Ενα και δύο και τρία χρόνια κλειστό





«Η κίνηση στον Πειραιά είναι ανυπόφορη. Πάρε καλύτερα το τρένο». Μάλιστα. Και μετά; Το ρολόι του σταθμού έδειχνε 12 όταν περνούσα τις ψηλές πόρτες του και έβγαινα στον δρόμο προς αναζήτηση του επόμενου μεταφορικού μέσου για τον προορισμό μου: το Αρχαιολογικό Μουσείο Πειραιά. Γνωρίζοντας την πόλη για το λιμάνι της κυρίως χρειάστηκε η συνδρομή των περαστικών για τον εντοπισμό της διεύθυνσής του, αλλά εις μάτην. Κανείς δεν γνώριζε πού βρίσκεται ώσπου μία υπάλληλος της Δημοτικής Αστυνομίας έδωσε τη λύση. Ακόμη και ο οδηγός του ταξί, όμως, παρ’ ότι έσπευσε να χρησιμοποιήσει το αυτόματο σύστημα πλοήγησης μπερδεύτηκε. Λοιπόν; Αφού η ίδια η πόλη δεν το γνωρίζει, αφού είναι κλειστό εδώ και τρία χρόνια, αφού και το υπουργείο Πολιτισμού δεν κόπτεται – ή αν το πράττει δεν φαίνεται – για να το ανοίξει, γιατί να ασχοληθεί κάποιος μαζί του; Ο ρόλος του Πειραιά από την αρχαιότητα ως σήμερα δεν έχει αλλάξει. Ηταν και είναι το επίνειο της Αθήνας, ακολουθώντας εδώ και χιλιετίες την ιστορία της, στη σκιά της πάντα, με μία ωστόσο διαφορά. Οτι τότε – όπως και τώρα – είχε μεγάλο μερίδιο στην ανάπτυξη και στη δύναμή της. Και η απόδειξη βρίσκεται εκεί. Στο Αρχαιολογικό Μουσείο όπου στεγάζονται εξαιρετικής τέχνης γλυπτά, χάλκινα και μαρμάρινα, μερικά μάλιστα ιδιαίτερα σπάνια, αναθηματικά και επιτύμβια ανάγλυφα, ειδώλια, κοσμήματα, μουσικά όργανα.


Το 1998 ολοκληρώθηκε η ανακαίνιση και η επανέκθεση του μουσείου, το οποίο όμως αφού λειτούργησε επί πέντε χρόνια έκλεισε τον Δεκέμβριο του 2003 προκειμένου να τοποθετηθεί κλιματισμός. Φθάσαμε αισίως στο φθινόπωρο του 2007 και το μουσείο είναι ακόμη κλειστό. Το τελευταίο πρόβλημα που παρουσιάστηκε είχε σχέση με τον υποσταθμό της ΔΕΗ προκειμένου να… λειτουργήσει ο κλιματισμός. Πριν από λίγες μόνο ημέρες έγινε και αυτό. Και τώρα η διευθύντριά του κυρία Εφη Λυγκούρη, προϊσταμένη της ΚΣτ´ Εφορείας Αρχαιοτήτων (Πειραιά και νήσων δηλαδή) αλλά και όλοι όσοι έχουν εργασθεί για το μουσείο μπορούν να ελπίζουν ότι θα ανοίξει και πάλι. Με εγκαίνια ή όχι δεν έχει σημασία.


Η πρώτη εικόνα του μουσείου σήμερα στη γωνία των οδών Χαριλάου Τρικούπη και Αλκιβιάδου (ενός κτιρίου που θεμελιώθηκε το 1966 για να ανοίξει όμως το 1981) είναι γλυκόπικρη. Ποιο άλλο μουσείο έχει στην αυλή του ένα αρχαίο θέατρο της ελληνιστικής εποχής; Δεν μπορεί όμως να μην παρατηρήσει κανείς ότι ένα τμήμα – προσθήκη για την ακρίβεια – του παλιού μουσείου, το οποίο είναι όμορο με το νέο και τώρα χρησιμοποιείται ως αποθήκη, «πατάει» θρασύτατα επάνω στις τελευταίες βαθμίδες αυτού του μικρού θεάτρου της Ζέας.


Η γλυπτοθήκη


Στην άλλη άκρη η νέα και λαμπερή υπαίθρια γλυπτοθήκη με στέγαστρο για την προστασία των εκθεμάτων αποδεικνύει το ενδιαφέρον για τη βελτίωση του μουσείου. Η παρουσία όμως των πολυκατοικιών σε επαφή σχεδόν με τον περίβολό του και με τα μπαλκόνια τους επάνω από τον αρχαιολογικό χώρο μόνο άσχημη κριτική μπορεί να προκαλέσει. Το Αρχαιολογικό Μουσείο του Πειραιά ασφυκτιά υπό την πίεση του οικοδομικού ιστού και η πολιτεία δεν μερίμνησε για αυτό. Αντίθετα όταν το αίτημα της ανέγερσης εξαώροφης πολυκατοικίας έφθασε πριν από καιρό στο Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο, το μόνο μέτρο που προτάθηκε ήταν η μείωση του ύψους της σε τέσσερις ορόφους.


Οσο για το ίδιο το μουσείο παρ’ ότι μετά την ανακαίνιση οι προδιαγραφές του είναι σαφώς καλύτερες δεν παύει να στεγάζεται σε ένα μικρό κτίριο, το οποίο μπορεί να φιλοξενεί μεν αριστουργήματα, σε λίγο καιρό όμως θα έχει πρόβλημα χώρου. Γιατί όπως επισημαίνει η κυρία Λυγκούρη ο Πειραιάς ανασκάπτεται ολόκληρος. Και καθημερινά προκύπτουν νέα ευρήματα, κάποια από τα οποία ίσως πρέπει να αναδειχθούν μουσειακά.


Η ιστορία


Οι θησαυροί όμως υπάρχουν και βρίσκονται εντός. «Το Μουσείο του Πειραιά έχει διπλή υπόσταση» υποστηρίζει ο κ. Γιώργος Σταϊνχάουερ, πρώην διευθυντής του και έφορος Αρχαιοτήτων της περιοχής. «Αφενός μεν προσφέρει μία εισαγωγή στην ιστορία του Πειραιά ως ναύσταθμου της αρχαίας Αθήνας με την οχύρωσή του, τις στοές του εμπορικού λιμανιού και τον καινοτόμο σχεδιασμό του Ιπποδάμου, αφετέρου δε μία εισαγωγή στην αρχαία κλασική τέχνη μέσα από μοναδικά έργα».


Οποιος πιστεύει ότι τα μουσεία δημιουργούνται αυτόματα από την πολιτεία με μία απόφαση και μόνο, πλανάται. Γιατί επί της ουσίας είναι αποτέλεσμα του πάθους κάποιων ανθρώπων, οι οποίοι δρουν ως κινητήριος δύναμη και συνήθως αντίθετα προς το ρεύμα. Η περίπτωση του Αρχαιολογικού Μουσείου Πειραιά δεν διαφέρει ως προς αυτό. Η αρχαιολόγος της Εφορείας κυρία Κορνηλία Αξιώτη αίφνης στο πλαίσιο ενός γιγαντιαίου πλην αφανούς έργου οργάνωσε τις αποθήκες, συμβάλλοντας έτσι και στην πρώτη επιλογή των αρχαιοτήτων που εκτέθηκαν. Ενώ ένας δραστήριος Σύλλογος Φίλων του μουσείου υποστήριξε μεταξύ άλλων και οικονομικά την επανέκθεση.


«Ο αρχαίος Πειραιάς βρίσκεται ακριβώς κάτω από τον νέο. Και σε κάποιες περιπτώσεις οι απαλλοτριώσεις είναι η μόνη λύση για να μην καταλήξουν τα αρχαία, όπως στην περίπτωση της Σκευοθήκης του Φίλωνα, μέσα σε υπόγεια πολυκατοικιών» τονίζει η κυρία Λυγκούρη. Η ίδια θεωρεί απαραίτητη την επέκταση του μουσείου στα πέντε απαλλοτριωμένα κτίρια επί της οδού Αλκιβιάδου. Αλλωστε οι μεγάλες σωστικές ανασκαφές που γίνονται στον Πειραιά, στο Μοσχάτο, στου Ρέντη, στον Ταύρο, στην Καλλιθέα, στη Σαλαμίνα και στη Βάρη με τον πλήθος των αρχαίων που έρχονται στο φως θα το απαιτήσουν.


Μοναδικά εκθέματα


Ισως το γεγονός να συνέβη κατά τη διάρκεια του Μιθριδατικού πολέμου, ίσως πάλι κατά την άλωση της πόλης του Πειραιά από τον Σύλλα. Το βέβαιο όμως είναι ότι αυτός που θέλησε να σώσει από τους εχθρούς τα αγάλματα των θεών τα έκρυψε πολύ καλά. Ηταν ο 1ος αιώνας π.Χ. και έπρεπε να περάσουν πολλοί στη συνέχεια ώσπου να βρεθούν, το 1959, κάπου κοντά στο λιμάνι. Αυτά τα τέσσερα χάλκινα αγάλματα και ένα επίσης χάλκινο τραγικό προσωπείο που είχαν φυλαχθεί όλα μαζί αποτελούν τους σταρ του Αρχαιολογικού Μουσείου Πειραιά.


Γνωστότερο όλων ένας Κούρος της αρχαϊκής εποχής, που απεικονίζει τον Απόλλωνα. Είναι ο μοναδικός σωζόμενος χάλκινος Κούρος και ταυτόχρονα το αρχαιότερο ελληνικό, χυτό άγαλμα. Ακόμη δύο αγάλματα της Αρτέμιδος και ένα της Αθηνάς, καθώς και το προσωπείο, όλα του 4ου αιώνα π.Χ.


Παρά τη σπουδαιότητά τους όμως στο μουσείο υπάρχει και αντίπαλον δέος. Δεν είναι άλλο από το εντυπωσιακό σε μέγεθος και πολυτέλεια μαρμάρινο, ταφικό μνημείο του 4ου αιώνα π.Χ., το οποίο είχε βρεθεί στην Καλλιθέα και ανήκε στον Νικήρατο Πολυξένου όπως αναφέρει η επιγραφή, μέτοικο σιτέμπορο.


Το χάλκινο έμβολο τριήρους με μορφή τρίαινας (4ος αιώνας π.Χ.), μήκους 80 εκατοστών, άρα το μοναδικό αυτού του μεγέθους, διεθνώς, σύμβολο υπεροχής μιας ναυτικής χώρας προστίθεται στη σειρά των αριστουργημάτων του μουσείου. Εντυπωσιακό και χαρακτηριστικό της εμπορικής δραστηριότητας του λιμανιού αποτελεί εξάλλου ένα μετρολογικό ανάγλυφο, που περιλαμβάνει όλες τις μετρικές μονάδες και αποτοιχίστηκε από ξωκλήσι της Σαλαμίνας όπου είχε χρησιμοποιηθεί ως οικοδομικό υλικό. Στην ίδια κατηγορία ανήκει και ο μετρητής του όγκου υγρών αλλά και μία αγορανομική επιγραφή του 1ου αιώνα π.Χ., με τις ανώτατες ισχύουσες τιμές της εποχής για διάφορα είδη κρέατος.


Ο κατάλογος των πολύτιμων εκθεμάτων δεν σταματά εδώ. Το Αρχαιολογικό Μουσείο Πειραιά ετοιμάζεται να ανοίξει τις πύλες του, όλοι και όλα βρίσκονται στη θέση τους. Η «ανακάλυψή» του απομένει.