Κάντε TO BHMA προτιμώμενη πηγή Υπάρχει μια απλή αλήθεια που δύσκολα ομολογείται στις φιλολογικές γιορτές και στα επετειακά αφιερώματα. Ο Βιζυηνός δεν είναι μεγάλος επειδή υπήρξε πρωτοπόρος της ελληνικής πεζογραφίας, ούτε επειδή εισήγαγε την ψυχογραφία, αλλά ούτε επειδή υπήρξε ένα τραγικό πρόσωπο που κατέληξε στο Δρομοκαΐτειο. Η πραγματική του σημασία βρίσκεται αλλού, στο γεγονός ότι υπήρξε ίσως ο πρώτος έλληνας συγγραφέας που αντιλήφθηκε πως η ανθρώπινη προσωπικότητα δεν είναι ένα ενιαίο οικοδόμημα αλλά ένα πεδίο μάχης, ένα δικαστήριο χωρίς τέλος, ένας λαβύρινθος από φωνές που αλληλοαναιρούνται, και γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο μοιάζει σήμερα πιο σύγχρονος από πολλούς όσοι έγραψαν μετά από αυτόν.
Η συνήθης ανάγνωση θέλει τον Βιζυηνό ως έναν αφηγητή της ελληνικής επαρχίας, ως έναν χρονικογράφο της μητέρας, της οικογένειας, της φτώχειας, της παιδικής ηλικίας· όμως αυτή η ανάγνωση είναι τόσο περιοριστική όσο θα ήταν να διαβάζουμε τον Κάφκα ως συγγραφέα ιστοριών για δημοσίους υπαλλήλους ή τον Ντοστογέφσκι ως συγγραφέα αστυνομικών μυθιστορημάτων. Γιατί κάτω από την επιφάνεια των διηγημάτων του συμβαίνει κάτι απείρως πιο βίαιο. Καταρρέει η βεβαιότητα ότι γνωρίζουμε ποιοι είμαστε.
Οι ήρωές του μιλούν ασταμάτητα για γεγονότα, παλεύουν με αφηγήσεις. Δεν ζουν μέσα στην πραγματικότητα αλλά μέσα στις ερμηνείες της. Δεν υποφέρουν από τη ζωή, υποφέρουν από το νόημα που οι ίδιοι έδωσαν στη ζωή τους. Και εδώ βρίσκεται η εκπληκτική επικαιρότητα του έργου του. Ο σύγχρονος άνθρωπος, παρά την ψυχανάλυση, παρά τη νευροεπιστήμη, παρά τα φάρμακα, παρά την ατέλειωτη παραγωγή λόγου για το τραύμα και την ταυτότητα, εξακολουθεί να ‘χει το ίδιο πρόβλημα. Δεν ξέρει τι από όσα θυμάται συνέβη και τι γεννήθηκε αργότερα από την ανάγκη του να επιβιώσει.
Θα το πήγαινα μάλιστα και ακόμη πιο αιρετικά. Ο Βιζυηνός διαβάζεται σήμερα καλύτερα ως συγγραφέας της μετα-αλήθειας παρά ως συγγραφέας της παράδοσης.
Ζούμε σε μια εποχή που έχει εμμονή με τα δεδομένα. Δημιουργούμε ένα αχανές αρχείο της ύπαρξής μας και πιστεύουμε ότι η συσσώρευση πληροφοριών θα μας οδηγήσει πιο κοντά στην αλήθεια. Ο Βιζυηνός αντιπροτείνει ακριβώς το αντίθετο. Οτι η ζωή δεν αποτελείται από γεγονότα αλλά από ιστορίες. Οτι ο άνθρωπος δεν είναι αυτό που έζησε αλλά αυτό που αφηγήθηκε στον εαυτό του πως έζησε. Υπάρχει ειδοποιός διαφορά, προσέξτε.
Και ίσως γι’ αυτό η ανάγνωσή του αποκτά σήμερα μια απρόσμενη πολιτική διάσταση. Ο Βιζυηνός το είχε ήδη δει αυτό έναν αιώνα πριν από το Διαδίκτυο. Είχε καταλάβει ότι ο άνθρωπος είναι ένα πλάσμα που αφηγείται ακατάπαυστα τον εαυτό του και ταυτόχρονα παγιδεύεται μέσα στην αφήγησή του.
