Κάντε TO BHMA προτιμώμενη πηγή Νέες επικρίσεις για τα γυρίσματα της «Οδύσσειας» του Κρίστοφερ Νόλαν στη Ντάχλα της Δυτικής Σαχάρας διατυπώνει ο Σαχράουι καλλιτέχνης Μοχάμεντ Σλεϊμάν Λαμπάτ με άρθρο του στον βρετανικό Guardian, υποστηρίζοντας ότι η παραγωγή συνέβαλε στη νομιμοποίηση της μαροκινής παρουσίας στην περιοχή.
Η παρέμβαση του έρχεται να προστεθεί στις αντιδράσεις που εκφράστηκαν το καλοκαίρι του 2025 με ανοικτό μανιφέστο, το οποίο υπέγραψαν εκατοντάδες καλλιτέχνες, δημοσιογράφοι και οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ζητώντας από τον σκηνοθέτη και τη Universal να αναγνωρίσουν ότι τα γυρίσματα έγιναν χωρίς τη συγκατάθεση του λαού των Σαχράουι και είτε να μη χρησιμοποιήσουν τις σκηνές είτε να ζητήσουν τη συναίνεση των εκπροσώπων του λαού των Σαχράουι. Μεταξύ των υπογραφόντων ήταν ο Χαβιέρ Μπαρδέμ, ο Πέδρο Αλμοδόβαρ, η Γκρέτα Τούνμπεργκ και άλλοι.
Η Δυτική Σαχάρα αποτελεί αντικείμενο μακρόχρονης εδαφικής διαμάχης. Το μεγαλύτερο μέρος της περιοχής τελεί υπό τον έλεγχο του Μαρόκου, ενώ το Μέτωπο Πολισάριο, που υποστηρίζεται από την Αλγερία, διεκδικεί την ανεξαρτησία της και έχει ανακηρύξει την Αραβική Λαοκρατική Δημοκρατία της Σαχάρας. Ο ΟΗΕ εξακολουθεί να χαρακτηρίζει τη Δυτική Σαχάρα μη αυτοδιοικούμενο έδαφος και υποστηρίζει τη διαδικασία εξεύρεσης πολιτικής λύσης για το οριστικό καθεστώς της.
Καταγγελίες για τα γυρίσματα
Ο Μοχάμεντ Σλεϊμάν Λαμπάτ συνδέει θεματικά την «Οδύσσεια» του Νόλαν με την ιστορία του λαού των Σαχράουι, υποστηρίζοντας ότι ζητήματα όπως ο εκτοπισμός, ο χωρισμός οικογενειών και η προσδοκία της επιστροφής στην πατρίδα αποτελούν βιωμένη πραγματικότητα για τον ίδιο και την κοινότητά του.
«Οδύσσεια»
Όπως σημειώνει χαρακτηριστικά: «Οι Σαχράουι είναι αποτροπιασμένοι που σκηνές από την ταινία «Οδύσσεια», διασκευή του ομηρικού έπους που ασχολείται με θέματα εκτοπισμού, χωρισμού της οικογένειας, προδοσίας και βασανιστικού, δεκαετούς αγώνα για την επιστροφή στην πατρίδα, γυρίστηκαν στα εδάφη μας. Η ειρωνεία θα ήταν κωμική αν δεν ήταν τόσο τραγική: εμείς, ο λαός των Σαχράουι, του οποίου η γη χρησιμοποιήθηκε για τη μαγνητοσκόπηση τμημάτων της «Οδύσσειας», ζούμε τη δική μας βάναυση οδύσσεια εδώ και πάνω από 50 χρόνια.»
Ο Λαμπάτ υποστηρίζει ότι οι Σαχράουι αντιμετωπίζουν περιορισμούς στην ελευθερία της έκφρασης και στην κινηματογράφηση της καθημερινότητάς τους, ενώ ξένες κινηματογραφικές παραγωγές αποκτούν πρόσβαση στις ίδιες περιοχές με την έγκριση των μαροκινών αρχών. Κατά τον ίδιο, αυτό δημιουργεί μια αντίφαση, καθώς η τοπική κοινότητα δεν έχει, όπως αναφέρει, τη δυνατότητα να αφηγηθεί τη δική της ιστορία.
Αιχμές για τη διεθνή κινηματογραφική βιομηχανία
Στο άρθρο του, υποστηρίζει ακόμη ότι η πραγματοποίηση διεθνών κινηματογραφικών παραγωγών στη Δυτική Σαχάρα συμβάλλει, κατά την άποψή του, στη διεθνή προβολή της μαροκινής διοίκησης στην περιοχή. Επικαλείται το καθεστώς της Δυτικής Σαχάρας ως μη αυτοδιοικούμενου εδάφους από τον ΟΗΕ και υποστηρίζει ότι η αξιοποίηση των φυσικών και πολιτιστικών πόρων της περιοχής θα έπρεπε να γίνεται με τη συγκατάθεση του λαού των Σαχράουι.
Παράλληλα, ο Λαμπάτ ασκεί ευρύτερη κριτική στη διεθνή κινηματογραφική βιομηχανία, θεωρώντας ότι συχνά χρησιμοποιεί τοπία, πολιτιστικά στοιχεία και κοινότητες ως σκηνικά χωρίς ουσιαστική συμμετοχή ή συναίνεση των τοπικών πληθυσμών. Κατά τον ίδιο, η περίπτωση της «Οδύσσειας» αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της πρακτικής.
«Η επιλογή του Νόλαν να γυρίσει ταινία σε κατεχόμενο έδαφος αναδεικνύει τις πρακτικές εκμετάλλευσης που είναι έμφυτες στη δυτική κινηματογραφική βιομηχανία», γράφει ο Μοχάμεντ Σλεϊμάν Λαμπάτ. «Ο δυτικός κινηματογράφος έχει συχνά συμπράξει στην εκμετάλλευση ιστοριών και άυλης κουλτούρας από τον παγκόσμιο Νότο, σε κλίμακα που δεν υστερεί σε τίποτα από τους υλικούς πόρους που εξορύσσει το δυτικό αποικιακό βιομηχανικό πλέγμα. Διεθνείς κινηματογραφικές ομάδες καταφθάνουν ξαφνικά, κινηματογραφούν τα πρόσωπά μας, τα ρούχα μας, τις αμμοθίνες και τον υλικό πολιτισμό μας, και στη συνέχεια φεύγουν. Για αυτούς, φαίνεται ότι είμαστε απλώς διακοσμητικά στοιχεία για τα σκηνικά τους και, όταν επιστρέφουν στη Νέα Υόρκη, το Λονδίνο ή το Παρίσι, κερδίζουν κύρος, έσοδα από τα εισιτήρια και βραβεία.»
Ο Ματ Ντέιμον ως Οδυσσέας στην «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν.
«Το Μαρόκο χρησιμοποιεί τον κινηματογράφο ως όπλο για να συγκαλύψει την κατοχή της γης μας», λέει ο Λαμπάτ. Προσελκύοντας ξένες κινηματογραφικές ομάδες για γυρίσματα στη Δυτική Σαχάρα, ενώ ταυτόχρονα αρνείται στους Σαχράουι το δικαίωμα να κινηματογραφούν και να εκφράζονται, το Μαρόκο αξιοποιεί τον κινηματογράφο για να κατασκευάσει μια ρομαντική, τουριστικά ελκυστική εικόνα, σχεδιασμένη από ένα καθεστώς που χρησιμοποιεί κάθε πολιτικό, οικονομικό και πολιτιστικό μέσο για να διατηρήσει το status quo της κατοχής και να αρνηθεί την ύπαρξη και την αντίσταση των Σαχράουι. Τέτοιοι μηχανισμοί εξάλειψης συμβαδίζουν με άλλες διαδικασίες εκτοπισμού και αντικατάστασης», προσθέτει ο ίδιος.
«Όταν οι φρικαλεότητες του Μαρόκου ανάγκασαν πολλές οικογένειες Σαχράουι να εγκαταλείψουν τη Δυτική Σαχάρα κατά τη διάρκεια του πολέμου, το καθεστώς πλημμύρισε την περιοχή με εκατοντάδες χιλιάδες Μαροκινούς εποίκους, κατακλύζοντας τους δρόμους με σημαίες, εικόνες και εισαγόμενα πολιτιστικά σύμβολα. Πρόκειται για μια σκόπιμη εκστρατεία με στόχο την αποδυνάμωση της γλώσσας μας, την αντικατάσταση των ιστοριών μας και τη συστηματική αντικατάσταση τόσο των ίδιων όσο και του πολιτισμού μας. Οι κινηματογραφιστές, σε αυτό το πλαίσιο, δεν είναι ουδέτεροι παράγοντες· τα εργαλεία και οι θέσεις τους μπορούν να διευκολύνουν την πολιτική της εξάλειψης.»
«Δεν είμαστε σκηνικό για ξένα έπη»
Αιχμηρός στην κριτική του, ο Λαμπάτ ζητάει από τους διεθνείς δημιουργούς να επανεξετάσουν τη στάση τους απέναντι στα γυρίσματα σε περιοχές που βρίσκονται στο επίκεντρο μακροχρόνιων εδαφικών διεκδικήσεων και υποστηρίζει ότι οι Σαχράουι πρέπει να έχουν τη δυνατότητα να αφηγούνται οι ίδιοι τις ιστορίες τους και να δημιουργούν κινηματογράφο χωρίς περιορισμούς.
«Εμείς, οι Σαχράουι, δεν θέλουμε η πατρίδα μας να αποτελεί ένα «αποστειρωμένο» σκηνικό για δυτικά έπη. Θέλουμε να αφηγούμαστε τις δικές μας ιστορίες, να γυρίζουμε τις δικές μας ταινίες και να αποφασίζουμε μόνοι μας. Η πολιτιστική αυτοαναπαράστασή μας είναι κεντρική για το δικαίωμά μας στην αυτοδιάθεση. Μέχρι οι διεθνείς κινηματογραφιστές να αρνηθούν να συμμορφωθούν με την καταπιεστική κατοχική δύναμη στην πατρίδα μας, και μέχρι να έχουμε το δικαίωμα να κρατάμε τις κάμερές μας χωρίς φόβο φυλάκισης, κάθε καρέ που γυρίζεται στη γη μας από έναν ξένο μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα να αποτελεί προδοσία της τέχνης της αφήγησης», καταλήγει ο καλλιτέχνης.
Καλλιτέχνης που ζει στα στρατόπεδα προσφύγων των Σαχράουι, στη νοτιοδυτική Αλγερία, ο Μοχάμεντ Σλεϊμάν Λαμπάτ πιστεύει ότι το κοινό που θα δει την «Οδύσσεια» αξίζει κάτι καλύτερο. «Το κοινό έχει το δικαίωμα να γνωρίζει την ηθική διάσταση πίσω από τη δημιουργία αυτής της ταινίας. Αυτά τα κινηματογραφικά πλάνα, που παρουσιάζονται ως οι τόποι και οι στιγμές όπου διαδραματίζονται ιστορικά έπη, γυρίστηκαν εις βάρος των δεινών του λαού των Σαχράουι».
Μέχρι στιγμής, ούτε ο Κρίστοφερ Νόλαν ούτε η Universal έχουν απαντήσει δημόσια στις νέες αιτιάσεις που διατυπώνονται στο άρθρο του Guardian.
Με πληροφορίες από The Guardian
