Κάντε TO BHMA προτιμώμενη πηγή Αφορμή για τη σύνταξη του παρόντος κειμένου στάθηκε ένα άγνωστο έως τώρα επίγραμμα του ποιητή Μιλτιάδη Μαλακάση, αφιερωμένο στον αγωνιστή του Μακεδονικού Αγώνα, γνωστόν με το ψευδώνυμο Τέλλος Αγρας. Το πραγματικό όνομά του είναι Σαράντος Αγαπηνός. Γεννήθηκε στις 17 Φεβρουαρίου 1880 στο Ναύπλιο, όπου ο πατέρας του υπηρετούσε ως δικαστής, με καταγωγή από τους Γαργαλιάνους, κωμόπολη του νομού Μεσσηνίας.
Το 1904 ο Αγρας αποφοίτησε από τη Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων με τον βαθμό του ανθυπολοχαγού και τον Ιούνιο του 1906, οικεία βουλήσει, βρέθηκε στη Μακεδονία, όπου, έχοντας ως πρότυπο τον Παύλο Μελά, έλαβε μέρος στον «Ιερό Αγώνα» εναντίον των επίβουλων εχθρών, Βουλγάρων και Οθωμανών.
Κατά τη διάρκεια του αγώνα διακρίθηκε για την ανδρεία του, σκορπώντας τον τρόμο στους εχθρούς. Δεν δίστασε δε να έρθει και σε προσωπική επικοινωνία με τους κομιτατζήδες, οι οποίοι στις 7 Ιουνίου 1907 με δόλιο τρόπο τον κάλεσαν σε διάλογο. Αποτέλεσμα η οικτρά δολοφονία και το κρέμασμα των πτωμάτων, αυτού και του συμπολεμιστή του, στα κλαδιά μιας καρυδιάς του χωριού Τέχοβο, το οποίο στη συνέχεια μετονομάστηκε σε Καρυδιά. Είναι το χωριό, όπου έχουν στηθεί τα αγάλματα και των δύο φονευθέντων νέων.
Η «λιτή σοφία των επιγραμμάτων»
Χρόνια αργότερα, το 1940, μια επιτροπή από πελοποννησιακούς φορείς για να τιμήσει τον ιστορικό αυτόν αγωνιστή αποφάσισε το στήσιμο ολόσωμου ανδριάντα. Εκτός από τη διεξαγωγή ενός ευρύτερου εράνου για την εξοικονόμηση του ποσού για την αμοιβή του γλύπτη, η επιτροπή ήρθε σε επικοινωνία και με τη Διεύθυνση Καλών Τεχνών του υπουργείου Παιδείας. Αίτημά της ήταν η υπόδειξη ενός ειδικού, ο οποίος θα αναλάμβανε τη σύνταξη επιγράμματος προκειμένου αυτό να «χαραχθεί στο βάθρο» του μνημείου. Διευθυντής της αρμόδιας υπηρεσίας υπήρξε ο συγγραφέας Παντελής Πρεβελάκης, ο οποίος, με επιστολή του της 16ης Σεπτεμβρίου 1940, απευθυνόμενος στον γνωστό ποιητή Μιλτιάδη Μαλακάση, γράφει:
Αγαπητέ και σεβαστέ φίλε,
Η Επιτροπή των Πελοποννησίων που φρόντισε να εκτελεσθή και να στηθή τ’ ολόσωμο άγαλμα του αγωνιστή Τέλλου Αγρα με παρακάλεσε να σας διαβιβάσω την ευχή και την παράκλησή της να συνθέσετε ένα ολιγόστιχο επίγραμμα που θα χαραχθή στο βάθρο του αγάλματος. Είναι μια ενέργεια φιλική και «εξωυπηρεσιακή» που κάνω ευχαρίστως, γιατί συμφωνώ απολύτως με τους φιλοπάτριδες πολίτες πως εσείς είστε ο αρμοδιώτατος να τιμήση με στίχους που να ‘χουν τη λιτή σοφία των επιγραμμάτων το όμορφο παληκάρι,
Αν δεχθήτε την παράκλησή τους, θα σας περιμένουν φυσικά για να κάμουν τ’ αποκαλυπτήρια αφού χαράξουν τους στίχους σας.
Η άμεση θετική απάντηση του Μαλακάση προκύπτει από την ευχαριστήρια επιστολή του Πρεβελάκη, γραμμένη τρεις μόλις μέρες μετά την προηγούμενη. Την παραθέτω:
Αγαπημένε μου και σεβαστέ φίλε!
Το γράμμα σας είναι γεμάτο από εθνικό παλμό και από την αίσθηση της ευθύνης του ποιητή. Μιαν ψυχή πλημμυρισμένη από τέτοια αισθήματα δεν μπορεί παρά να την αγαπά η Μούσα. Είμαι βέβαιος για το επίγραμμα και θα το περιμένω.
Σας σφίγγω το χέρι.
Δικός σας.
«Αν η καρδιά σου η άτρομη»
Από σχετικά δημοσιεύματα της εποχής προκύπτει ότι με απόφαση της Κριτικής Επιτροπής, αποτελούμενης από τους Παντελή Πρεβελάκη, τον γλύπτη Μιχάλη Τόμπρο και τον Ζαχαρία Παπαντωνίου, η καλλιτεχνική επιμέλεια του αγάλματος ανατέθηκε στον γλύπτη Κωνσταντίνο Γεωργακά και μέσα στο 1940 ο μεγαλεπήβολος αυτός ανδριάντας των δύο μέτρων και σαράντα εκατοστών ήταν έτοιμος. Για άγνωστους λόγους στο βάθρο του αγάλματος το επίγραμμα δεν χαράχτηκε. Αλλά και στην πόλη της πατρικής καταγωγής του Αγρα, στους Γαργαλιάνους, το άγαλμα μεταφέρθηκε 11 χρόνια αργότερα. Οι λόγοι αναβολής της μεταφοράς αποδόθηκαν στα σοβαρά εσωτερικά προβλήματα της χώρας κατά τη δεκαετία αυτή. Οι επιστολές του Πρεβελάκη και το επίγραμμα δημοσιεύονται για πρώτη φορά εδώ. Προκύπτουν από το Αρχείο Μαλακάση, το οποίο στις αρχές του 2000 από τους κληρονόμους του, μου είχε παραχωρηθεί εγγράφως για επεξεργασία και έκδοση ολόκληρου του έργου του (κυκλοφόρησε σε τρεις αυτοτελείς τόμους: α. Ποιήματα. β. Αφηγήματα – Αναμνήσεις – Συνεντεύξεις και γ. Κριτικά-Δοκίμια από τις εκδόσεις Πατάκη, 2004-2006). Οσο για το επίγραμμα, είναι το ακόλουθο:
Στον Τέλλο Αγρα, τον αγωνιστή.
Αν η καρδιά σου η άτρομη σε τράβηξε, ήρωα, ως εκεί,
Να εμπιστευτείς σ’ εχθρούς σου,
Κι αν άναντροι τιμώρησαν μια τέτοια ασύγκριτη αρετή,
αντάξια του ανδρισμού σου,
Η Ελλάδα τώρα που γι’ αυτή θυσιάστηκες μαρτυρικά
Μ’ αθανασίας δόξα σε τιμά.
Μ. Μαλακάσης.
«Πώς σε ξεγέλασαν;»
Η περίπτωση Αγρα μας φέρνει κοντά και σε μια άλλη ιστορική μορφή του Μακεδονικού Αγώνα, στον Παύλο Μελά, ο οποίος για τον ίδιο λόγο τρία χρόνια πριν δέχτηκε θανατηφόρο εχθρικό βόλι. Και οι δύο αγωνιστικές αυτές μορφές, εκτός από τους ιστορικούς, αποτέλεσαν αντικείμενο δημιουργικής πνοής και για συγγραφείς, οι λογοτεχνικές μεταπλάσεις των οποίων είναι αποτυπωμένες σε γνωστά έργα τους. Ενδεικτική η περίπτωση του Ιωνα Δραγούμη, της Πηνελόπης Δέλτα και άλλων, με χαρακτηριστικό γνώρισμα την έκδηλη ανδρεία τους.
Εδώ έχει τη θέση του και ο λαϊκός σπαραγμός, όπως αυτός εκφράστηκε με το ευρέως γνωστό λαϊκό άσμα από σέρβικα χείλη με χαρακτηριστικό γνώρισμα την μπαμπεσιά:
Δεν έχεις μάνα, γλυκό παιδί,
για να σε κλάψει,
δεν έχεις αδερφή να σε πενθήσει.
Πώς σε ξεγέλασαν;
Πώς σε κρέμασαν στην καρυδιά;
Ο κ. Γιάννης Παπακώστας είναι ομότιμος καθηγητής του ΕΚΠΑ, πρώην πρόεδρος Κρατικών Βραβείων Λογοτεχνίας, πρώην μέλος του Εθνικού Συμβουλίου Ραδιοτηλεόρασης (2002-2015).
