Σε μια περίοδο όπου οι ΗΠΑ και η Κίνα κυριαρχούν στον αγώνα της τεχνητής νοημοσύνης (ΤΝ) με βάση το μέγεθος επενδύσεων, της ταχύτητας ανάπτυξης και του όγκου δεδομένων, η Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) ακολουθεί μια διαφορετική πορεία: την υπεροχή μέσω της Αξιόπιστης ΤΝ (Trustworthy AI (ΤΑΙ)). Η στρατηγική της ΕΕ αποσκοπεί στο να μετατρέψει την αυστηρή της δέσμευση στις Ανθρώπινες Αξίες και τη Νομική Διαφάνεια, όπως αυτή ενσαρκώνεται στον Ευρωπαϊκό Κανονισμό ΤΝ (ΕU AI Act , Regulation (EU) 2024/1689), το πρώτο ολοκληρωμένο νομικό πλαίσιο στον κόσμο για την Τεχνητή Νοημοσύνη, από ρυθμιστικό βάρος σε παγκόσμιο ανταγωνιστικό πλεονέκτημα.
Στις μέρες μας, η κοινωνική και εταιρική εμπιστοσύνη απέναντι στους αλγορίθμους και στα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης κλονίζεται ολοένα και περισσότερο και, σε αυτό το πλαίσιο, η ΕΕ φιλοδοξεί να μετατρέψει την Αξιοπιστία σε πραγματικό συντελεστή ανταγωνιστικότητας. Αξιοποιώντας την ανθρωποκεντρική της προσέγγιση και το ρυθμιστικό της πλεονέκτημα (regulatory advantage), η ΕΕ στοχεύει στην ανάπτυξη καινοτομίας, όχι αυθαίρετα και καταχρηστικά, αλλά σε ένα οικοσύστημα ασφάλειας και διαφάνειας, που είναι εναρμονισμένο με τα θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα και έχει ως στόχο την αύξηση της ατομικής και συλλογικής ευημερίας. Αλλά τι ακριβώς εμπεριέχει η έννοια της Αξιόπιστης ΤΝ;
Σύμφωνα με τον ορισμό της Ευρωπαϊκής Επιτρο- πής, η Αξιόπιστη ΤΝ, δεν είναι απλώς μια ηθική σύσταση, αλλά τεχνική και νομική απαίτηση, με βάση την οποία, τα συστήματα ΤΝ θα πρέπει να πληρούν σε ολόκληρο τον κύκλο ζωής τους τις τρεις βασικές συνιστώσες, οι οποίες αποτελούν τον πυρήνα του EU AI Act. Θα πρέπει να είναι: α) Σύννομα (Lawful): να τηρούν όλους τους ισχύοντες νόμους και τις κανονιστικές διατάξεις, β) Ηθικά (Ethical): να διασφαλίζουν τη συμμόρφωση με τις δεοντολογικές αρχές, τις ευρωπαϊκές δημοκρατικές αξίες, και τα θεμελιώδη δικαιώματα, γ) Στιβαρά (Robust): να είναι τεχνικά άρτια, ακριβή, ασφαλή αλλά και στιβαρά από κοινωνικής άποψης, διότι, ακόμη κι όταν υπάρχει καλή πρόθεση, τα συστήματα ΤΝ μπορούν να προκαλέσουν ακούσια βλάβη . Αυτή η ισχυρή δέσμευση για ένα αξιόπιστο και ανθρωποκεντρικό ψηφιακό μέλλον, βασισμένο στα ανθρώπινα δικαιώματα, και το ρυθμιστικό πλεονέκτημα της ΕΕ, μεταφράζεται σε ένα παγκόσμιο Πρότυπο Αξιοπιστίας (Trust Mark) για τη διασφάλιση Ανθρωποκεντρικών και Υπεύθυνων Συστημάτων Τεχνητής Νοημοσύνης.
Ετσι η συμμόρφωση με τον Κανονισμό ΤΝ (AI Act) που θέτει σαφείς απαιτήσεις και κανόνες βασισμένους στον κίνδυνο , αποτελεί μια σφραγίδα ποιότητας με παγκόσμια ισχύ, που δίνει ένα ανταγωνιστικό πλεονέκτημα για τους φορείς και τις εταιρείες. Αντίστοιχα με το GDPR, το οποίο εδραιώθηκε ως παγκόσμιο πρότυπο προστασίας δεδομένων, έτσι και το AI Act, έχει θέσει διεθνή πρότυπα για την Αξιόπιστη ΤΝ. Το νέο πεδίο ανταγωνισμού που δημιουργεί η ΕΕ, η «αγορά Αξιόπιστης ΤΝ», ωθεί τις ευρωπαϊκές επενδύσεις στη δημιουργία αξιόπιστης ΤΝ (ΤΑΙ by-design services), στον έλεγχο της ΤΝ (ΑΙ auditing) και τη συμμόρφωση (AI compliance), μεταξύ άλλων, ενώ παράλληλα δημιουργεί μια νέα, εξειδικευμένη (οριζόντια) βιομηχανία υπηρεσιών αξιόπιστης ΤΝ (ΤΑΙ-as-a- Service), για όλους τους κλάδους, την οποία η ΕΕ μπορεί να εξάγει παγκοσμίως. Οι ευρωπαϊκές επιχειρήσεις, που θα υιοθετήσουν εγκαίρως και θα επενδύσουν στη δημιουργία Αξιόπιστης ΤΝ, θα έχουν ένα βιώσιμο, ανταγωνιστικό πλεονέκτημα. Για την Ελλάδα, η υιοθέτηση αυτής της ευρωπαϊκής φιλοσοφίας δεν είναι μόνο θέμα συμμόρφωσης, αλλά αποτελεί μια ευκαιρία για τις ελληνικές επιχειρήσεις να διαφοροποιηθούν στη διεθνή αγορά.
Η συμμετοχή της Ελλάδας σε εμβληματικά ευρωπαϊκά έργα, όπως:
- Το ελληνικό «εργοστάσιο» Τεχνητής Νοημοσύνης «PHAROS-ΦΑΡΟΣ », ένα από τα πρώτα ευρωπαϊκά εργοστάσια TN, που αποτελεί κόμβο ψηφιακής καινοτομίας, για την ανάπτυξη και υιοθέτηση Αξιόπιστης ΤΝ στην Ελλάδα και στην ευρύτερη περιοχή της Νοτιοανατολικής Ευρώπης
- Η Ευρωπαϊκή Πλατφόρμα Τεχνητής Νοημοσύνης, AI-on-Demand (ΑΙοD), που δημιουργήθηκε μέσα από τα ευρωπαϊκά-χρηματοδοτούμενα έργα DeployAI και AI4Europe, με στόχο την ενίσχυση και επιτάχυνση της καινοτομίας στην έρευνα και τη βιομηχανία, μέσα σε ένα ενιαίο ψηφιακό οικο- σύστημα ΤΝ στην Ευρώπη , μπορούν να λειτουργήσουν ως καταλύτης, επιταχύνοντας τον ψηφιακό μετασχηματισμό της χώρας, την ανάπτυξη αναγκαίων ψηφιακών υποδομών (ΗPC infrastructures, κ.λπ.,) αλλά και την ανάπτυξη δεξιοτήτων (ΑΙ Literacy), ετοιμότητας (Τrustworthy AI Readiness) και επιχειρηματικής κουλτούρας γύρω από τη σημασία της Αξιόπιστης ΤΝ, δημιουργώντας έτσι έναν πολλαπλασιαστή αξίας.
Η Ελλάδα ανέκαθεν διαδραμάτιζε καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση και την ενίσχυση των αξιών της ΕΕ και, ως εκ τούτου, η ανάπτυξη αξιόπιστων συστημάτων ΤΝ που σέβονται τα θεμελιώδη δικαιώματα και τις δημοκρατικές αξίες συμμορφώνονται με την ευρωπαϊκή νομοθεσία και ωφελούν την κοινωνία χωρίς αποκλεισμούς, καθώς και το περιβάλλον, αποτελεί προτεραιότητα που εμπνέει την ελληνική κοινωνία και δημιουργεί ανταγωνιστικό πλεονέκτημα. Στο πλαίσιο αυτό, η Ελλάδα μπορεί και πρέπει να περάσει από τον ρόλο του τεχνολογικού «καταναλωτή» στον ρόλο του ενεργού παραγωγού αξιόπιστης τεχνολογικής αξίας που να εξυπηρετεί την ανθρωπότητα, και όχι το αντίστροφο.
*Η δρ Ξένια Ζιούβελου επικεφαλής του διεπιστημονικού ερευνητικού εργαστηρίου «AI Politeia Lab» του Ινστιτούτου Πληροφορικής και Τηλεπικοινωνιών στο ΕΚΕΦΕ Δημόκριτος
