George Tzogopoulos
The Greek crisis in the media
Εκδόσεις Ashgate, 2013,
σελ. 222, τιμή 55 στερλίνες

Πόσο άλλαξε η Ελλάδα στα μάτια των ξένων στη δεκαετία που διανύουμε; Ποια είναι τα νέα στερεότυπα και πόσο σοβαρή είναι η «ζημιά» για την εικόνα της χώρας; Και ποιος φταίει; Εμείς ή οι άλλοι;

Ερωτήματα όπως τα παραπάνω πραγματεύεται το βιβλίο του ερευνητή του ΕΛΙΑΜΕΠ Γιώργου Τζογόπουλου με τίτλο The Greek Crisis in the Media (Η ελληνική κρίση στα ΜΜΕ). Αποτελεί την πρώτη επιστημονική καταγραφή του τρόπου με τον οποίο αξιολόγησαν την ελληνική κρίση δεκαπέντε εφημερίδες από πέντε χώρες (Αγγλία, Γαλλία, Γερμανία, Ιταλία, ΗΠΑ), από τις αρχές Οκτωβρίου 2009 ως τα τέλη Δεκεμβρίου 2012. Η μελέτη κυκλοφορεί σε λίγες ημέρες από τον βρετανικό εκδοτικό οίκο Ashgate.
Ο συγγραφέας διαπιστώνει ότι ως τις εκλογές της 4ης Οκτωβρίου 2009 η Ελλάδα δεν ήταν συνηθισμένη να βρίσκεται στο επίκεντρο. Εξαιρέσεις βέβαια υπήρχαν. Οι Ολυμπιακοί Αγώνες του 2004, τα εγκαίνια του Μουσείου της Ακρόπολης, τα επεισόδια του Δεκεμβρίου του 2008. Γεγονότα όπως αυτά προσέλκυαν την προσοχή των ξένων δημοσιογράφων, αλλά η διάρκεια της κάλυψής τους δεν ξεπερνούσε τις δύο-τρεις ημέρες. Το ευρύτερο ενδιαφέρον παρέμενε περιορισμένο.
Και ξαφνικά, από τον Δεκέμβριο του 2009, το παιχνίδι αλλάζει. Με αφορμή την κρίση χρέους τα διεθνή ΜΜΕ δεν θίγουν απλώς τα οικονομικά προβλήματα, αλλά προσπαθούν να αναλύσουν τον ελληνικό τρόπο ζωής και ασχολούνται επίμονα με τις παθογένειες του κοινωνικοπολιτικού συστήματος. «Πίσω από την κρίση του προϋπολογισμού που πλήττει την Ελλάδα υπάρχει ένα αίνιγμα. Γιατί ξοδεύει το κράτος τόσο απλόχερα ενώ συλλέγει φόρους με τόσο άθλιο τρόπο; Πολλοί Ελληνες εντοπίζουν την απάντηση σε δύο μόνο λέξεις: “φακελάκι” και ρουσφέτι» γράφει η αμερικανική «Wall Street Journal» στις 15 Απριλίου 2010.
Αυτή είναι η δημοσιογραφική εκδοχή. Γιατί την ίδια εποχή η γερμανική «Bild» οικοδομεί το στερεότυπο του «τεμπέλη» Ελληνα, που σπατάλησε τα χρήματα των «εργατικών» βόρειων λαών. Εγκαινιάζει έτσι μια μόδα που πουλάει και εξαπλώνεται σε πολλά «λαΐκά» ΜΜΕ της Ευρώπης. Η γερμανική ταμπλόιντ αγγίζει την υστερία με τον τίτλο «Πουλήστε τα νησιά σας, χρεοκοπημένοι Ελληνες» στις 4 Νοεμβρίου 2011.
Ο τρίτος παρατηρητής

Ο κ. Τζογόπουλος υποστηρίζει ότι η ενασχόληση των ξένων δημοσιογράφων με την Ελλάδα ανακλά αφενός την έντονη ανησυχία τους για την πιθανή μετάδοση της ελληνικής κρίσης σε άλλες χώρες της ευρωζώνης, αφετέρου τον αντίκτυπό της για τη σταθερότητα του κοινού νομίσματος και του παγκόσμιου οικονομικού συστήματος. Το ενδιαφέρον δεν πηγάζει από την ευαισθησία τους για το δράμα των ελλήνων πολιτών. Απορρέει από τη φοβία τους ότι το ελληνικό πρόβλημα δεν θα παρέμενε περιορισμένο εντός των συνόρων της χώρας, αλλά θα επεκτεινόταν. Με άλλα λόγια, αν η Ελλάδα δεν ανήκε στο ευρωσύστημα, δεν θα είχε τόσο υψηλή θέση στην ατζέντα τους.
Από την άλλη πλευρά, το βιβλίο απαντά στο ερώτημα αν η κριτική που ασκήθηκε από τα διεθνή ΜΜΕ είναι δικαιολογημένη. Ο συγγραφέας παραδέχεται ότι τα διεθνή ΜΜΕ δεν θα μπορούσαν να καλύψουν την ελληνική κρίση από ελληνοκεντρική οπτική γωνία. Σε πολλές ανταποκρίσεις είναι εμφανές το «σοκ» των ξένων δημοσιογράφων όταν έρχονται αντιμέτωποι με τα κακώς κείμενα της ελληνικής πολιτικής και κοινωνίας. Ο τρίτος παρατηρητής δηλαδή δεν είναι συνηθισμένος να καλύπτει γεγονότα ή καταστάσεις που αποτελούν μέρος της ελληνικής καθημερινότητας.
Οι συχνές περιπτώσεις φοροδιαφυγής και ατιμωρησίας, οι συντάξεις σε νεκρούς, τα επιδόματα σε «τυφλούς» που βλέπουν αφήνουν τους ξένους με ανοιχτό το στόμα. Οι περιγραφές είναι τονισμένες: εκτός από την είδηση αποτυπώνουν την έκπληξη και την απορία τους. Εκτός, όμως, από τους ανταποκριτές στην Αθήνα, πολλοί δημοσιογράφοι ή αρθρογράφοι επιχειρούν να σχολιάσουν την ελληνική πραγματικότητα χωρίς να έχουν άμεση επαφή με αυτήν. Από τα γραφεία τους στη Νέα Υόρκη ή στο Βερολίνο.
Υπερβολές και στερεότυπα

Στον γερμανικό, γαλλικό και ιταλικό Τύπο υπάρχει «κοινή ανησυχία» για το μέλλον της ευρωζώνης και του ευρώ. Οι γαλλικές και ιταλικές εφημερίδες δείχνουν σε μεγαλύτερο βαθμό ευρωπαϊκό προσανατολισμό. Η κάλυψη της ελληνικής κρίσης από τον γερμανικό Τύπο διακρίνεται ανάλογα με το μέσο. Εξαιρετικά αρνητική από την εφημερίδα «Bild», σε μεγάλο βαθμό ισορροπημένη από τη «Süddeutsche Zeitung» και τη «Handelsblatt». Η «Frankfurter Allgemeine Zeitung» είναι περισσότερο συγκρατημένη. Στον αγγλικό Τύπο υπάρχει διάχυτη ικανοποίηση που η χώρα δεν μπήκε στο ευρώ, ενώ στον αμερικανικό η ανησυχία σχετίζεται κυρίως με επενδύσεις, όχι στην Ελλάδα αλλά σε άλλες χώρες του ευρωπαϊκού Νότου.
Η μελέτη συμπεραίνει ότι η Ελλάδα «έδωσε δικαιώματα» για αρνητική κριτική στο εξωτερικό, ωστόσο αρκετοί ξένοι δημοσιογράφοι οδηγήθηκαν σε υπεραπλουστεύσεις, υπερβολές, κακεντρεχή σχόλια και παραγωγή στερεοτύπων, αγγίζοντας συλλήβδην την ελληνική κοινωνία. Αντιθέτως, με ελάχιστες εξαιρέσεις, αγνόησαν επιτεύγματα.
Οι μόνες φάσεις όπου ο διεθνής Τύπος δεν ήταν τόσο καυστικός απέναντι στην Ελλάδα ήταν οι πρώτοι πέντε μήνες μετά την υπογραφή του μνημονίου του Μαΐου του 2010, καθώς και η περίοδος μετά τη σχετική βελτίωση των ελληνογερμανικών σχέσεων σε πολιτικό επίπεδο, δηλαδή από το φθινόπωρο του 2012. Εντυπωσιακή δε υπήρξε η στροφή της «Bild».
Οι αντιδράσεις των ξένων ΜΜΕ

Κατάρρευση αξιοπιστίας

«Λίγοι επενδυτές πιστεύουν αυτά που έχει να πει ο κ. Παπανδρέου σχετικά με την ελληνική οικονομία»
(«Financial Times», 28 Ιανουαρίου 2010)
Προσφυγή στο µνηµόνιο
(Απρίλιος 2010)
«Τραγωδία»
(«Frankfurter Allgemeine Zeitung»)
«Δράμα»
(«New York Times»)
«Οδύσσεια»
(«La Repubblica»)
«Γιατί το κράτος ξοδεύει τόσο απλόχερα ενώ συλλέγει φόρους με τόσο άθλιο τρόπο; Πολλοί Ελληνες εντοπίζουν την απάντηση σε δύο λέξεις: “φακελάκι” και ρουσφέτι»
(«Wall Street Journal»)
Πρόταση για δημοψήφισμα
(Νοέμβριος 2011)
«Τι μύγα τσίμπησε τον Γιώργο Παπανδρέου;»
(«Le Monde»)
«Εμεινε άφωνος ο Σαρκοζί με την αναγγελία του δημοψηφίσματος»
(«Le Monde»)
«Χάος»
(«Libération»)
«Η χρεοκοπία πλησιάζει»
(«Handelsblatt»)

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ