Το βασικότερο, οριστικό χαρακτηριστικό της τεχνολογίας είναι ο αμοραλισμός. Της είναι ξένη, σχεδόν αδιανόητη, η στάση που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε «ιεραρχική αξιολόγηση βάσει της αντίληψης για το Καλό και το Κακό». Η τεχνολογία δεν έχει ηθική υπόσταση. Ηθική και τεχνολογία είναι δύο συστήματα αντίληψης από εντελώς διαφορετικούς, ασύμβατους κόσμους.


Δεν υπάρχουν μόνο τα παραδείγματα της διάσπασης του ατόμου ή της κλωνοποίησης, επιτεύγματα τα οποία εναποθέτουν την ηθική ευθύνη στους ώμους αυτού που τα χρησιμοποιεί. Αναλογιστείτε το εξής: αν θέλετε να μάθετε για τη μηχανολογία και ανατρέξετε σε ένα βιβλίο, μια Ιστορία της Μηχανολογίας, για παράδειγμα, αυτά που θα διαβάσετε είναι ιεραρχημένα, κάποιος έχει πάρει την ευθύνη να αποφασίσει τι είναι χρήσιμο και τι όχι, τι είναι πιο αξιόλογο και τι λιγότερο, και κυρίως τι είναι ωφέλιμο και τι επιβλαβές. Αν όμως, αντιστοίχως, ανατρέξετε σε μια μηχανή αναζήτησης στο Διαδίκτυο, θα πάρετε μια απάντηση όπως: «1.762 από 30.500 αποτελέσματα». Οπως ξέρει οποιοσδήποτε έχει ποτέ χρησιμοποιήσει το Διαδίκτυο, τα 1.762 αυτά αποτελέσματα είναι στο μεγαλύτερο μέρος τους άχρηστα ή άσχετα με το θέμα της έρευνας. Και αυτό συμβαίνει επειδή δεν υπάρχει κανένας ο οποίος να τα έχει ιεραρχήσει, κανένας ο οποίος να έχει αποφασίσει ότι μια πληροφορία διαφωτίζει σημαντικά ένα θέμα για τον έναν ή τον άλλο λόγο· η απόφαση αυτή είναι ηθική πράξη και απουσιάζει ολότελα από το αντιληπτικό σύστημα που ονομάζουμε τεχνολογία.


Το Διαδίκτυο όμως, ας μείνουμε στο παράδειγμα, κάνει και κάτι ακόμη: καταργεί προοδευτικά την έννοια της προσπάθειας. Η προσπάθεια είναι συνυφασμένη με την εξεύρεση της πληροφορίας στην ανθρώπινη εμπειρία. Σιγά σιγά όμως απαιτείται όλο και λιγότερη. Στον βαθμό που οι δυτικές κοινωνίες βαίνουν εδώ και μερικές εκατοντάδες χρόνια προς την ολοένα αυξανόμενη ευημερία, αυτό το γεγονός είναι αναμενόμενο. Αποτελεί όμως, όπως θα έλεγε πιθανότατα ο συγγραφέας Μισέλ Ουελμπέκ, μια «μεταφυσική μετάλλαξη», μια αλλαγή δηλαδή, σε συμβολικό επίπεδο, του τρόπου με τον οποίον ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται τον κόσμο. Οπως και η τεχνολογία, άλλο τόσο και εμείς δυσκολευόμαστε να αποφασίσουμε αν η εξέλιξη αυτή είναι καλή ή κακή. Συμβαίνει. Την παρατηρούμε, τη σχολιάζουμε, τη χρησιμοποιούμε. Ισως αυτό που συμβαίνει στις μέρες μας είναι ότι η τεχνολογία υποκαθιστά την ηθική ως σύστημα αντίληψης του κόσμου.


Αυτά και άλλα πολλά πραγματεύεται η έκθεση «Μεγάλος Αδελφός: Αρχιτεκτονική και Παρακολούθηση» στο Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης. Με καλοστημένες και ευδιάκριτες βιντεοπροβολές (ψηφιακές μακέτες), η έκθεση, την οποία έχει επιμεληθεί ο αρχιτέκτονας κ. Μέμος Φιλιππίδης, παρουσιάζει τις αρχιτεκτονικές προτάσεις των Ελίζαμπεθ Ντίλερ & Ρικάρντο Σκοφίντιο (Νέα Υόρκη), Τζόελ Σάντερς (Νέα Υόρκη), ομάδας LTL (Νέα Υόρκη), Ανδρέα Αγγελιδάκη (Νέα Υόρκη), ομάδας tessera (Λονδίνο), Χρήστου Παπούλια (Αθήνα) και ομάδας [+RAMTV] (Λονδίνο).


Χαρακτηριστικό παράδειγμα για τη συζήτησή μας αποτελεί το «Blur building» («Θολό κτίριο») των Ντίλερ & Σκοφίντιο. Οι δύο αρχιτέκτονες έχουν σχεδιάσει ένα κτίριο στην επιφάνεια μιας λίμνης, το οποίο «περιβάλλεται από αραιό στρώμα ομίχλης που δημιουργείται από την εκτόξευση του νερού της λίμνης με 13.000 ακροφύσια, δημιουργώντας ένα τεχνητό νέφος μήκους 90 μ., πλάτους 60 μ. και ύψους 20 μ.». Επιπλέον, «πριν από την είσοδό του στο νέφος, ο επισκέπτης απαντά σε ένα ερωτηματολόγιο σκιαγράφησης χαρακτήρα και παίρνει ένα “έξυπνο” αδιάβροχο που χρησιμεύει για προστασία από το υγρό περιβάλλον και για αποθήκευση των δεδομένων της προσωπικότητάς του, σε επικοινωνία με το δίκτυο υπολογιστών στο νέφος. Με τη χρήση τεχνολογιών ανίχνευσης και εντοπισμού η θέση κάθε επισκέπτη μπορεί να καθοριστεί και η σκιαγράφηση του χαρακτήρα του να συγκριθεί με αυτές των άλλων επισκεπτών. Καθώς οι επισκέπτες προσπερνούν ο ένας τον άλλον τα αδιάβροχά τους αλλάζουν χρώμα ανάλογα με τον βαθμό έλξης ή απώθησης». (Το κτίριο αυτό έχει πλέον κατασκευαστεί. Είναι ένα περίπτερο πολυμέσων της ΕΧΡΟ 2002, στη λίμνη Νεσατέλ της Ελβετίας. Τα «έξυπνα αδιάβροχα» δεν υλοποιήθηκαν λόγω μεγάλου κόστους, πρόκειται όμως σύντομα να γίνουν πραγματικότητα σε ένα άλλο εγχείρημα των Ντίλερ & Σκοφίντιο, στο Γκρατς της Αυστρίας.)


Η ιδέα των Ντίλερ & Σκοφίντιο είναι ασφαλώς ενδιαφέρουσα. Αρκεί όμως αυτό για να προτείνει κανείς να γίνει πραγματικότητα; Βλέπετε, από τη στιγμή που υλοποιείται μια τέτοια ιδέα δεν είναι απλώς ένα παιχνίδι. Είναι μια οριστική αλλαγή στην αντίληψή μας ή μάλλον στο αντιληπτικό μας σύστημα. Εξηγούμαι: μπορεί δύο άνθρωποι να γίνουν φίλοι επειδή και οι δύο αγαπούν τους Pet Shop Boys. Και προοδευτικά μπορεί να ανακαλύψουν ότι πολλές πτυχές του χαρακτήρα τους ταυτίζονται. Αντιστοίχως όμως μπορεί να μη συμβεί κάτι το τόσο προφανές. Οι ανθρώπινες σχέσεις βασίζονται σε πολύ λεπτές αντιληπτικές αποχρώσεις που εξαρτώνται από λεπτομέρειες φευγαλέες και απρόβλεπτες. Κάτι (σαν το «έξυπνο αδιάβροχο») το οποίο προκαταλαμβάνει τη «συμβατότητα» δύο ανθρώπων, αντιβαίνει στον τρόπο με τον οποίο μαθαίνουμε να λειτουργούμε εδώ και περίπου 120.000 χρόνια.


Οι Ντίλερ & Σκοφίντιο δεν αποφασίζουν αν μια τέτοια ριζική μεταβολή είναι καλή ή κακή. Οπως μου είπε ο κ. Μέμος Φιλιππίδης, το κτίριο αυτό αποτελεί ένα σχόλιο, εκθέτει δηλαδή «τον παραδοσιακό τρόπο παρακολούθησης, τα διαφανή κτίρια του μοντερνισμού, απέναντι στο “dataveillance”, την παρακολούθηση δηλαδή των πληροφοριών». Και πρόσθεσε: «Η έκθεση θέτει το θέμα και ο κάθε αρχιτέκτονας μπορεί να αποφασίσει κατά πόσον θα δει την παρακολούθηση ως κάτι το θετικό ή αρνητικό. Δεν τέθηκε ως όρος το ότι θα έπρεπε κανείς να κοιτάξει υπερβολικά κριτικά την παρακολούθηση. Σε κάθε πρόταση ξεχωριστά ο επισκέπτης μπορεί να εκμαιεύσει το συμπέρασμά του».


Από αυτή την άποψη πρόκειται για μια ολωσδιόλου μεταμοντέρνα έκθεση. Οπως η μεταμοντερνιστική κριτική δεν μας είπε ποτέ τελικά αν ο μοντερνισμός ήταν καλός ή κακός, άλλο τόσο και η έκθεση «Μεγάλος Αδελφός» δεν αποφασίζει αν τελικά η «πρόοδος» που περιγράφεται είναι ωφέλιμη ή επιβλαβής για τη ζωή μας. Την παρατηρεί, τη σχολιάζει, τη χρησιμοποιεί. Τα υπόλοιπα τα αφήνει σε εμάς.


Το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης (Λ. Καλλιρρόης και Αμβρ. Φραντζή, πρώην Φιξ), εκτός από τον «Μεγάλο Αδελφό», παρουσιάζει επίσης την έκθεση της Βασιλικής Τσεκούρα με τίτλο «Επί τόπου». Οι δύο εκθέσεις θα διαρκέσουν ως τις 25 Αυγούστου. Πληροφορίες στο τηλ. 010 9242.111. zenakos@dolnet.gr