Κάντε TO BHMA προτιμώμενη πηγή Το επικίνδυνο ταξίδι της επιστροφής του, που διαρκεί μια ολόκληρη δεκαετία, είναι γεμάτο σκληρές δοκιμασίες και θανάσιμους κινδύνους. Αυτόν τον μήνα, η περιπέτεια αυτή ζωντανεύει στη μεγάλη οθόνη μέσα από τη μεταφορά του Κρίστοφερ Νόλαν, με πρωταγωνιστή τον Ματ Ντέιμον και ένα πολυπληθές καστ γνωστών ηθοποιών, ανάμεσά τους η Λουπίτα Νιόγκο η οποία ως επιλογή έχει ξεσηκώσει ποικίλες αντιδράσεις.
Παρότι ο πρωταγωνιστής είναι άνδρας, η Οδύσσεια είναι μια ιστορία στην οποία κυριαρχούν οι γυναίκες. Η προσπάθεια του ήρωα να επιστρέψει και να ανακτήσει το βασίλειό του διαμορφώνεται σε κάθε της στάδιο από τις στρατηγικές, τις μηχανορραφίες και τη γοητεία των γυναικών, των νυμφών και των θεών που συναντά στον δρόμο του.
Η Οδύσσεια δεν είναι απλώς μια αφήγηση ηρωισμού, αλλά μια ιστορία για τον έρωτα, τη στρατηγική και την εξουσία, η οποία εξακολουθεί να συγκινεί και να έχει απήχηση μέχρι σήμερα.
Αιχμάλωτος της Καλυψώς
Το επικό ποίημα ξεκινά in medias res – δηλαδή από τη μέση της δράσης – με τον Οδυσσέα να θρηνεί στις ακτές της Ωγυγίας, όπου ζει τα τελευταία επτά χρόνια μαζί με τη νύμφη Καλυψώ. Παρότι είχε αποδείξει την ανδρεία του στα πεδία των μαχών της Τροίας, τώρα εμφανίζεται εντελώς ανίσχυρος. Αυτή η εικόνα ενισχύεται ακόμη περισσότερο από το γεγονός ότι χρειάζεται η παρέμβαση και η συνέλευση των θεών για να εξασφαλιστεί η απελευθέρωσή του από το νησί.
Όμως ο Οδυσσέας δεν είναι τόσο αιχμάλωτος της Καλυψώς όσο του ίδιου του εαυτού του. Ένας σύγχρονος αναγνώστης θα μπορούσε εύλογα να ερμηνεύσει την αδράνειά του – την αδυναμία του να συνεχίσει το ταξίδι και να ολοκληρώσει τον νόστο του – ως σύμπτωμα μετατραυματικής διαταραχής στρες (PTSD).
Αυτό, βέβαια, δεν μειώνει την ισχυρή επιρροή που ασκεί πάνω του η Καλυψώ. Όπως παραδέχεται ο ίδιος ο Οδυσσέας στη νύμφη, η σύζυγός του, η Πηνελόπη, δεν μπορεί να συγκριθεί μαζί της ως προς την ομορφιά, αφού είναι απλώς μια θνητή.
Η Πηνελόπη, ωστόσο, κάθε άλλο παρά παθητική υπήρξε κατά τη μακρόχρονη απουσία του συζύγου της. Με γενναιότητα και ευφυΐα αντιστάθηκε στις πιέσεις και τις προτάσεις γάμου των 108 μνηστήρων που είχαν κατακλύσει το παλάτι, επιδιώκοντας να την παντρευτούν και να γίνουν οι νέοι βασιλιάδες της Ιθάκης.
Η Πηνελόπη είναι, τρόπον τινά, ένας κινούμενος στόχος: η επιτυχία της να κρατά σε απόσταση τους μνηστήρες επηρεάζει άμεσα τη δυνατότητα του Οδυσσέα να επιστρέψει και να ανακτήσει τον βασιλικό του θρόνο.
Ο καθοριστικός ρόλος της θεάς Αθηνάς
Έχει ιδιαίτερη σημασία ότι ο σημαντικότερος θεϊκός σύμμαχος του Οδυσσέα είναι μια θεά. Η πολυμήχανη Αθηνά τον υποστήριξε στον Τρωικό Πόλεμο και ήταν εκείνη που ανέλαβε την πρωτοβουλία να βοηθήσει την ασφαλή επιστροφή του στην πατρίδα.
Όταν, αργότερα, ο Οδυσσέας ξεβράζεται εξαντλημένος και ευάλωτος στη χώρα των Φαιάκων, η Αθηνά οργανώνει με δεξιοτεχνία τη διάσωσή του, αποκρύπτει την αδυναμία του και εξυψώνει την εμφάνισή του, ώστε να μοιάζει σχεδόν θεϊκός και άξιος της θρυλικής φιλοξενίας τους.
Χάρη στις ενέργειές της κατορθώνει να κερδίσει την εύνοια των θαλασσοπόρων Φαιάκων, οι οποίοι του προσφέρουν καταφύγιο, πολύτιμα δώρα και, τελικά, ασφαλή μεταφορά πίσω στην Ιθάκη.
Είναι χαρακτηριστικό ότι, στις περισσότερες εμφανίσεις της προς τον Οδυσσέα και τον γιο του, τον Τηλέμαχο, η Αθηνά μεταμφιέζεται σε άνδρα. Για παράδειγμα, παρουσιάζεται ως ο Μέντης, ένας βασιλιάς φιλικά διακείμενος προς την Ιθάκη ή ως άνδρας κήρυκας των Φαιάκων. Η Αθηνά γνωρίζει πολύ καλά ότι στον κόσμο των ανθρώπων την εξουσία κατέχουν οι άνδρες, όμως οι γυναίκες είναι εκείνες που διαμορφώνουν τις εξελίξεις μέσα από την ευφυΐα και τα τεχνάσματά τους.
Αρκεί να αναλογιστεί κανείς τις μορφές που συναντά ο Οδυσσέας στο ταξίδι του. Αφού φτάνει στη χώρα των Φαιάκων, αφηγείται στους βασιλικούς οικοδεσπότες του τις περιπέτειές του μέχρι εκείνη τη στιγμή – από τους Λωτοφάγους έως τον Κύκλωπα.
Οι ιστορίες του Οδυσσέα για τις μυθικές γυναίκες συχνά αποδεικνύονται οι πιο ανατριχιαστικές, ακριβώς επειδή η εμφάνισή τους δεν προμηνύει κάποια απειλή.
Το τραγούδι των Σειρήνων
Ο Οδυσσέας παραδέχεται στους οικοδεσπότες του ότι επιθυμούσε έντονα να ακούσει το τραγούδι των Σειρήνων, οι οποίες κατοικούν σε ένα απομονωμένο, επικίνδυνα βραχώδες νησί στη δυτική θάλασσα.
Στη μεταγενέστερη παράδοση και στην αρχαία ελληνική τέχνη, οι Σειρήνες απεικονίζονται ως γυναικείες μορφές με σώμα πουλιού ή, αργότερα, ως γοργόνες. Ωστόσο, ο Όμηρος, μέσα από την αφήγηση του Οδυσσέα, δίνει έμφαση κυρίως στο μελωδικό, γλυκό σαν μέλι τραγούδι τους, το οποίο έχει τη δύναμη να μαγεύει τους άνδρες και να τους οδηγεί στον θάνατο.
Μπροστά από τις Σειρήνες απλώνεται ένα λιβάδι γεμάτο από τα οστά των πολλών ανδρών που είχαν σταματήσει στο παρελθόν για να ακούσουν το τραγούδι τους.
Ο Οδυσσέας είναι πρόθυμος να διακινδυνεύσει: διατάζει τους συντρόφους του να τον δέσουν στο κατάρτι του πλοίου, ώστε να μην μπορέσει να πέσει στη θάλασσα παρασυρμένος από τη μαγευτική μελωδία τους. Όσο όμορφα κι αν ακούγονται, οι Σειρήνες είναι θανάσιμα επικίνδυνες.
Η ευαλωτότητα του Οδυσσέα απέναντι στη γοητεία άλλων γυναικών – αλλά και άλλων κόσμων – αποτελεί ταυτόχρονα τη δύναμή του και την αχίλλειο πτέρνα του.
Η πανίσχυρη Κίρκη
Η Κίρκη ήταν μια ακόμη επικίνδυνη καλλονή. Όσοι τη συναντούσαν για πρώτη φορά δύσκολα θα τη θεωρούσαν απειλητική, όμως, όπως και οι Σειρήνες, έκρυβε πίσω από τη γλυκιά της όψη μαγικές δυνάμεις.
Ο Όμηρος την παρουσιάζει ως πανίσχυρη μάγισσα, που χρησιμοποιεί βότανα και φίλτρα για να μεταμορφώνει τους συντρόφους του Οδυσσέα σε γουρούνια.
Ωστόσο, όπως συμβαίνει με πολλά από τα παράξενα όντα που συναντά ο Οδυσσέας στα ταξίδια του, η Κίρκη δεν λειτουργεί μόνο ως εμπόδιο, αλλά και ως βοηθός. Παρότι τον κάνει εραστή της, είναι επίσης εκείνη που του επιτρέπει να κατέβει στον Άδη, όπου συναντά τον μάντη Τειρεσία.
Ο Τειρεσίας του αποκαλύπτει όσα πρέπει να γνωρίζει για να επιστρέψει με ασφάλεια στην Ιθάκη.
Ένα διαχρονικό μήνυμα
Το διαχρονικό μήνυμα του έπους είναι ότι οι γυναικείες παρουσίες δεν μπορούν απλώς να αγνοηθούν. Για να επικρατήσει, ο Οδυσσέας πρέπει να παραδοθεί στη γοητεία τους μέχρι ενός σημείου — αλλά όχι πέρα από αυτό.
Οι μορφές που συναντά δοκιμάζουν διαρκώς την αποφασιστικότητά του και την ικανότητά του να επιδεικνύει μέτρο, μια αρετή που οι αρχαίοι Έλληνες θεωρούσαν θεμελιώδη για την ανθρώπινη ζωή.
Ο Οδυσσέας ίσως δεν πολεμούσε τόσο πολύ πραγματικά τέρατα, όσο τους δικούς του εσωτερικούς δαίμονες, πολλοί από τους οποίους αποδεικνύονται πολύ πιο ύπουλοι και επικίνδυνοι απ’ όσο αρχικά φαίνονται.
Ευφυής, ευφάνταστος αλλά και ατελής, ο Οδυσσέας είναι τελικά ο πιο ανθρώπινος ήρωας του αρχαίου ελληνικού κόσμου. Η ευαισθησία του απέναντι στη γοητεία των γυναικών – αλλά και απέναντι σε μεγαλοπρεπείς κόσμους, όπως εκείνος των Φαιάκων – αποτελεί ταυτόχρονα τη δύναμή του και την αιτία της πτώσης του.
Δεν είναι λοιπόν παράξενο που εξακολουθεί να μας μιλά και να μας αγγίζει μέχρι σήμερα.
Με πληροφορίες από BBC.
