερος άνθρωπος είναι δημότης Μεσολογγίου”. Ηταν μάλιστα η εποχή που είχε οξυνθεί και πάλι το Κυπριακό και προσθέτει παρακάτω στον λόγο του “αλλά επίσης κάθε ελεύθερος άνθρωπος όπου γης είναι και δημότης Κύπρου”. Το Μεσολόγγι υπήρξε πηγή έμπνευσης για τον κυπριακό απελευθερωτικό αγώνα – στα χρόνια της προπαρασκευής του έχουμε σχετικές αναφορές και εκδηλώσεις. Θα μου επιτρέψετε να μνημονεύσω εδώ τον πατέρα μου Μίκη Κιτρομηλίδη, ο οποίος το 1952 έκανε μια διάλεξη για την πολιορκία του Μεσολογγίου που δημοσιεύθηκε στο Δελτίο του Ελληνικού Πνευματικού Ομίλου Κύπρου την άνοιξη του 1955, καθώς άρχιζε ο αγώνας της ΕΟΚΑ. Τέτοιες περιπτώσεις δείχνουν παραστατικά την πρόσληψη του συμβολικού αποθέματος που αντιπροσωπεύει το Μεσολόγγι για την ελληνική πολιτική σκέψη και ευαισθησία».
