Πώς λειτουργεί η αγορά και ποιοι την ελέγχουν

Το Χρηματιστήριο Παραγώγων Αθηνών (ΧΠΑ) λειτουργεί με τη μορφή ανώνυμης εταιρείας. Σκοπός του ΧΠΑ είναι η οργάνωση και η υποστήριξη των συναλλαγών στη χρηματιστηριακή αγορά παραγώγων, η οργάνωση της λειτουργίας του συστήματος συναλλαγών, καθώς και κάθε συναφής δραστηριότητα. Τα παράγωγα προϊόντα και τα χαρακτηριστικά τους, που αποτελούν αντικείμενο διαπραγμάτευσης στο ΧΠΑ, ορίζονται με σχετική απόφαση του Διοικητικού Συμβουλίου του, με τη σύμφωνη γνώμη του Διοικητικού Συμβουλίου της Εταιρείας Εκκαθάρισης Συναλλαγών επί Παραγώγων (ΕΤΕΣΕΠ).

Με βάση τον σκοπό της λειτουργίας του οι εργασίες του ΧΠΑ έχουν οργανωθεί σε δύο κύριους άξονες:

* Ο πρώτος αγορά την ανάπτυξη εργασιών όπου δραστηριοποιείται η Διεύθυνση Ανάπτυξης Εργασιών με τα Τμήματα Μάρκετινγκ, Πωλήσεων και Ερευνας και Ανάπτυξης.

* Ο δεύτερος αφορά τη διεξαγωγή των συναλλαγών όπου δραστηριοποιείται η Διεύθυνση Διεξαγωγής Συναλλαγών με τα Τμήματα Παρακολούθησης Διεξαγωγής Συναλλαγών και Υποστήριξης Διεξαγωγής Συναλλαγών.

Ο νόμος 2533/97 ­ ιδρυτικός νόμος και για τις δύο εταιρείες – καθορίζει το πλαίσιο λειτουργίας του ΧΠΑ και της ΕΤΕΣΕΠ, τις προϋποθέσεις που πρέπει να πληρούν τα μέλη, καθώς και ότι τον έλεγχο και την εποπτεία επί της λειτουργίας του ΧΠΑ και της ΕΤΕΣΕΠ, ως προς τις νομοθετικές διατάξεις περί κεφαλαιαγοράς, τον ασκεί η Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς. Οσον αφορά τις συναλλαγές της χρηματιστηριακής αγοράς παραγώγων, ο νόμος ορίζει τον τρόπο με τον οποίο γίνονται οι χρηματιστηριακές συμβάσεις, το κατώτατο κεφάλαιο το οποίο είναι αναγκαίο ώστε τα μέλη του ΧΠΑ να γίνονται ειδικοί διαπραγματευτές, θέματα διαφάνειας και διενέργειας συναλλαγών, τις υποχρεώσεις ενημέρωσης και πληροφόρησης των εντολοδόχων, την εκκαθάριση των συναλλαγών κατά τη λήξη ή την άσκηση των συμβολαίων, τον ημερήσιο διακανονισμό των ανοιχτών θέσεων, θέματα υπερημερίας μελών και τελικών πελατών ως προς την εκκαθάριση, την υποχρέωση παροχής ορίου ασφαλειών και καταβολής δικαιώματος από τα μέλη προς την ΕΤΕΣΕΠ, καθώς και τον τρόπο μεταβίβασης λογαριασμών παραγώγων σε άλλο μέλος της ΕΤΕΣΕΠ.

Η απευθείας πρόσβαση, δηλαδή η πραγματοποίηση πράξεων και άλλων ρόλων λειτουργίας της αγοράς στο ΧΠΑ και στην ΕΤΕΣΕΠ, περιορίζεται σε εκείνους τους οργανισμούς που έχουν γίνει αποδεκτοί ως μέλη, εφόσον πληρούν τις νομικές προϋποθέσεις και έχουν προσκομίσει τα απαιτούμενα στοιχεία για την αίτηση μέλους.


Οι μέτοχοι

Το μετοχικό κεφάλαιο του ΧΠΑ ανέρχεται σε 3 δισ. δρχ. και της ΕΤΕΣΕΠ σε 8 δισ. δρχ. Οι μέτοχοι του ΧΠΑ και της ΕΤΕΣΕΠ είναι το Χρηματιστήριο Αξιών Αθηνών με ποσοστό 35% σε κάθε εταιρεία, τράπεζες που λειτουργούν στην Ελλάδα με συμμετοχή 28% στην πρώτη εταιρεία και 30% στη δεύτερη, το Κεντρικό Αποθετήριο Αθηνών με 14% και 1,1% αντίστοιχα, θεσμικοί επενδυτές με 5% και 4,4% αντίστοιχα, το Ταχυδρομικό Ταμιευτήριο με ποσοστό 10% στην ΕΤΕΣΕΠ, ενώ το ΧΠΑ συμμετέχει στην ΕΤΕΣΕΠ με ποσοστό 9%.


Η Εταιρεία Εκκαθάρισης Συναλλαγών επί Παραγώγων (ΕΤΕΣΕΠ)

Σκοπός της Εταιρείας Εκκαθάρισης Συναλλαγών επί Παραγώγων (ΕΤΕΣΕΠ) είναι η συμμετοχή της ως αντισυμβαλλομένου στις συμβάσεις που συνάπτονται στο ΧΠΑ επί παραγώγων, η εκκαθάριση των συναλλαγών που διενεργούνται, η διασφάλιση της προσήκουσας εκπλήρωσης εκ μέρους των συμβαλλομένων με αυτή μερών των υποχρεώσεων που απορρέουν από τις συναλλαγές αυτές, η συνεργασία με τα μέλη εκκαθάρισης και τις τράπεζες, ώστε να γίνεται η δέσμευση/αποδέσμευση των περιθωρίων ασφάλισης και ο χρηματικός διακανονισμός επί των συναλλαγών, καθώς και κάθε συναφής δραστηριότητα. Η Διεύθυνση Εκκαθάρισης Συναλλαγών της ΕΤΕΣΕΠ είναι η βασική της διεύθυνση και αποτελείται από τρία τμήματα: της Διαχείρισης Κινδύνου, της Εκκαθάρισης Συναλλαγών και της Υποστήριξης Εκκαθάρισης Συναλλαγών.


Πώς επιλέγονται τα μέλη

Η δυνατότητα μιας εταιρείας του χρηματοπιστωτικού τομέα να γίνει μέλος του ΧΠΑ και της ΕΤΕΣΕΠ προσδιορίζεται από τον ιδρυτικό νόμο του ΧΠΑ. Μέλη έχουν τη δυνατότητα να γίνουν οι Εταιρείες Παροχής Επενδυτικών Υπηρεσιών. Οι τράπεζες μπορούν να γίνουν μέλη του ΧΠΑ και της ΕΤΕΣΕΠ, αλλά δεν μπορούν να διενεργούν συναλλαγές σε παράγωγα προϊόντα των οποίων το υποκείμενο προϊόν είναι μετοχές και δείκτες επί μετοχών. Ο περιορισμός αυτός θα ισχύει ώσπου να επιτραπεί στις τράπεζες να γίνουν μέλη του Χρηματιστηρίου Αξιών Αθηνών. Η εγγραφή των εταιρειών ως μελών της ΕΤΕΣΕΠ αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για να γίνουν στη συνέχεια μέλη και στο ΧΠΑ, ενώ το αντίστροφο δεν ισχύει.

Με την εφαρμογή αυστηρών οικονομικών προϋποθέσεων για τα μέλη το ΧΠΑ και η ΕΤΕΣΕΠ επιδιώκουν να μειώσουν την έκθεση του Χρηματιστηρίου Παραγώγων στον κίνδυνο και κατά συνέπεια να αυξήσουν την πιστοληπτική τους αξιοπιστία. Σύμφωνα με τον νόμο, για να γίνει μια ΕΠΕΥ μέλος της ΕΤΕΣΕΠ ή και του ΧΠΑ πρέπει να έχει ίδια κεφάλαια τουλάχιστον 300.000.000 δρχ. Προκειμένου δε να είναι μέλος τόσο του ΧΑΑ όσο και του ΧΠΑ, με δυνατότητα απλής διεκπεραίωσης εντολών των πελατών τους, μια χρηματιστηριακή εταιρεία πρέπει να διαθέτει εγκεκριμένα ίδια κεφάλαια τουλάχιστον 500.000.000 δρχ. Επιπροσθέτως, για να μπορεί μια εταιρεία να είναι ειδικός διαπραγματευτής (τύπου Α ή τύπου Β) στο ΧΠΑ πρέπει το καταβληθέν μετοχικό της κεφάλαιο να ανέρχεται τουλάχιστον σε 1.000.000.000 δρχ. Επίσης τόσο τα απλά μέλη όσο και οι ειδικοί διαπραγματευτές πρέπει να έχουν εγκεκριμένα/πιστοποιημένα στελέχη από το ΧΠΑ, καθώς και την αναγκαία τεχνολογική υποδομή σε εξοπλισμό και λογισμικό, όπως εξηγείται παρακάτω.

Εξάλλου ξένοι χρηματοπιστωτικοί οργανισμοί (ΕΠΕΥ), οι οποίοι έχουν λάβει άδεια λειτουργίας σε άλλο κράτος-μέλος της Ευρωπαϊκής Ενωσης και ελέγχονται από τις αρμόδιες αρχές του κράτους αυτού, μπορούν να παρέχουν στην Ελλάδα κύριες ή παρεπόμενες επενδυτικές υπηρεσίες και να γίνουν μέλη του ΧΠΑ και της ΕΤΕΣΕΠ. Η δραστηριοποίησή τους μπορεί να γίνει είτε με την ίδρυση υποκαταστήματος στην Ελλάδα είτε απευθείας από το εξωτερικό, χωρίς να απαιτείται χορήγηση άδειας λειτουργίας από την Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς, παρά μόνο γνωστοποίηση σχετικής ανακοίνωσης στην Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς.


Τα μέλη του Χρηματιστηρίου Παραγώγων και οι υποχρεώσεις τους

Στο Χρηματιστήριο Αξιών Αθηνών τα πράγματα είναι μάλλον απλά σε ό,τι αφορά τα μέλη, δηλαδή τους επαγγελματίες του χώρου που διεκπεραιώνουν τις εντολές των επενδυτών. Υπάρχει μία κατηγορία μελών, οι χρηματιστηριακές εταιρείες. Αντίθετα στο Χρηματιστήριο Παραγώγων οι κατηγορίες μελών και οι αρμοδιότητες της κάθε κατηγορίας δημιουργούν ένα πολύ πιο περίπλοκο πλέγμα.

Ας δούμε πώς γίνεται η κατανομή των ρόλων των διαφόρων εταιρειών (τραπεζών και χρηματιστηριακών εταιρειών) που λειτουργούν στην αγορά παραγώγων. Στο ΧΠΑ υπάρχουν δύο είδη μελών: τα απλά μέλη και οι ειδικοί διαπραγματευτές. Τα απλά μέλη είναι εντολοδόχοι. Δεν τους επιτρέπεται να κάνουν συναλλαγές για δικό τους λογαριασμό, αλλά μπορούν να εισάγουν τις εντολές των πελατών τους στο σύστημα.

Η δεύτερη κατηγορία αφορά τους ειδικούς διαπραγματευτές, οι οποίοι διακρίνονται σε δύο τύπους, Α και Β.

Οι ειδικοί διαπραγματευτές τύπου Α είναι μέλη του ΧΠΑ και της ΕΤΕΣΕΠ και κάνουν πράξεις επί παραγώγων για ίδιο λογαριασμό, καθώς και για λογαριασμό πελατών τους. Παράλληλα οι ειδικοί διαπραγματευτές τύπου Α έχουν τις ίδιες ­ αυξημένες ­ υποχρεώσεις με τους ειδικούς διαπραγματευτές τύπου Β (όπως αυτές εξηγούνται πιο κάτω) μόνο σε περιπτώσεις ανάγκης, όπως αυτές τις ορίζει το ΧΠΑ. Σε αυτές τις περιπτώσεις το ΧΠΑ έρχεται σε προσυνεννόηση με τους ειδικούς διαπραγματευτές τύπου Α και, αφού αυτοί συμφωνήσουν, αρχίζουν να έχουν τις υποχρεώσεις και τα δικαιώματα του ειδικού διαπραγματευτή τύπου Β την ίδια ημέρα συναλλαγών. Σε όλες τις υπόλοιπες περιπτώσεις εκτελούν συναλλαγές ως τελικοί επενδυτές για ίδιο λογαριασμό. Θα πρέπει να τονισθεί ότι, όταν ειδικοί διαπραγματευτές τύπου Α τηρούν και πελατειακή βάση, οι εκτελέσεις εντολών πρέπει να ακολουθούν τον κανονισμό δεοντολογίας (π.χ., πρώτα εκτελείται εντολή πελάτη ­ due diligence κ.ά.).

Ο ρόλος των ειδικών διαπραγματευτών τύπου Β είναι σημαντικός για τις αγορές παραγώγων. Με τη συνεχή παροχή τιμών αγοράς και πώλησης διασφαλίζουν ένα ικανοποιητικό επίπεδο ρευστότητας σε αγορές που δεν έχουν μεγάλο βάθος. Η ειδική διαπραγμάτευση είναι μια εξειδικευμένη υπηρεσία που απαιτεί καλή τεχνολογική υποστήριξη και γνώση τεχνικών διαχείρισης κινδύνου. Η εξασφάλιση μιας ομάδας ειδικών διαπραγματευτών είναι χρήσιμη για την επιτυχία της αγοράς. Ο νόμος απαιτεί για τους ειδικούς διαπραγματευτές να έχουν κεφάλαιο τουλάχιστον ίσο με αυτό των αναδόχων μετοχών, το οποίο αυτή τη στιγμή είναι 1 δισ. δρχ. Ωστόσο υπάρχουν θέματα κεφαλαιακής επάρκειας και συντελεστών φερεγγυότητας τα οποία πιθανώς να απαιτούν πρόσθετα κεφάλαια από πλευράς ειδικού διαπραγματευτή τύπου Β (όπως βεβαίως και τύπου Α). Δεδομένου ότι οι ειδικοί διαπραγματευτές τύπου Β είναι υποχρεωμένοι να δίνουν τιμές συνεχώς, έχουν προνόμια, αντισταθμίζοντας έτσι το ρίσκο και τα έξοδά τους. Συγκεκριμένα, παρέχονται προς αυτούς κίνητρα με τη μορφή μειωμένων προμηθειών συναλλαγών, καθώς και μειωμένων προμηθειών μέλους και ετησίων προμηθειών.


Υποχρεώσεις και καταστάσεις έκτακτης ανάγκης

Οι ειδικοί διαπραγματευτές τύπου Β είναι υποχρεωμένοι να λειτουργούν σύμφωνα με ένα προκαθορισμένο σύνολο κανονισμών που περιγράφει σε ποιες σειρές προϊόντων πρέπει να δίδονται τιμές, το μικρότερο δυνατό μέγεθος συμβολαίων για το οποίο δίδονται τιμές, καθώς και τη μεγαλύτερη δυνατή διασπορά μεταξύ τιμής προσφοράς και τιμής ζήτησης. Υπάρχουν όμως τρεις προβλέψιμες περιπτώσεις ­ έκτακτης ανάγκης ­ στις οποίες γίνεται άρση αυτών των υποχρεώσεων. Πιο συγκεκριμένα:

* Σε αγορές υψηλής αστάθειας ή γρήγορες αγορές (fast markets), όπως έγινε πρόσφατα όταν όσοι έκαναν πράξεις αδυνατούσαν να «δουν» σε πραγματικό χρόνο τον δείκτη FTSE/ASE, δηλαδή όταν πραγματοποιείτο η μεταβολή της τιμής του.

* Σε ώρες κατά τις οποίες δεν υπάρχουν τιμές στην υποκείμενη αγορά, δηλαδή στο Χρηματιστήριο Αξιών.

* Σε περιπτώσεις όπου «κλειδώνει» η υποκείμενη αγορά στα επιτρεπόμενα ημερήσια όρια διακύμανσης (limit up ή limit down).

Σημειώνεται ότι οι κινήσεις των ειδικών διαπραγματευτών εποπτεύονται συνεχώς, για να είναι βέβαιο ότι λειτουργούν σύμφωνα με τους κανονισμούς.

Ειδικά για τα συμβόλαια μελλοντικής εκπλήρωσης στον FTSE/ASE-20 οι υποχρεώσεις των ειδικών διαπραγματευτών τύπου Β είναι οι εξής:

Τιμές:

* Δίνουν συνεχώς τιμή για τους δύο πρώτους μήνες εκπνοής του συμβολαίου.

* Δίνουν τιμή για τους υπόλοιπους μήνες εκπνοής εντός 3 λεπτών από τη στιγμή που τους ζητείται τιμή.

Ελάχιστο μέγεθος:

* Πέντε συμβόλαια ανά μήνα εκπνοής.

Ανώτατη διασπορά:

* Είκοσι μονάδες δείκτη (περίπου 1% με βάση την τρέχουσα τιμή του δείκτη) για τον πρώτο και τον δεύτερο μήνα εκπνοής. * 25 μονάδες δείκτη (περίπου 1,2% με βάση την τρέχουσα τιμή του δείκτη) για τους υπόλοιπους μήνες εκπνοής.


Ποιος ελέγχει την αγορά

Η ομαλή και απρόσκοπτη διεξαγωγή των συναλλαγών στο ΧΠΑ αποτελεί έναν από τους πλέον κρίσιμους παράγοντες για την επιτυχία των παράγωγων προϊόντων στην ελληνική αγορά. Γι’ αυτό το ΧΠΑ έχει δώσει ιδιαίτερη σημασία στη στελέχωση και στη συνολική οργάνωση της Διεύθυνσης Διεξαγωγής Συναλλαγών.

Πιο αναλυτικά, σκοπός του Τμήματος Υποστήριξης Διεξαγωγής Συναλλαγών είναι η υποστήριξη των συναλλαγών που πραγματοποιούνται στην αγορά παραγώγων, η επίβλεψη της ομαλής λειτουργίας της μέσω ενεργειών πριν, κατά, και μετά τις ώρες της συνεδρίασης, καθώς και η παροχή βοήθειας προς τα μέλη μέσω του γραφείου παροχής βοήθειας. Επίσης έργο του είναι και η ανακοίνωση της εφαρμογής συνθηκών «γρήγορης αγοράς» (fast market) και η παροχή πληροφοριών.

Σκοπός του Τμήματος Παρακολούθησης Διεξαγωγής Συναλλαγών είναι η παρακολούθηση των πρακτικών των μελών στο ΧΠΑ, με σκοπό τον εντοπισμό τυχόν παράνομων ή παράτυπων ενεργειών, καθώς και η παρακολούθηση των δραστηριοτήτων των ειδικών διαπραγματευτών ώστε να εξασφαλίζεται η εκπλήρωση των υποχρεώσεων που έχουν αναλάβει. Επίσης ανάμεσα στις δραστηριότητες του Τμήματος είναι η σύνταξη εσωτερικών αναφορών και η ανάπτυξη συστημάτων εσωτερικής παρακολούθησης του Χρηματιστηρίου, η παρακολούθηση του κανονιστικού πλαισίου και η υποβολή προτάσεων προσαρμογής του όπου κρίνει ότι αυτό είναι αναγκαίο.


Οι προστατευτικοί μηχανισμοί

Στη Διεύθυνση Εκκαθάρισης Συναλλαγών το Τμήμα Διαχείρισης Κινδύνου παρακολουθεί όλες τις δραστηριότητες και τις διαδικασίες στις οποίες εμπεριέχεται κίνδυνος. Το Τμήμα υποστηρίζεται από εξειδικευμένα συστήματα πληροφοριών και δεδομένων, που βοηθούν στον εντοπισμό των γεγονότων εκείνων που ενδέχεται να δημιουργήσουν πρόβλημα είτε στην αγορά είτε στην παρεχόμενη ενεχυριακή εξασφάλιση.

Η ΕΤΕΣΕΠ κατ’ εφαρμογή του νόμου γίνεται ο αντισυμβαλλόμενος σε κάθε συναλλαγή που διεξάγεται στο ΧΠΑ και εκκαθαρίζεται στην ΕΤΕΣΕΠ. Ετσι ο κίνδυνος αθέτησης εκπλήρωσης της υποχρέωσης που έχει αναλάβει το καθένα από τα δύο αντισυμβαλλόμενα μέρη αναλαμβάνεται από το Χρηματιστήριο και συνεπώς το ενδεχόμενο πραγματοποίησης ζημιών λόγω του πιστωτικού κινδύνου δεν υφίσταται για τους επενδυτές για συναλλαγές που διεξάγονται μέσω του ΧΠΑ. Γι’ αυτό τον λόγο κύριο μέλημα της ΕΤΕΣΕΠ είναι η συνεχής παρακολούθηση των κινδύνων, η εποπτεία των πρακτικών συναλλαγής που ακολουθούν τα μέλη και η χρήση κάθε μέσου που έχει στη διάθεσή της, προκειμένου να εξασφαλίσει την αποτελεσματική και απρόσκοπτη λειτουργία της αγοράς. Ακόμη η ΕΤΕΣΕΠ προκειμένου να μειώσει τους κινδύνους που συνδέονται με την αρμοδιότητά της, αναφορικά με την εγγύηση της εκτέλεσης των συναλλαγών που διαπραγματεύονται στο ΧΠΑ, έχει θεσπίσει διάφορους προστατευτικούς μηχανισμούς.

Ανάμεσα στους προστατευτικούς μηχανισμούς είναι το περιθώριο ασφάλισης που παρέχεται από κάθε τελικό πελάτη (κωδικός εκκαθάρισης) και είναι το ποσό που ζητεί η ΕΤΕΣΕΠ ως ασφάλιση, σε πρώτη φάση με τη μορφή μετρητών σε δραχμές, που θα χρησιμοποιηθεί σε περίπτωση που ο πελάτης δεν μπορεί να αντεπεξέλθει στις υποχρεώσεις του, οι οποίες απορρέουν από τον ημερήσιο διακανονισμό.


Εναλλακτικές πηγές κάλυψης του κινδύνου

Για λόγους καλύτερης ασφάλισης του συστήματος η ΕΤΕΣΕΠ έχει αποφασίσει την εφαρμογή των ακόλουθων μέτρων για την εξασφάλιση εναλλακτικών πηγών κάλυψης:

Ι. Η ΕΤΕΣΕΠ επιβάλλει ανά μέλος εκκαθάρισης ένα επιπλέον προσωρινό περιθώριο ασφάλειας ύψους τουλάχιστον 300.000.000 δρχ. σε μετρητά ή το αντίστοιχο σε ομόλογα ελληνικού Δημοσίου. Στο μέλλον, όταν επιτραπεί από τον νόμο, θα χρησιμοποιηθούν οι τραπεζικές εγγυήσεις για τον σκοπό αυτό. Σημειώνεται ότι το ποσό αυτό δεν μένει σταθερό, αλλά διαχρονικά μεταβάλλεται ανά μέλος ανάλογα με το ρίσκο που αναλαμβάνει το μέλος και οι πελάτες του.

ΙΙ. Ακόμη, η ΕΤΕΣΕΠ έχει προβλέψει ασφαλιστική κάλυψη (insurance indemnity), η οποία θα χρησιμοποιηθεί ως δευτερεύουσα γραμμή άμυνας σε περίπτωση που το σύνολο του ενέχυρου ενός μέλους δεν επαρκεί για την κάλυψη ενδεχόμενων ζημιών από το κλείσιμο των θέσεών του.


Πώς υπολογίζεται το περιθώριο ασφάλισης

Το περιθώριο ασφάλισης ημερησίως αποτελείται από το άθροισμα των ακολούθων:

Ι. Ελάχιστο Υπόλοιπο Λογαριασμού (Minimum Account Balance) ανά τελικό πελάτη (κωδικό εκκαθάρισης): Είναι τουλάχιστον 20 εκατ. δρχ. σε μετρητά και κατατίθεται στον ειδικό χρηματικό λογαριασμό κατάθεσης του περιθωρίου ασφάλισης του πελάτη και δεσμεύεται υπέρ της ΕΤΕΣΕΠ πριν από το άνοιγμα κάποιας θέσης. Διατηρείται δε σε μόνιμη βάση, ανεξάρτητα από τα υπόλοιπα ποσά του περιθωρίου ασφάλισης που μπορεί να υπολογίζονται.

ΙΙ. Περιθώριο Ασφάλισης RIVA (RIVA Margin Requirement): Πρόκειται για έναν υπολογισμό που βασίζεται στις ανοιχτές θέσεις των πελατών, στην ιστορική διακύμανση των τιμών και στις καθημερινές τιμές των προϊόντων. Το ακριβές ύψος του περιθωρίου ασφάλισης RIVA διαμορφώνεται ανάλογα με το προϊόν και τη μεταβλητότητα (volatility) της αγοράς. Ο ακριβής υπολογισμός του απαιτούμενου περιθωρίου ασφάλισης γίνεται μέσω του μοντέλου RIVA (Risk Valuation), το οποίο βασίζεται στον υπολογισμό της μέγιστης αρνητικής μεταβολής μιας ανοιχτής θέσης λόγω της διακύμανσης της τιμής της υποκείμενης αξίας στο χρονικό διάστημα που απαιτείται από την ΕΤΕΣΕΠ για να καλύψει τις τυχόν ζημιές από το κλείσιμο της θέσης αυτής στην αγορά.

Επιπλέον η ΕΤΕΣΕΠ θα εφαρμόσει ενδοημερήσιο περιθώριο ασφάλισης (intraday margin call) σε περιόδους κρίσεων ή σε περιπτώσεις που το κρίνει απαραίτητο.


Ποιοι κάνουν την εκκαθάριση των συναλλαγών

Σκοπός του Τμήματος Εκκαθάρισης Συναλλαγών είναι η διεξαγωγή της εκκαθάρισης και η παρακολούθηση της τήρησης των υποχρεώσεων επενδυτών και μελών. Μετά το πέρας κάθε συνεδρίασης του ΧΠΑ το Τμήμα Εκκαθάρισης υπολογίζει και προσδιορίζει τις υποχρεώσεις και τις απαιτήσεις του κάθε συναλλασσομένου, που απορρέουν από τις πράξεις του σε παράγωγα, για τον ημερήσιο διακανονισμό, καθώς και τις συνολικές υποχρεώσεις και απαιτήσεις των μελών της ΕΤΕΣΕΠ που εκπροσωπούν τους συναλλασσομένους στη διαδικασία της εκκαθάρισης.

Το Τμήμα Εκκαθάρισης Συναλλαγών προσδιορίζει τα νέα απαιτούμενα περιθώρια ασφάλισης ανά συναλλασσόμενο και διαβιβάζει σχετικές εντολές δέσμευσης ή αποδέσμευσης στις τράπεζες θεματοφυλακής. Παράλληλα σε συνεργασία με την Τράπεζα Διακανονισμού και το Κεντρικό Αποθετήριο Αξιών (με το τελευταίο για προϊόντα με παράδοση) διεξάγει την εκκαθάριση το πρωί της επόμενης ημέρας και ελέγχει σε συνεργασία με τις τράπεζες θεματοφυλακής την επιτυχή δέσμευση των περιθωρίων ασφάλισης. Σε περίπτωση αθέτησης υποχρέωσης ενεργοποιεί τις σχετικές διαδικασίες έναντι του υπερήμερου οφειλέτη και προχωρά στο κλείσιμο των θέσεών του.

Επίσης προσδιορίζει και θέτει τους κανόνες διεξαγωγής της εκκαθάρισης και παρέχει οποιαδήποτε σχετική πληροφορία.

Το αρμόδιο τμήμα που είναι προσανατολισμένο προς το εξωτερικό περιβάλλον της αγοράς των παραγώγων είναι το Τμήμα Υποστήριξης της Εκκαθάρισης. Συντονίζει εξ ορισμού τα άλλα Τμήματα των ΧΠΑ/ΕΤΕΣΕΠ, τα μέλη, την Τράπεζα της Ελλάδος και το Κεντρικό Αποθετήριο Αξιών, προκειμένου να διευκολύνει την ομαλή λειτουργία ολόκληρης της αγοράς σχετικά με τις διαδικασίες εκκαθάρισης.

Βασικός του ρόλος είναι να γίνει ο αποδέκτης των ερωτημάτων της αγοράς των παραγώγων και ο σύνδεσμος μεταξύ αυτής και της ΕΤΕΣΕΠ (κυρίως με τα Τμήματα Εκκαθάρισης και Διαχείρισης Κινδύνου). Επιπλέον αποτελεί τη γέφυρα μεταξύ της συναλλακτικής δραστηριότητας που επιτελείται στο ΧΠΑ και της εκκαθαριστικής δραστηριότητας που επιτελείται στην ΕΤΕΣΕΠ.


Πώς γίνεται ο διακανονισμός των συναλλαγών

Αμέσως μετά την ολοκλήρωση της συνεδρίασης στο Χρηματιστήριο Παραγώγων ξεκινά η διαδικασία διακανονισμού των συναλλαγών, η οποία πρέπει να ολοκληρωθεί το ταχύτερο δυνατόν ώστε όλα τα ενδιαφερόμενα μέρη να ενημερωθούν και να εκπληρώσουν τις υποχρεώσεις τους που απορρέουν από τις συναλλαγές. Πιο αναλυτικά, ο διακανονισμός αφορά τα εξής θέματα:

Χρηματικά ποσά προς διακανονισμό ανά πελάτη: Είναι τα ποσά που αποτελούν τα συστατικά μέρη της τελικής χρηματικής απαίτησης ή υποχρέωσης των πελατών για την ημερήσια εκκαθάριση. Προκύπτουν από απαιτήσεις ή υποχρεώσεις για τιμήματα δικαιωμάτων (premiums), από κέρδη ή ζημίες από ανοιχτές θέσεις σε ΣΜΕ (mark to market), από κέρδη ή ζημίες από το κλείσιμο θέσεων σε ΣΜΕ, από απαιτήσεις ή υποχρεώσεις από λήξη ΣΜΕ ή από εξάσκηση δικαιωμάτων, καθώς και από απαιτήσεις ή υποχρεώσεις από συμβόλαια δανεισμού τίτλων. Το αλγεβρικό άθροισμά τους (συμψηφισμός) ανά επενδυτή αποτελεί τη συνολική απαίτηση ή υποχρέωση του πελάτη έναντι της εκκαθάρισης.

Τίτλοι προς διακανονισμό ανά πελάτη: Αναφέρονται στην καθημερινή υποχρέωση παράδοσης τίτλων ή στην απαίτηση παραλαβής τους που προκύπτει από εξάσκηση δικαιωμάτων, από λήξεις ΣΜΕ που προβλέπουν φυσική παράδοση των υποκείμενων αξιών, όπως και από μετοχές που πρόκειται να παραδοθούν ή να παραληφθούν από την έναρξη ή τη λήξη συμβολαίων δανεισμού τίτλων. Τίτλοι που πρέπει να παραδοθούν ή να παραληφθούν δεν συμψηφίζονται μεταξύ τους.

Χρηματικά ποσά προς διακανονισμό ανά μέλος της ΕΤΕΣΕΠ από τη διαδικασία της ημερήσιας εκκαθάρισης προκύπτουν ως εξής:

* Το αλγεβρικό άθροισμα (συμψηφισμός) όλων των συνολικών απαιτήσεων ή υποχρεώσεων των πελατών του αποτελεί τη συνολική απαίτηση ή υποχρέωση του μέλους από/προς την ΕΤΕΣΕΠ έναντι των πελατών του.

* Το σύνολο όλων των προμηθειών υπέρ της ΕΤΕΣΕΠ και του ΧΠΑ από τις πράξεις που εκτελέστηκαν την προηγούμενη ημέρα.

* Το αλγεβρικό άθροισμα (συμψηφισμός) όλων των συνολικών απαιτήσεων ή υποχρεώσεων του μέλους για δικές του πράξεις (στην περίπτωση που είναι ειδικός διαπραγματευτής).