Η έκδοση έργου του Immanuel Kant αποτελεί εξαιρετικής σπουδαιότητος εγχείρημα, μάλιστα δε η επιλογή του κορυφαίου έργου του διάσημου γερμανού φιλοσόφου Κριτική του καθαρού λόγου είναι πνευματικό γεγονός υψίστης σημασίας. Η εκ μέρους του καθηγητή της Φιλοσοφίας στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών κ. Μιχαήλ Δημητρακοπούλου μετάφραση του δύσκολου αυτού έργου του Καντ θεωρείται ένα εκ των πλέον σημαντικών επιστημονικών πονημάτων που δημοσιεύθηκαν πρόσφατα στη χώρα μας.
Πρόκειται περί επανεκδόσεως του έργου αυτού, το οποίον, όπως σαφώς δηλώνει στον πρόλογό του ο μεταφραστής, είχεν αρχικώς κυκλοφορήσει σε τέσσερα ξεχωριστά τεύχη (Παραλογισμοί της υπερβατικής ψυχολογίας, το 1983, Η αντινομία του καθαρού λόγου, το 1985, Η υπερβατική Θεολογία, το 1986, και Η υπερβατική μεθοδολογία, το 1987). Επί των κειμένων αυτών ο κ. Δημητρακόπουλος επέφερε τις αναγκαίες αλλαγές, προσθήκες, βελτιώσεις και τροποποιήσεις όρων και εννοιών προς πληρέστερη προσέγγιση του πρωτοτύπου κειμένου του Καντ.
Το έργο του Καντ Κριτική του καθαρού λόγου (Kritic der Reinen Vernuft, 1787) αναφέρεται στη δυνατότητα υπερβατολογικής φιλοσοφικής γνώσεως (Tranzentental), η οποία με αφετηρία τα δεδομένα της εμπειρίας χωρεί στην ολοκλήρωση του υπερβατολογικού έργου της. Είναι προφανές ότι το έργο αυτό καταγίνεται με τις a priori κριτικές δυνατότητες της ανθρωπίνης γνώσεως και είναι θεμελιωτικό του φιλοσοφικού κριτικισμού, του είδους δηλαδή εκείνου της γνώσεως που αποκαλούμε «κριτική και υπερβατολογική γνώση». Υπό την άποψη αυτή η καντιανή μεταφυσική προβαίνει στην αναζήτηση των δικών της αληθειών (υπερβατολογικών), οι οποίες, ως εκ της φύσεώς των, δεν είναι δυνατόν να περιορίζονται αποκλειστικώς σε εμπειρικές και μόνον μαρτυρίες. Οταν ομιλούμε περί μεταφυσικής στον Καντ, εννοούμε μία κριτικώς πλέον θεμελιωμένη μεταφυσική, η οποία έρχεται ως συνέπεια μιας υπερβατολογικής διαλεκτικής με αρνητικό αντινομικό χαρακτήρα.
Οι ανωτέρω παρεμβάσεις του Καντ στον φιλοσοφικό στοχασμό ονομάζονται «κοπερνίκειος επανάσταση στη φιλοσοφία», δηλαδή πλήρης αλλαγή του παραδοσιακού συστήματος γνώσεως, καθ’ όσον, αντί να θεωρούμε τη γνώση μας συμμορφούμενη προς τη σφαίρα των πραγμάτων, πρέπει να εκλαμβάνουμε τα ίδια τα αντικείμενα ως συμμορφούμενα προς τις μεθόδους της γνώσεως όπου μέσω των a priori μορφών «τα αντικείμενα γίνονται γνωστά υπό της ανθρωπίνης νοήσεως» όπως εμφανίζονται και όχι όπως θα ήταν δυνατόν να υπάρχουν καθεαυτά. Είναι προφανές ότι κατά τον Καντ η γνώση περιορίζεται στο πεδίο των φαινομένων, ενώ τα πράγματα αυτά καθεαυτά ή, όπως ήδη ανεφέρθη ανωτέρω, ως νοούμενα είναι δυνατόν να νοηθούν, αλλ’ ουχί να γνωσθούν. Τη θεωρία αυτή ο Καντ χαρακτηρίζει «μεταφυσικό υπερβατικό ιδεαλισμό» ή «κριτικό ιδεαλισμό».
Με το ανά χείρας σύγγραμμα ο κ. Δημητρακόπουλος, ειδικός καθηγητής της Ευρωπαϊκής Φιλοσοφίας στον Τομέα Φιλοσοφίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, επιδιώκει να καταστήσει τους αναγνώστες του κοινωνούς της φιλοσοφίας του Καντ διά της εγκρίτου μεταφράσεως του ανωτέρω μνημονευομένου έργου. Είναι προφανές ότι το έργο της μεταφράσεως ενός φιλοσοφικού κειμένου, και δη του Καντ, είναι δυσχερές και προς τούτο απαιτείται σκληρή εργασία, μεθοδική προσέγγιση του αρχικού κειμένου καθώς και σεβασμός στη δομή και στην εν γένει πλοκή των νοημάτων του συγγραφέως. Εκ της προσεκτικής αναγνώσεως του έργου προκύπτει ότι ο κ. Δημητρακόπουλος, διατελέσας μαθητής του μεγάλου γερμανού φιλοσόφου Hans-Georg Gadamer, καθηγητή στη Χαϊδελβέργη, και του αδίκως και προώρως τελειωθέντος καθηγητή στο Φράιμπουργκ και στην Αθήνα Αναστασίου Γιανναρά, ο οποίος μάλιστα μετέφρασε το πρώτο μέρος του εν λόγω έργου, επετέλεσε έναν πραγματικό άθλο, καθ’ όσον το δυσνόητο και υψιπετές καντιανό κείμενο γίνεται προσιτό στον μέσο αναγνώστη και της καντιανής φιλοσοφίας εραστή.
Ο καθηγητής κ. Δημητρακόπουλος υιοθετεί πολλές από τις θέσεις περί μεταφράσεως του Η.-G. Gadamer και του W. Benjamin. Οπως είναι φανερό στον πρόλογό του (στο πρώτο και στο δεύτερο τεύχος), βασική θέση του αποτελεί το γεγονός ότι «η θέση του μεταφραστή και εκείνη του ερμηνευτή είναι κατά βάθος η ίδια». Επί πλέον δε «μια γλώσσα γίνεται κατανοητή όταν παρέχεται η δυνατότης βιώσεώς της τόσο στην ουσία όσο και στη μορφή της». Εν προκειμένω ο μεταφραστής διατηρεί στο κείμενό του το μακροπερίοδο ύφος του πρωτοτύπου γερμανικού κειμένου, το οποίο μεταφερόμενο στην ελληνική γλώσσα διατηρεί τη σαφήνειά του (σπουδαιοτάτη αρετή του φιλοσοφείν) καθώς και την ενάργειά του (προϋπόθεση κατανοήσεως του φιλοσοφείν). Προς τούτο χρησιμοποιεί όλες τις δόκιμες μεταφράσεις στις σημαντικότερες ευρωπαϊκές γλώσσες και στην πραγματικότητα είναι ο μόνος που επιμελώς συμβουλεύεται τη μοναδική λατινική μετάφραση του Fr. Born (1796), η οποία αποδεικνύεται σπουδαία διά την εν τη λατινική ορολογίαν της.
Η ποιότητα της ελληνικής μεταφράσεως είναι εξαιρετική. Ο καθηγητής Μ. Δημητρακόπουλος, εγκρατής και της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας, χρησιμοποιεί με περισσήν ικανότητα την ελληνική γλώσσα απηλλαγμένη ακροτήτων αλλά εμπλουτισμένη με όρους και ορισμούς ακριβείας, ούτως ώστε να δηλούται σαφώς και επ’ ακριβώς το φιλοσοφικό νόημα και να τεκμηριούται η επιχειρηματολογία. Προς τούτο παραθέτει πλουσία βιβλιογραφική ενημέρωση, τις απαραίτητες παραπομπές και τις επί μέρους εισαγωγές, καθώς και τον αναγκαίον εννοιολογικό εξοπλισμό προς αρτία μετάγγιση του αρχικού κειμένου στο βιβλίο του.
Η διάταξη του κειμένου είναι επιτυχής, η δομή των επί μέρους προτάσεων μεθοδική και η εκτύπωση του ογκώδους τόμου αποτελεί εκδοτικό άθλο, δεδομένου ότι πρόκειται από τα δυσκολότερα κείμενα που έχουν μέχρι τούδε δημοσιευθεί. Οι παρατηρήσεις του μεταφραστή αναμειγνύονται μετά των υποσημειώσεων και αποτελούν ασφαλή οδηγό προς εμβάθυνση στο κείμενο του Καντ. Ο παρατιθέμενος στο τέλος του βιβλίου πίνακας (Index Rerum) με την αντίστοιχη γερμανική ορολογία βοηθεί τον ερευνητή διά την περαιτέρω ασφαλή διείσδυση στο κείμενο του Καντ. Το έργο του κ. Δημητρακοπούλου καλύπτει το υπάρχον κενό στην ελληνική βιβλιογραφία και κατατάσσεται μεταξύ των αρτιοτέρων μεταφράσεων σε ευρωπαϊκές γλώσσες.
* Από τις εκδόσεις Printa κυκλοφόρησε πρόσφατα και το έργο του Ιμμάνουελ Καντ «Κριτική της κριτικής ικανότητας» σε μετάφραση – εισαγωγή – σχόλια Χάρη Τασάκου (σελ. 320, τιμή 6.000 δρχ.).
Ο κ. Κωνσταντίνος Γ. Νιάρχος είναι καθηγητής Φιλοσοφίας στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών.
