Η «αγιοποίηση» από τη ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία του εκτελεσθέντος από τους μπολσεβίκους Νικολάου Β´, τελευταίου τσάρου της δυναστείας των Ρομανόφ και αμφιλεγόμενης προσωπικότητας από τους ιστορικούς της Δύσης, έκανε μέσω των ειδησεογραφικών πρακτορείων τον γύρο του κόσμου εξαιτίας των συζητήσεων που προκάλεσε σε κύκλους πιστών και ιεραρχών και των ερωτημάτων που προέκυψαν: Είναι σωστή η αναγνώριση ενός προσώπου ως Αγίου, όταν δεν τυγχάνει της αγάπης και της αναγνωρίσεως του ποιμνίου ή του συνόλου των κατά τόπους εκκλησιών; Στον 20ό αιώνα έχουν σημειωθεί ανάλογες περιπτώσεις αγιοποίησης που έδωσαν τροφή σε σχόλια και συζητήσεις και αν ναι, ποιο είναι το τυπικό που οφείλουν να ακολουθούν οι Ορθόδοξες Εκκλησίες προκειμένου ένα πρόσωπο να ενταχθεί στο Αγιολόγιο; Υπάρχει άραγε ένα «εύλογο διάστημα» από τον θάνατο του τιμωμένου προσώπου προτού αποκτήσει υπόσταση «αγιοποίησης;». Χρήσιμη σε αυτό το σημείο είναι η ελληνική εμπειρία.
«Και υπήρξαν μεν τινες οι οποίοι χαρακτήρισαν ως πρόωρον την ανακήρυξιν του Νεκταρίου εις Αγιον πλην εν τη ιστορία της Εκκλησίας υπάρχουν περιπτώσεις καθ’ ας πολύ ολιγότερα των 40 ετών από του θανάτου αυτών εκκλησιαστικοί άνδρες ανεγνωρίσθησαν επισήμως ως Αγιοι». Με αυτόν τον τρόπο ο σημερινός Οικουμενικός Πατριάρχης κκ. Βαρθολομαίος σχολίασε όταν ήταν Μητροπολίτης την απόφαση που έλαβε τη δεκαετία του ’60 η Σύνοδος του Φαναρίου και, κυρίως, ο τότε Οικουμενικός Πατριάρχης Αθηναγόρας, να προχωρήσει στην ένταξη του Νεκταρίου Μητροπολίτη Πενταπόλεως στο Αγιολόγιο της Ορθόδοξης Εκκλησίας.
Από τα μέσα περίπου του 20ού αιώνα τρεις Οικουμενικοί Πατριάρχες προχώρησαν σε ανακηρύξεις Αγίων με μια διαδικασία, η οποία καθορίστηκε και τυπικά το 1931 και προβλέπει τον τρόπο που πρέπει να ακολουθείται σε τέτοιες περιπτώσεις. Επί Πατριαρχίας Αθηναγόρα, η Σύνοδος του Οικουμενικού Θρόνου ενέταξε επτά Αγίους στο Αγιολόγιο της Ορθόδοξης Εκκλησίας μεταξύ των οποίων ήταν αναγνωρισμένες προσωπικότητες όπως ο Αγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης, ο Κοσμάς ο Αιτωλός και ο Αγιος Νεκτάριος. Επί Δημητρίου 12, ενώ στα εννέα χρόνια Πατριαρχίας του κκ. Βαρθολομαίου αναγνωρίστηκαν από τη Σύνοδο 17 Αγιοι.
* Μια απόφαση που αμφισβητήθηκε
Η απόφαση ωστόσο που σχολιάστηκε έντονα και αμφισβητήθηκε ήταν αυτή του Πατριάρχη Αθηναγόρα για τον Αγιο Νεκτάριο. Το γεγονός ότι ανακηρύχθηκε Αγιος 40 μόλις χρόνια μετά τον θάνατό του (πέθανε το 1920 και η ανακήρυξη έγινε το 1961) και ενώ ακόμη ζούσαν άνθρωποι που τον γνώρισαν από κοντά, ο τρόπος που εκδιώχθηκε ενώ υπηρετούσε ως Μητροπολίτης Πενταπόλεως στο Πατριαρχείο Αλεξανδρείας, μια σειρά συκοφαντιών που διατυπώθηκαν από μια ομάδα κατοίκων της Αίγινας, όπου έζησε τα τελευταία χρόνια της ζωής του ο Αγιος, ήταν οι κύριοι λόγοι της «αναστάτωσης» που προκάλεσε καθ’ όλη τη διάρκεια της δεκαετίας του ’60 στο εσωτερικό της Εκκλησίας η απόφαση του Πατριάρχη Αθηναγόρα και της Συνόδου να εντάξουν στο Αγιολόγιο τον Νεκτάριο, έπειτα από σχετικό αίτημα που διατυπώθηκε από το πλήρωμα της Ελλαδικής Εκκλησίας διά της Συνόδου της. Η απόφαση του Αθηναγόρα όμως ήταν αμετακίνητη, καθώς γνώριζε το έργο και τα θαύματα του καλόγερου της Αίγινας Νεκταρίου και κυρίως διότι πλήθος χριστιανών από όλη την Ελλάδα τον προσκυνούσαν ως Αγιο πολύ προτού ληφθεί η σχετική απόφαση από τη Σύνοδο του Οικουμενικού Πατριαρχείου. Η αγιοποίησή του μάλιστα χαρακτηρίστηκε ως μία κίνηση συγγνώμης από την τότε διοίκηση της Εκκλησίας για τη συμπεριφορά κυρίως που επέδειξε έναντι του Αγίου το Πατριαρχείο Αλεξανδρείας, όταν στα τέλη του 19ου αιώνα τον εκδίωξε από το Κάιρο στο πλαίσιο της μάχης για τη διαδοχή του Πατριαρχικού Θρόνου της Αλεξανδρείας που βρισκόταν σε εξέλιξη. Πριν από περίπου δύο χρόνια με μια πράξη της, η σημερινή Σύνοδος του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας ζήτησε συγγνώμη για τις παλαιότερες αποφάσεις της, κίνηση που συνοδεύτηκε από σχετικές τελετές στην Αίγινα όπου φυλάσσεται το σκήνωμα του Αγίου και αποτελεί προσκύνημα όλου του ορθοδόξου κόσμου. Οι πανηγυρισμοί σημειώθηκαν όμως σχεδόν με καθυστέρηση ενός αιώνα και ενώ ο Πατριάρχης Αθηναγόρας ήταν εκείνος που επωμίσθηκε κυρίως το βάρος των επικρίσεων που διατυπώθηκαν.
* Ο παπα-Νικόλας ο Πλανάς
Στα τέλη της δεκαετίας του ’80, έπειτα από απόφαση της Συνόδου, ζητήθηκε από το Οικουμενικό Πατριαρχείο και εντάχθηκε στο Αγιολόγιο της Ορθόδοξης Εκκλησίας ο Νικόλαος Πλανάς. Ο παπα-Νικόλας Πλανάς, έγγαμος κληρικός από τη Νάξο στα 1880 όλοι έσπευδαν να παρακολουθήσουν τις λειτουργίες που τελούσε στην Αθήνα και να ακούσουν το κήρυγμά του ανακηρύχθηκε Αγιος μόλις το 1992. Ο παπα-Νικόλας ο Πλανάς όταν λειτουργούσε συνοδευόταν από δύο ξακουστούς ψάλτες, τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη και τον εξάδελφό του Αλέκο Μωραϊτίδη, ενώ μεταξύ τους βρισκόταν και ο Μητροπολίτης τότε Πενταπόλεως, Αγιος σήμερα, Νεκτάριος Κεφαλάς. Η Εκκλησία τίμησε τον παπα-Νικόλα, τον αγαπημένο του Παπαδιαμάντη, για το έργο και την προσφορά του προς τους πιστούς οι οποίοι τον αναγνώρισαν, αφού ως και την ημέρα του θανάτου του, το 1932, προσέφερε βοήθεια σε δεκάδες φτωχούς και ο ιεράρχης που πρωτοστάτησε στην ένταξή του στο Αγιολόγιο είναι ένας από τους πλέον γνωστούς Μητροπολίτες της Ελλαδικής Εκκλησίας: ο Πατρών Νικόδημος.
Σε μία μόνο περίπτωση τα τελευταία χρόνια η Εκκλησία της Ελλάδος δεν ζήτησε από τη Σύνοδο του Οικουμενικού Πατριαρχείου την ένταξη ενός Αγίου στο εορτολόγιο και αυτό για ευνόητους λόγους. Πρόκειται για τον εθνομάρτυρα, Μητροπολίτη Χρυσόστομο Σμύρνης, ο οποίος μαρτύρησε με τραγικό τρόπο κατά τη διάρκεια της καταστροφής της Σμύρνης.
* Ο Οσιος Εφραίμ
Την τελευταία ωστόσο πενταετία οι αναγνώστες των εφημερίδων ενημερώθηκαν για την «κόντρα» που έχει ξεσπάσει μεταξύ του Μητροπολίτη Αττικής κ. Παντελεήμονος και των μοναχών του γυναικείου μοναστηριού του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου, το οποίο βρίσκεται στη Νέα Μάκρη. Αφορμή απετέλεσε η διαχείριση των εσόδων των παγκαριών του μοναστηριού. Εσοδα τα οποία προέρχονται από τον οβολό των πιστών που προσέρχονται αθρόως καθημερινά στο μοναστήρι προκειμένου να προσκυνήσουν τα λείψανα του θαυματουργού, όπως χαρακτηρίζεται, Οσίου Εφραίμ. Τα λείψανα αποκαλύφθηκαν έπειτα από όραμα που είδε η άλλοτε ηγουμένη του μοναστηριού Μακαριά, η οποία δεν ζει πλέον, σε πολύ κοντινή απόσταση από το Μοναστήρι του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου. Παρά την «κόντρα» που υπήρχε με τις μοναχές, ο Μητροπολίτης κ. Παντελεήμων με εισήγησή του πριν από λίγους μήνες στη Σύνοδο της Εκκλησίας της Ελλάδος ζήτησε την ένταξη στο Αγιολόγιο του Οσίου Εφραίμ και το επόμενο χρονικό διάστημα αναμένεται η απάντηση του Οικουμενικού Πατριαρχείου…
Τα έξι βήματα προς την αγιοποίηση
Ολα τα πρεσβυγενή Πατριαρχεία (Αλεξανδρείας, Αντιοχείας και Ιεροσολύμων) καθώς και οι ελληνόφωνες Εκκλησίες απευθύνονται στο Οικουμενικό Πατριαρχείο προκειμένου να εντάξουν ένα νέο πρόσωπο στο Αγιολόγιο της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Η διαδικασία αυτή δεν ακολουθείται από τις σλαβόφωνες Εκκλησίες, όπως δεν τηρήθηκε και στην περίπτωση αγιοποίησης του τελευταίου τσάρου και της οικογενείας του στην οποία προχώρησε η ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία μόλις την περασμένη εβδομάδα.
Εξι είναι τα βήματα που πρέπει να ακολουθούνται από τις Ορθόδοξες Εκκλησίες προκειμένου να ενταχθεί και επίσημα στο Αγιολόγιο και να τιμάται η μνήμη ενός προσώπου:
Πρώτον: Ο έλεγχος της Αγιότητας γίνεται από την Ιερά Σύνοδο της τοπικής Εκκλησίας. Απαιτείται εισήγηση της οικείας Εκκλησίας, καθώς και διατύπωση σχετικού αιτήματος προς τη Σύνοδο από τον Μητροπολίτη στην περιοχή του οποίου έζησε το πρόσωπο που θα ενταχθεί στο Αγιολόγιο.
Δεύτερον: Ο έλεγχος χαρακτηρίζεται περιττός για τα ιερά πρόσωπα, εκείνα τα οποία η εκκλησιαστική συνείδηση έχει αναγνωρίσει ως Αγίους από μακρού χρόνου.
Τρίτον: Κατά τη διάρκεια της ανακήρυξης συντάσσεται κανονική πράξη.
Τέταρτον: Η πράξη υπογράφεται πανηγυρικά στον ναό όπου συνεδριάζει η Ιερά Σύνοδος του Οικουμενικού Πατριαρχείου.
Πέμπτον: Για τους πλέον αξιόλογους συντάσσεται και ιδιαίτερη ακολουθία.
Εκτον: Κρίνεται αναγκαία η ανακομιδή των λειψάνων του Αγίου εφόσον υπάρχουν.
