papag@tovima.gr
H ανακάλυψη του αρχέγονου φωτός είναι μια σχετικά πρόσφατη συγκίνηση. Τοποθετείται μόλις στο 1965, παρ’ ότι το ανακαλυφθέν φως είχε ήδη ηλικία 400.000 χρόνων στη Γη. Οχι πως θα μπορούσε να γεράσει ποτέ το αρχέγονο φως, αλλά, όπως διηγείται το ίδιο διά χειρός Γιώργου Γραμματικάκη, ήταν συναρπαστική η στιγμή της ανακάλυψής του, αφού είχε περάσει επί μακρόν απαρατήρητο μέσα στο άπειρο σύμπαν: «… Το σπουδαίο όμως είναι», ακούστηκε η φωνή του φωτός, «ότι ο άνθρωπος ασχολήθηκε και με την ίδια τη δημιουργία του Σύμπαντος, και ότι κάποια στιγμή υποπτεύθηκε πως είχε την απαρχή της σε μια Μεγάλη Εκρηξη, που ωθεί ακόμη και σήμερα τους γαλαξίες σε συνεχή απομάκρυνση. Μερικοί μάλιστα επιστήμονες προέβλεψαν ότι, αν η θεωρία της Μεγάλης Εκρηξης ήταν σωστή, έπρεπε να υπάρχει η αντανάκλαση του τρομακτικού εκείνου γεγονότος: μια διάχυτη φωτεινή ακτινοβολία, που θα ‘φτανε από παντού στη Γη. Κοντολογίς, υποπτεύθηκαν τη γένεσή μου, και προέβλεψαν τη σημερινή μου παρουσία!». Αυτό δεν συνέβη από τη μία στιγμή στην άλλη φυσικά. Πολλές αναλαμπές του ανθρώπινου πνεύματος προηγήθηκαν. Αυτή τη συνολική αίσθηση επιχειρεί να μεταδώσει ο καθηγητής της Φυσικής και πρώην πρύτανης στο Πανεπιστήμιο Κρήτης Γιώργος Γραμματικάκης, ήδη γνωστός για τα βιβλία του H κόμη της Βερενίκης και Κοσμογραφήματα.
Μια δέσμη φωτονίων
Υστερα από μία δεκαετία αναζητήσεων και ενασχόλησης με το φως, όπως σημειώνει ο ίδιος, είχε μια παράξενη εμπειρία, όταν ένα βράδυ εμφανίστηκε μπροστά του ένα φως αρχέγονο και συμπαντικό προτού χαθεί ξανά στη σιωπή του. Ηταν μια δέσμη φωτονίων ίσως. Ο συγγραφέας έσπευσε να απαθανατίσει όσα του εξομολογήθηκε το νυχτερινό φως. Ολο το συναισθηματικό φορτίο του ανθρώπου που έζησε την έρευνα μέσα από τη ζωή, την ποίηση, την τέχνη, τον έρωτα, μεταγγίστηκε σιγά σιγά σε αυτό το βιβλίο. Και μας καλεί τώρα να μπούμε στο κλίμα στο οποίο βρέθηκε ο ίδιος για να μοιραστούμε την αποκάλυψη του φωτός.
Οι επτά ενότητες του βιβλίου, σάμπως επτά σκαλοπάτια ανέλιξης της έρευνας, περιλαμβάνουν κατ’ αρχάς τα επιστημονικά δεδομένα σε αδρές γραμμές. Αυτό δεν σημαίνει ότι η διερεύνηση περιορίζεται στην επιστημονική διάσταση του φωτός. Εκεί επικεντρώνεται βέβαια, με προπομπούς τον Δημόκριτο, τον Εμπεδοκλή, τον Αριστοτέλη, τον Γαλιλαίο, τον Καρτέσιο, τον Νεύτωνα και την αιφνίδια ανατροπή των πάντων στο προσκήνιο της φυσικής με τον Αϊνστάιν, τον Πλανκ, τον Σρέντιγκερ, τον Χόκινγκ και πολλές διασημότητες της εποχής μας. Συγχρόνως όμως το φάσμα διαστέλλεται με την πρόσληψη των κοσμολογικών ανακαλύψεων στην Ελλάδα των τελευταίων δεκαετιών και τον διεθνή αντίκτυπο από τον Ομηρο και τον Σαίξπηρ ως τον Μανέ και τον Τσάρλι Τσάπλιν.
Ο λόγος του καθηγητή έχει εξαρχής χαρακτήρα βιωματικό, ρομαντικό και οικείο. Ετσι η ροή διανθίζεται και με σπαρταριστά στιγμιόπυπα. Κοντά στην Κοπεγχάγη, στο Πρίνστον και στη Μασαχουσέτη θα βρεθούμε λόγου χάρη και στην Ορθόδοξη Ακαδημία του Κολυμπαρίου Χανίων, όπου γίνεται κατά παράδοση συνέδριο θεωρητικής φυσικής. Το 1980 σφράγισε το συνέδριο με την παρουσία του ο εξηντάρης τότε Νεοϋορκέζος Richard Feynman. Και ο καθηγητής Γραμματικάκης είχε την τύχη να γνωρίσει την ιδιαίτερη εκείνη προσωπικότητα από κοντά. «Με δική του επιθυμία, έκανε τρία μαθήματα σε φοιτητές που ήλθαν ασθμαίνοντας από την Αθήνα· για λόγους μάλιστα αξιοπρεπούς παρουσίασης, το ακροατήριο ενισχύθηκε και από ασχέτους νέους της περιοχής». Οσο για τον δάσκαλο Feynman, αυτός απλώς βρισκόταν στον κόσμο του: «Ηταν πράγματι ένας χορογράφος του φωτός». Τι αναπάντεχη εμπειρία για τους Κολυμπαριώτες!
Χειραψίες με τη ζωή
Για τους σχετικούς και άσχετους αναγνώστες τώρα, στους οποίους απευθύνεται σαν άλλος Feynman και ο συγγραφέας, η διαδρομή των κεφαλαίων είναι η εξής: «Τα φωτεινά σκιρτήματα της Ιστορίας» (αρχαιότητα, Μεσαίωνας και Ορθοδοξία), «Οι αρετές και τα πάθη του φωτός» (γένεση της σύγχρονης επιστήμης τον 17ο αιώνα και Ισαάκ Νεύτωνας), «H φωτεινή αποκάλυψη του χώρου και του χρόνου» (Αϊνστάιν και θεωρία της σχετικότητας), «Το κβαντικό βασίλειο του μικρόκοσμου» (Κβαντομηχανική και σκουληκότρυπες), «Το φωτεινό όνειρο της ενοποίησης» (Κβαντική Ηλεκτρομαγνητική, αντι-ύλη και το όνειρο για την Ενιαία Θεωρία), «Οι χειραψίες του φωτός με τη ζωή και την τέχνη» (οι αισθητικές αξίες απέναντι στη φυσική) και «Το σύμπαν, H αυτοκρατορία του φωτός» (το μέλλον του Σύμπαντος ή ο «λυγμός» του κατά τον Τ.S. Elliot).
Κινδυνεύει και το Σύμπαν λοιπόν; Υστερα από τη Μεγάλη Εκρηξη πριν από 14 δισεκατομμύρια χρόνια θα έχουμε τη Μεγάλη Σύνθλιψη; Θα εκφυλιστεί ο Ηλιος; Αμεσα δεν προβλέπεται κάτι τέτοιο, όχι πριν από κάποια δισεκατομμύρια χρόνια τουλάχιστον, αλλά μας ενδιαφέρει στο σημείο αυτό και η στάση του φωτός. Αυτό δεν ταυτίζεται αποκλειστικά με τον δικό μας Ηλιο. Το αινιγματικό φως που αποκαλύφθηκε έξαφνα μέσα στη νύχτα «δεν είναι μόνο η πιο αρχέγονη οντότητα του Σύμπαντος. Είναι ίσως και η πιο σταθερή». Και αν πιστέψουμε τα όσα διεμηνύθησαν στον καθηγητή, έχει δεθεί πια μαζί μας: «…Από την ημέρα όμως που οι ευλογημένοι εκείνοι άνθρωποι με ανακάλυψαν, ένιωσα ότι υπάρχω, ότι είχα κάποια σημασία…». E, δεν θα χαθούμε τώρα που γνωριστήκαμε!
