Στις 16 Ιανουαρίου το Πανεπιστήμιο Αθηνών αναγορεύει επίτιμο διδάκτορα της πολιτικής επιστήμης τον Michael Walzer, καθηγητή στη Σχολή Κοινωνικών Επιστημών στο Ινστιτούτο Ανωτέρων Σπουδών του Πρίνστον της Νέας Υερσέης. Ο Michael Walzer θα μπορούσε να θωρηθεί σήμερα ο σημαντικότερος πολιτικός στοχαστής στην Αμερική, ίσως και στον αγγλόφωνο κόσμο γενικότερα. H συγγραφική παραγωγή του καλύπτει μία τεσσαρακονταετία και απαρτίζεται από πλήθος βιβλίων, μεταφρασμένων σε πολλές γλώσσες, περιλαμβανομένων δύο στα ελληνικά. Στο πολυμερέστατο αυτό έργο δεσπόζουν δύο opera magna που έχουν αποβεί πραγματικοί σταθμοί της σύγχρονης πολιτικής θεωρίας. Πρόκειται για δύο έργα που πραγματεύονται την έννοια της δικαιοσύνης σε δύο διαφορετικά πλαίσια: στο πλαίσιο του πολέμου και στους κόλπους των σύνθετων κοινωνιών της νεωτερικότητας.
Το έργο Δίκαιοι και άδικοι πόλεμοι (1977) σφυρηλατήθηκε πραγματικά μέσα στη χοάνη του αντιπολεμικού κινήματος που προκάλεσε στις ΗΠΑ ο πόλεμος στο Βιετνάμ. Ο Walzer επιχειρεί με το έργο του να αντιταχθεί στον ηθικό μηδενισμό του πολέμου, που προβάλλουν οι αυτοαποκαλούμενοι ρεαλιστές, οι οποίοι υποστηρίζουν ότι ο πόλεμος, ως ολοκληρωτικός αγώνας αλληλοεξόντωσης, δεν αφήνει περιθώρια για ηθικές κρίσεις και επιλογές. Αφετηρία της κριτικής θεώρησης του ηθικού μηδενισμού σε σχέση με τον πόλεμο είναι η εξέταση του συγκλονιστικού διαλόγου Αθηναίων και Μηλίων όπως τον καταγράφει ο Θουκυδίδης. Στην ωμότητα των Αθηναίων που επανέρχεται στους νέους χρόνους με την κυνική ηθική του Hobbes περί του πολέμου omnium contra omnes, ο Walzer επιδιώκει να αντιτάξει μια άλλη αντίληψη, ώστε να μπορέσει να συμβάλει στη φιλοσοφική θεμελίωση ενός πλέγματος ηθικών φραγμών διά των οποίων θα μπορούσε να τεθεί υπό έλεγχο η φρίκη των πολέμων.
* Οι κανόνες των συγκρούσεων
Αν υπάρχουν δίκαιοι και άδικοι πόλεμοι, ο πόλεμος ως συνέχιση της πολιτικής με άλλα μέσα κατά τον γνωστό ορισμό του Clausewitz υπόκειται σε ηθικές αξιολογήσεις, κρίσεις και κανόνες. Οι δίκαιοι πόλεμοι είναι πόλεμοι αμυντικοί, πόλεμοι απελευθερωτικοί, ακόμη, σύμφωνα με τις επανεκτιμήσεις του Michael Walzer σε πιο πρόσφατα έργα του, και πόλεμοι που υπαγορεύονται από τις αδήριτες επιταγές της αποτροπής ανθρωπιστικών καταστροφών, δηλαδή στρατιωτικές επεμβάσεις που αποσκοπούν στο να διασώσουν ολόκληρους πληθυσμούς από γενοκτονίες ή ακραίες μορφές τυραννίας.
Δεν αρκείται όμως στη θεμελίωση του αξιώματος ότι ο πόλεμος μπορεί να εμπνέεται και να υπηρετεί δίκαιους σκοπούς. Επαναφέρει στο προσκήνιο και αναζωογονεί και μια άλλη διάσταση τού περί πολέμου ηθικού προβληματισμού, που συνδέεται με την παλαιά διάκριση του Grotius μεταξύ jus ad bellum και jus in bello. Δεν αρκεί δηλαδή να υπάρχει επαρκής και ηθικά αποδεκτή αιτιολογία για τη σύναψη εχθροπραξιών, οφείλουν οι εχθροπραξίες να υπακούουν σε κανόνες που καθορίζουν τι είναι ηθικά επιτρεπτό στον πόλεμο και τι όχι. Γι’ αυτό είναι ηθικά εύλογο να διακρίνουμε μεταξύ πολεμικών πράξεων και εγκλημάτων πολέμου και να απαιτούμε να προσάγονται οι εγκληματίες, όσοι παραβιάζουν το jus in bello ενώπιον της δικαιοσύνης. Εγκλήματα κατά του άμαχου πληθυσμού, εγκλήματα κατά αιχμαλώτων, καταστροφή πλουτοπαραγωγικών πόρων, τώρα πλέον και οι καταστροφές του περιβάλλοντος συνιστούν παραβιάσεις του jus in bello και δικαιολογούν δίωξη των αδικοπραγούντων. Ο συγγραφέας εικονογραφεί την επιχειρηματολογία του με πλήθος παραδειγμάτων που καθιστούν δραστικότερα τα διλήμματα και τις αντινομίες που ανακύπτουν από τις συγκρούσεις επί των οποίων επιχειρεί να εφαρμόσει τη λογική του ο στοχαστής του δικαίου πολέμου.
Ας μου επιτραπεί να υποδείξω τη δραματικότητα των συναφών ηθικών αντινομιών υπομιμνήσκοντας τη σύγκρουση που συχνά ανακύπτει μεταξύ των δύο ειδών της δικαιοσύνης του πολέμου: αποτελεί τελείως υπαρκτό ενδεχόμενο ένας δίκαιος απελευθερωτικός πόλεμος να οδηγήσει σε παραβάσεις των κανόνων του jus in bello. Πώς θα επιχειρηθούν οι αναγκαίες διακρίσεις, πώς θα καταλογισθούν οι ευθύνες χωρίς να συσκοτίζονται τα θεμελιώδη ζητήματα αρχών, πώς – ιδίως – θα κρατηθεί ζωντανή η ηθική κρίση σε εμπόλεμες καταστάσεις ώστε να αποτρέπονται κατά το ανθρωπίνως δυνατόν ακρότητες, φρικαλεότητες και υπερβάσεις που καταργούν στοιχειώδεις απαιτήσεις της ίδιας της ανθρωπιάς είναι το έργο του ηθικού στοχασμού στη διάπλαση του οποίου συνέβαλε αποφασιστικά με τη σκέψη του ο Michael Walzer. Είναι αυτός ακριβώς ο ηθικός προβληματισμός που κατέστησε δυνατό τον δημόσιο έλεγχο της στρατιωτικής πολιτικής και των επεμβάσεων της αμερικανικής υπερδύναμης στη Μέση Ανατολή και αλλού τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια.
* Περί δικαιοσύνης διαφωνία
Ας στραφούμε τώρα στο άλλο θεμελιώδες και όντως εμβληματικό της πολιτικής σκέψης του Michael Walzer έργο Σφαίρες της δικαιοσύνης (1983). Το κλασικό αυτό έργο θα μπορούσε να χαρακτηρισθεί χωρίς κίνδυνο σοβαρής υπερβολής ως μια από τις κορυφαίες κατακτήσεις της πολιτικής θεωρίας της εποχής μας.
Αφετηρία της προσέγγισης του Walzer στο ζήτημα της διανεμητικής δικαιοσύνης είναι η μεθοδολογική διαφωνία του με τον John Rawls, στον οποίον καταλογίζει μια τάση για αφαίρεση και αδυναμία να προσδιορίσει τις πραγματικές συνθήκες μέσα στις οποίες πρέπει να ασκηθεί το έργο της δικαιοσύνης. Σε αυτή τη σύλληψη των πραγμάτων ο Walzer αντιτείνει την αρχή της «σύνθετης ισότητας», η οποία θεμελιώνεται σε μια πλουραλιστική αντίληψη της διανεμητικής δικαιοσύνης, ανάλογα με τα προς επιμερισμό αγαθά και ανάλογα προς τους λόγους βάσει των οποίων επιτελείται η διανομή, ανάλογα με τις διαδικασίες και τους φορείς που επιτελούν τον επιμερισμό των αγαθών, ανάλογα – τέλος – και με υποκειμενικές, ιστορικές και πολιτισμικές εμπειρίες που καθορίζουν την αξία των αγαθών.
Αυτές είναι οι σφαίρες εντός των οποίων οφείλει να ασκηθεί η διανεμητική δικαιοσύνη για να αποκτήσει πραγματικό υπαρκτικό περιεχόμενο, να μεταβληθεί σε κοινωνικό βίωμα και να διασφαλίσει όχι μόνο την επίτευξη της σύνθετης ισότητας αλλά και της ελευθερίας στις κοινωνίες, την απαλλαγή των μελών τους από πολλαπλά είδη εξάρτησης, από την υπαγωγή τους στις δομές της ανισότητας, εν τέλει από την υποδούλωση στις ποικίλες μορφές της τυραννίας. Ο εντοπισμός της διανεμητικής δικαιοσύνης εντός των κοινωνικών σφαιρών, μέσα στις οποίες αποκτά συγκεκριμένο υπαρκτικό περιεχόμενο, διασφαλίζει έτσι όχι μόνο τη σύνθετη ισότητα αλλά και την ελευθερία.
* Παρανοήσεις στο έργο του
Θα ήταν ενδεδειγμένο να σταθούμε στην πλευρά αυτή του ζητήματος για να αποσαφηνίσουμε μια παρανόηση που συχνά ανακύπτει στην ερμηνεία του έργου του Michael Walzer. Επειδή θεμελίωσε τη δική του θεωρία της δικαιοσύνης επάνω σε κριτική του φιλελευθερισμού του John Rawls, ο Walzer κατατάσσεται συχνά χωρίς προϋποθέσεις στους λεγόμενους «κοινοτιστές» και θεωρείται επικριτής του φιλελευθερισμού. H ερμηνεία αυτή θα ευσταθούσε αν το θεμελιώδες αξιακό πρόταγμα που θέτει ο Walzer, η δημοκρατία, μπορούσε να θεωρηθεί ασυμβίβαστη με τις αρχές της ελευθερίας και των δικαιωμάτων. Είναι προφανές ότι μια τέτοια άποψη δεν μπορεί να υποστηριχθεί σοβαρά. H παραδοχή ανεξάρτητων κριτηρίων διανεμητικής δικαιοσύνης εμπλουτίζει το όραμα μιας ελεύθερης κοινωνίας, διότι επιτρέπει όχι μόνο την αποτελεσματικότερη ενσωμάτωση του συνόλου των πολιτών και μάλιστα των ασθενέστερων κοινωνικών ομάδων στο κοινωνικό γίγνεσθαι αλλά δημιουργεί και ένα δραστικότερο υπόβαθρο για τη γνήσια άσκηση ατομικών επιλογών. Εν τέλει και η ίδια η αναγνώριση της αξίας των πολλαπλών κοινοτήτων εντός των οποίων επιλέγουν να ζουν οι άνθρωποι για να προσδίδουν νόημα στην ύπαρξή τους έχει ως τελικό λόγο την προσωπική πληρότητα, την ολοκλήρωση της προσωπικότητας τού κάθε ανθρώπου, άνδρα ή γυναίκας.
Αυτό είναι το τελικό ανθρωπιστικό όραμα του Walzer, ο οποίος επιζητεί διά της σύνθετης ισότητας να στερεώσει και να προσδώσει πραγματικό νόημα στην ελευθερία μέσα σε κοινωνίες που είναι ικανές να ασκήσουν τη δικαιοσύνη με ουσιαστικό τρόπο και να σεβασθούν την πολλαπλότητα της ανθρώπινης εμπειρίας. Αυτό εξηγεί και μια άλλη κρίσιμη διάσταση της σκέψης του, που έχει εκφρασθεί σε σημαντικές μονογραφίες στις οποίες υποστηρίζεται η αξία της ανοχής, ο σεβασμός της διαφορετικότητας των πολιτισμών και των θρησκειών, η σημασία της εκ των ένδον κοινωνικής κριτικής για τη λειτουργία ελεύθερων κοινωνιών. Ως εκ τούτου η κριτική του αφηρημένου φιλελευθερισμού των δικαιωμάτων, όπως ασκείται από τον Michael Walzer από τη σκοπιά της σύνθετης ισότητας και της παραδοχής ότι η ανθρώπινη ζωή μπορεί να νοηθεί μόνο στο πλαίσιο των πολλαπλών κοινοτήτων όπου τοποθετεί τον καθένα από εμάς η ιστορική εμπειρία, δεν αποτελεί αναίρεση του φιλελευθερισμού και των φιλελεύθερων αξιών αλλά ουσιώδη εμπλουτισμό τους με μια αξιοθαύμαστη, πειστική και σωτήρια – κατά τη γνώμη μου τουλάχιστον- κοινωνική ευαισθησία.
ΕΚΔΗΛΩΣΕΙΣ
Με αφορμή την παρουσία του Michael Walzer στην Αθήνα θα πραγματοποιηθούν οι εξής εκδηλώσεις:
Δευτέρα 16 Ιανουαρίου 2006, ώρα 7 μ.μ. Ομιλία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών: «The paradox of national liberation» (Αίθουσα Τελετών, Πανεπιστημίου 30).
Τετάρτη 18 Ιανουαρίου 2006, ώρα 7 μ.μ. Ομιλία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών: «Regime change and just war» (Αμφιθέατρο I. Δρακοπούλου, Πανεπιστημίου 30).
Ο κ. Πασχάλης Κιτρομηλίδης είναι καθηγητής της Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και διευθυντής του Ινστιτούτου Νεοελληνικών Ερευνών στο Εθνικό Ιδρυμα Ερευνών.
