Οι καταστρεπτικές συνέπειες των βροχοπτώσεων της περασμένης εβδομάδας στις περιοχές γύρω από τον Κηφισό αναδεικνύουν πλήθος ερωτημάτων προς διερεύνηση με δεδομένα τα στοιχεία του ύψους της βροχής και της χωρικά μικρής έκτασης που έπληξαν οι βροχοπτώσεις. Προστίθεται ένα ακόμη κομμάτι του παζλ στο «γιατί» πνίγηκαν οι γειτονιές γύρω από το ποτάμι: εκτός του ότι φρεάτια είχαν φραχθεί ή ότι μπάζα και μηχανήματα βρίσκονταν διασκορπισμένα μέσα στην κοίτη του ποταμού εμποδίζοντας τη ροή του νερού, προκύπτει ως μείζον ενδεχόμενο το να μην έχει γίνει σωστός σχεδιασμός (επιλογή κλειστού αγωγού, διαστασιολόγηση κ.ά.) του αντιπλημμυρικού έργου για την παροχέτευση των υδάτων. Σύμφωνα με εκτιμήσεις ειδικών, εγείρονται αμφιβολίες για το κατά πόσον τα έργα και μετά την ολοκλήρωσή τους θα είναι επαρκή ή θα λειτουργήσουν επιτυχώς για την απομάκρυνση των νερών της απορροής από το μεγαλύτερο μέρος του λεκανοπεδίου της Αττικής! Κομβικό σημείο είναι για μία ακόμη φορά η αντικατάσταση των ανοιχτών αγωγών ή των φυσικών ρεμάτων από κλειστούς αγωγούς.
Τα έργα που γίνονται στον Κηφισό αφορούν την κάλυψή του και τη μετατροπή του σε οδικό άξονα με παράλληλα αντιπλημμυρικά έργα. Σήμερα το σκέπασμα του Κηφισού έχει ολοκληρωθεί ως του Ρέντη καλύπτοντας μήκος επτά χιλιομέτρων, ενώ συνεχίζονται οι εργασίες με τρία εργοτάξια (Ρέντη, Μοσχάτο, Ν. Φάληρο) για τα υπόλοιπα τρία χιλιόμετρα ως τη θάλασσα. Ο Κηφισός είναι ο κεντρικός αποδέκτης των νερών της απορροής του Λεκανοπεδίου. Η υδρολογική του λεκάνη έχει έκταση 400 τετραγωνικά χιλιόμετρα, ο ποταμός έχει μήκος περί τα 20 χιλιόμετρα και πέφτουν σε αυτόν 12 σημαντικοί παραπόταμοι, όπως ο Ποδονίφτης, το ρέμα των Λιοσίων, του Ρέντη κ.ά.
Τα χαρακτηριστικά των βροχοπτώσεων της περασμένης εβδομάδας δίνουν νέα διάσταση στο πρόβλημα που προέκυψε με τις πλημμύρες στο Μοσχάτο και στου Ρέντη. Αξίζει να δει κανείς τα στοιχεία των βροχομετρικών σταθμών στην περιοχή του Λεκανοπεδίου για το ύψος της πρόσφατης βροχής με τις θλιβερές συνέπειες. Ο σταθμός Πειραιά κατέγραψε ύψος συνολικής βροχής 22 mm, στο Ελληνικό καταγράφηκε ύψος βροχής 7 mm, στη Φιλαδέλφεια 2 mm, στο Πολυτεχνείο (Ζωγράφου) 52 mm, στο Αστεροσκοπείο (κέντρο Αθήνας) 91 mm, στο Αιγάλεω 105 mm, στην οδό Κουμουνδούρου (σταθμός ΔΕΗ) 137 mm.
* Τα κλειστά ρέυματα
Οπως επισημαίνει μιλώντας στο «Βήμα» ο καθηγητής κ. Γιώργος Τσακίρης, διευθυντής του Εργαστηρίου Εγγειοβελτιωτικών Εργων και Διαχείρισης Υδατικών Πόρων του ΕΜΠ, η ζώνη γύρω από τον Κηφισό επλήγη από έντονη βροχόπτωση με ύψος βροχής κατά μέσον όρο από 40 ως 60 mm για χρονικό διάστημα από 2 ως 3 ωρών. Πρόκειται για ένα γεγονός με περίοδο επαναφοράς 15-20 χρόνια (συχνότητα εμφάνισης μία φορά στα 15-20 χρόνια). Τι σημαίνει αυτό; «Δεν ήταν ιδιαίτερα ακραίο φαινόμενο και σε καμία περίπτωση δεν έπρεπε να προκαλέσει πρόβλημα τέτοιας έκτασης στον κεντρικό αποδέκτη των νερών, τον Κηφισό» εξηγεί ο κ. Τσακίρης. Επίσης ο καθηγητής τονίζει ότι «η έντονη βροχή κάλυψε έκταση περίπου 100 τετραγωνικών χιλιομέτρων, που αντιστοιχεί στο 1/4 της λεκάνης του Κηφισού». Σκεφθείτε τι θα γινόταν αν δεν ήταν τοπικό φαινόμενο και έπεφτε βροχή σε όλη τη λεκάνη του Κηφισού… Τότε θα ήταν τετραπλάσιος ο όγκος της πλημμύρας και οι συνέπειες πολύ πιο έντονες.
Κατά την άποψη του κ. Τσακίρη, όλα όσα έγιναν με τις πλημμύρες στον Κηφισό δείχνουν ότι «η αξιοπιστία του συστήματος κλειστών αντιπλημμυρικών αγωγών είναι μειωμένη σε σχέση με τους αντίστοιχους ανοιχτούς αγωγούς και τα φυσικά ρέματα».
Επομένως πρέπει να διερευνηθούν σε βάθος οι ευθύνες των εργολάβων που είχαν απλώσει σαν «τραχανά» τα υλικά των εργασιών στα εργοτάξια, αλλά και να τεθούν επί τάπητος τα ερωτήματα για την επάρκεια συνολικά του αντιπλημμυρικού έργου. Τεχνικός που μετέχει στην κατασκευή των έργων στον Κηφισό κοντά στην περιοχή που πνίγηκε από τις βροχοπτώσεις, μιλώντας στο «Βήμα» απέρριψε τις αιτιάσεις για τα μπαζώματα κατά τις εργασίες τα οποία έγιναν εμπόδιο στη ροή των υδάτων. Μας επεσήμανε ότι επρόκειτο για επιχώσεις που γίνονται για τη δημιουργία επιπέδων εργασίας ώστε να κατεβούν μηχανήματα και να γίνουν πασσαλώσεις σε βάθος 30 μέτρων. «Υπήρξε διεύρυνση διατομής από έξω ώστε όχι απλώς να μη στενέψουμε, αλλά να διευρύνουμε την κοίτη για την κατ’ ανάγκην δημιουργία επιπέδων εργασίας. Μάλλον διευκόλυναν τη ροή τα έργα αυτά παρά την εμπόδισαν» παρατηρεί. Το πόρισμα για τις ευθύνες των εργολάβων θα μπορούσε να δώσει απαντήσεις.
* Ο διαρκής κίνδυνος
Ποιος μπορεί να αμφισβητήσει όμως ότι τώρα πια ο Κηφισός είναι ένας κλειστός αγωγός από μπετόν με αποτέλεσμα να αποτελεί έναν διαρκή κίνδυνο στα πόδια της Αθήνας, όπως επισημαίνουν μελετητές και ερευνητές.
Αξίζει να αναλογισθεί κανείς πώς μεταβλήθηκε μέσα σε έναν αιώνα η αναμενόμενη πλημμυρική παροχή με την οποία σχεδιάζονται τα έργα. Ο Κηφισός είχε πολλές φορές διευθετηθεί στο παρελθόν, με πιο σημαντική τη διευθέτηση περί το 1850, που προέβλεπε διοχετευτικότητα 700 κ.μ. νερού το δευτερόλεπτο κατάντη της σημερινής οδού Πειραιώς.
Μόλις πριν από λίγα χρόνια οι εκτιμήσεις για ανάγκες παροχετευτικότητας (ικανότητα για παροχέτευση υδάτων) ήταν 1.400 κ.μ. το δευτερόλεπτο στην ίδια περιοχή. Διπλασιάστηκαν λοιπόν οι ανάγκες παροχετευτικότητας. Σύμφωνα με στοιχεία των υπευθύνων μελετητών του υδραυλικού έργου του Κηφισού, το αντιπλημμυρικό έργο έχει σχεδιαστεί με δυνατότητα παροχέτευσης 1.100 κ.μ. νερού ανά δευτερόλεπτο στο ήδη σκεπασμένο τμήμα του Κηφισού και 1.400 κ.μ. νερού ανά δευτερόλεπτο στο υπόλοιπο προς κάλυψη τμήμα.
Ακόμη κι αν το κλειστό τμήμα έχει σχεδιαστεί ενδεχομένως ικανοποιητικά, η επιλογή να σκεπαστεί ο Κηφισός δεν επιτρέπει οποιαδήποτε στο μέλλον παρέμβαση σε περίπτωση που αυξηθούν οι ανάγκες παροχετευτικότητας, μια και αυτή είναι μια οριστική και αμετάκλητη διευθέτηση. Επομένως υπάρχει το παράδοξο τα έργα αυτά να έχουν σχεδιαστεί έτσι ώστε ο Κηφισός να μην επιδέχεται επιπλέον επιβαρύνσεις σε σχέση με την εξέλιξη του Λεκανοπεδίου, ενώ οι αδιαπέρατες επίγειες επιφάνειες αυξάνονται συνεχώς από οδικούς άξονες, π.χ. Αττική οδός, και από τη συνεχιζόμενη ένταση δόμησης.
* Τα αποτελέσματα των ερευνών
Εχουν και στο παρελθόν παρουσιαστεί αποτελέσματα ερευνών σε σχέση με τη λειτουργία των κλειστών ρεμάτων. Σε πολλές περιπτώσεις, ακόμη κι αν η διοχετευτική δυνατότητα είναι θεωρητικά επαρκής, κατά τη φάση πλημμύρας λόγω των αντίξοων και αβέβαιων συνθηκών που επικρατούν μπορεί εύκολα τα κλειστά τμήματα να αστοχήσουν ή να ακυρωθούν. Για παράδειγμα, αν ένα εμπόδιο παρουσιαστεί στην είσοδο του κλειστού τμήματος (π.χ., πέσει νταλίκα), αυτό θα σημάνει πλημμύρα μεγάλης έκτασης στην ανάντη περιοχή ακόμη κι αν ο πλημμυρικός όγκος είναι μικρός.
Χαρακτηριστικές περιπτώσεις είναι οι πλημμύρες στις 21 και 22 Οκτωβρίου 1996, όταν στο ρέμα της Φιλοθέης και σε άλλα σημεία του Ποδονίφτη έπεσαν αυτοκίνητα, κορμοί κ.ά. και υπήρξαν μεγάλες καταστροφές.
Επίσης, μέσω ενός κλειστού αγωγού με σκυρόδεμα ο χρόνος διέλευσης μικραίνει σε σχέση με αντίστοιχο ανοιχτό ρέμα. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να μεταφέρεται με μεγάλη ταχύτητα η πλημμύρα και άρα να διογκώνονται τα προβλήματα στις περιοχές που βρίσκονται κατάντη. Αυτό στηρίζεται στην παλιά θεωρία της με κάθε τρόπο γρήγορης απομάκρυνσης των νερών της πλημμύρας (get rid off), που είναι αντίθετη με τις σύγχρονες απόψεις οι οποίες επιδιώκουν συγκράτηση των νερών της πλημμύρας ώστε ο πλημμυρικός όγκος να μειώνεται, να καθυστερεί η πλημμύρα και να έχει μικρότερη ένταση.
ΠΡΟΒΛΗΜΑ Τα εμπόδια στις εκβολές
Υπάρχει και κάτι άλλο που δυσκολεύει ακόμη περισσότερο την απομάκρυνση των πλημμυρικών νερών από την παράκτια περιοχή. Ο Κηφισός, όπως και πολλά ρέματα, έχει προβλήματα υψομετρίας: όταν φθάνουν στην εκβολή τα νερά έχουν μικρές ή ελάχιστες κλίσεις, γι’ αυτό παραμένουν στο εσωτερικό. Η προέκταση της στεριάς προς τη θάλασσα που επιχειρείται για τη δημιουργία ζωνών διαφόρων χρήσεων (οδικά έργα, χώροι αναψυχής κ.ά.) σε πολλές παραλιακές πόλεις, όπως και στην Αθήνα, δημιουργεί εντονότερα προβλήματα παρεμπόδισης της ροής υδάτων στα ρέματα κοντά στην εκβολή. Οπως επισημαίνει ο κ. Τσακίρης, αυτό συμβαίνει γιατί: α) συχνά παρεμβάλλονται εμπόδια στην επιφανειακή απορροή της παραλιακής ζώνης προς τη θάλασσα· β) μειώνεται ακόμη περισσότερο η κλίση στα ρέματα λόγω της επιμήκυνσής τους (μεγαλύτερη διαδρομή του νερού). Με λίγα λόγια, το κατ’ εξακολούθησιν πάθημα δεν έχει γίνει μάθημα: κάθε φορά που σκεπάζεται ένα ρέμα ανοίγει στα σίγουρα η σελίδα με τον κατάλογο ζημιών και πνιγμένων ανθρώπων από την πλημμύρα που έρχεται.
