Κάντε TO BHMA προτιμώμενη πηγή Ο Μπράιαν Φρέλε, καθηγητής Θρησκευτικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Palm Beach Atlantic, ιδρυτής του Siena Center για τη σχέση πίστης και σύγχρονης κοινωνίας, μιλάει στο «Βήμα» για τα 250 χρόνια θρησκευτικού πλουραλισμού στις ΗΠΑ.
Ποιο ήταν το αμερικανικό θρησκευτικό τοπίο κατά την Αμερικανική Επανάσταση και πώς αυτή προώθησε τη θρησκευτική ελευθερία;
«Το 1776 στις περισσότερες αποικίες υπήρχαν επίσημα θρησκευτικά καθιδρύματα με κυβερνητική υποστήριξη και επιχορήγηση. Στη Νέα Αγγλία (Μασαχουσέτη, Κονέκτικατ, Νιου Χάμσαϊρ) κυριαρχούν οι Κογκρεσιοναλιστές, που τονίζουν τη δημοκρατική αυτονομία κάθε τοπικής εκκλησιαστικής σύναξης (congress) χωρίς παρέμβαση ιεραρχικών δομών. Ανάγονται στους πουριτανούς του 16ου αιώνα στην Αγγλία που είχαν δημοκρατική οργάνωση.
Νοτιότερα (Βιρτζίνια, Βόρεια – Νότια Καρολίνα, Γεωργία) κυριαρχούν οι Αγγλικανοί. Το Μέριλαντ ιδρύθηκε ως καταφύγιο Καθολικών που διώκονταν στην Αγγλία. Αντιθέτως, στις Μέσες Πολιτείες (Νέα Υόρκη, Νιου Τζέρσεϊ, Πενσιλβάνια, Ντέλαγουερ) επικρατεί θρησκευτικός πλουραλισμός χωρίς κυβερνητική στήριξη. Πενσιλβάνια και Ντέλαγουερ ιδρύθηκαν από Κουάκερους, κοινότητα με έμφαση στη θρησκευτική ελευθερία και ειρήνη, που ίδρυσε το 1648 στην Αγγλία ο Τζορτζ Φοξ.
Το παρωνύμιο “quaker” σημαίνει ότι “έτρεμαν” ενώπιον του Θεού. Οι Κουάκεροι δεν επιθυμούσαν να αποτελούν Εκκλησία προστατευόμενη από τις πολιτικές αρχές. Στο Ρόουντ Αϊλαντ βρίσκουμε μικρή αποικία Βαπτιστών, που εγκατέλειψαν τους Κογκρεσιοναλιστές της Μασαχουσέτης προκειμένου να καθιερώσουν τη θρησκευτική ελευθερία. Οι Μέσες Πολιτείες καθίστανται, λοιπόν, υπόδειγμα για τον θρησκευτικό πλουραλισμό των ΗΠΑ.
Η Αμερικανική Επανάσταση, επομένως, ενισχύει ενυπάρχουσες τάσεις θρησκευτικού πλουραλισμού. Στην αρχή συνεχίζεται το προεπαναστατικό καθεστώς της υποστηριζόμενης Εκκλησίας, πλην σταδιακά αλλάζει».
Με ποιον τρόπο;
«Στη Βιρτζίνια ο Τόμας Τζέφερσον συνέταξε τo νομικό καθεστώς για τη θρησκευτική ελευθερία, που υπήρξε πρότυπο της Πρώτης Τροποποίησης του Συντάγματος. Εμβληματικές διατυπώσεις εξασφαλίζουν την ελεύθερη άσκηση της θρησκείας, του λόγου, του Τύπου, του ειρηνικού συνέρχεσθαι και θέτουν τον θρησκευτικό πλουραλισμό στο DNA του αμερικανικού πολιτικού πολιτισμού.
Το αμερικανικό μοντέλο χωρισμού Εκκλησίας – Κράτους διαφέρει από το γαλλικό: δεν υπάρχει κυρίαρχη Εκκλησία, αλλά πολλές ομολογίες που γίνονται αντικείμενο προστασίας και ενθάρρυνσης χωρίς κρατικό έλεγχο. Λ.χ. οι θρησκευτικοί οργανισμοί δέχονται φοροαπαλλαγές ή γίνονται αντικείμενα ευνοϊκών εργασιακών ρυθμίσεων.
Με παρόμοιους τρόπους ο αμερικανικός τύπος εκκοσμίκευσης ενθαρρύνει ενεργά τη θρησκευτική ποικιλομορφία διά του συστήματος των ομολογιών (denominations), δηλαδή των διαφορετικών τρόπων να ομολογήσει κανείς τον Θεό. Η εμπειρία έδειξε ότι όπου κυριάρχησε μοναδική καθιερωμένη ομολογία με κυβερνητική στήριξη/οικονομική επιχορήγηση υπήρξε επανάπαυση, ενώ δυναμισμό ανέπτυξαν οι Εκκλησίες που ακολούθησαν το μοντέλο των εθελοντικών οργανώσεων».
Τι έφερε ο 19ος αιώνας;
«Εχουμε έντονη μετανάστευση από μεσογειακές χώρες (Ιταλία, Ελλάδα, Λίβανο, Συρία), αλλά και από Ιρλανδία και Γερμανία, με αποτέλεσμα η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία να ξεπεράσει σε αριθμό τις επιμέρους προτεσταντικές.
Ο Ρωμαιοκαθολικισμός ακολουθεί στις ΗΠΑ το μοντέλο της εθελοντικής οργάνωσης, όπου οι ενορίτες αποφασίζουν για την πρόσληψη του ιερέα, καθώς και το σύστημα των ομολογιών, σε αντίθεση με τις χώρες προέλευσης.
Το ίδιο συνέβη και με τους Ορθοδόξους, τους Μουσουλμάνους, καθώς και τους Εβραίους, που κατέφταναν από τη Ρωσική Αυτοκρατορία. Με λίγα λόγια, γενικεύθηκε το μοντέλο που ίσχυε στις μέσες αποικίες (Νέας Υόρκης, Νιου Τζέρσεϊ, Πενσιλβάνια).
Η θρησκευτική ελευθερία ενθαρρύνει την ανάπτυξη ιδιαίτερων ομάδων. Οι Αμις αποτελούν χριστιανική κοινότητα γνωστή για την απόλυτη απλότητα στη διαβίωση και την ενδυμασία, την απροθυμία υιοθέτησης της τεχνολογίας, τον πασιφισμό. Εμφανίστηκαν τον 17ο αιώνα σε Ελβετία – Γερμανία, ανήκοντας στη Ριζοσπαστική Μεταρρύθμιση. Στις ΗΠΑ ζουν με παραδοσιακό αγροτικό στυλ σε περιοχές όπου η γη είναι εύφορη (Πενσιλβάνια, Οχάιο, Ιντιάνα, Αϊοβα). Λόγω επιμονής στην απλότητα, θέλουν κουμπιά στα παντελόνια και όχι “περίπλοκα” φερμουάρ. Προτιμούν καρότσια με άλογα παρά αυτοκίνητα. Συγγενική ομάδα είναι οι Μενονίτες, που ανάγονται στον Oλλανδό Μένο Σίμονς (1496-1561) και διαβιούν σε αστικές περιοχές.
Οι Αμις είναι ιδιαιτέρως αφοσιωμένοι στην αρχή της μη βίας. Αν κάποιος σκοτώσει ένα μέλος της κοινότητας, η αντίδραση των Αμις είναι να προσεύχονται όλοι μαζί για τη συγχώρηση του δράστη. Αμις, Μενονίτες και Κουάκεροι ονομάζονται “Εκκλησίες της Ειρήνης” και τα μέλη τους δεν στρατολογούνται».
Ποιες εξελίξεις χαρακτηρίζουν τον 20ό αιώνα;
«Το Κίνημα Πολιτικών Δικαιωμάτων οδήγησε στον φιλομεταναστευτικό νόμο (1965), που προώθησε πολιτικά δικαιώματα των Αφροαμερικανών. Ο αγώνας στηρίχθηκε από Βαπτιστές, όπως ο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ, Πρεσβυτεριανούς, Καθολικούς, Ορθοδόξους και Εβραίους. Με τον νόμο του 1965 καλωσορίζονταν πλέον μετανάστες με οποιοδήποτε φυλετικό, εθνοτικό και θρησκευτικό προφίλ.
Χαρακτηριστικό της αμερικανικής πολιτικής ζωής είναι ότι ομάδες που υφίσταντο διώξεις αργότερα ακμάζουν. Το 1850 υπήρχαν νόμοι που εμπόδιζαν τους Ρωμαιοκαθολικούς να πάνε σχολείο. Στον 20ό αιώνα ο Καθολικισμός εδραιώθηκε.
Η εβραϊκή κοινότητα υπέστη μίσος, αλλά μετά άνθησε. Οι Μουσουλμάνοι, που ήταν μέχρι πρόσφατα θύματα διακρίσεων, σήμερα διαθέτουν ζωντανή κοινότητα με εκπροσώπους όπως ο Ζόραν Μαμντάνι, δήμαρχος Νέας Υόρκης. Παρά τον λευκό χριστιανικό εθνικισμό, ο αγώνας υπέρ των μεταναστών γίνεται επίσης στο όνομα του χριστιανισμού».
Ποιο είναι σήμερα το θρησκευτικό μέλλον του τραμπισμού;
«Οι Εκκλησίες στις ΗΠΑ έχουν το μοντέλο εθελοντικών οργανώσεων. Υπάρχουν Εκκλησίες που υποστηρίζουν τον Τραμπ με παρρησία, αλλά και Εκκλησίες που ασκούν κριτική. Στις ΗΠΑ είναι εντονότατο το στοιχείο της επιλογής θρησκευτικής κοινότητας (ομολογία/ενορία): θα πάω στην ενορία όπου ο πρεσβύτερος υποστηρίζει Τραμπ ή σε αυτή όπου κάνει κριτική; Και οι ομολογίες διαλέγονται με βάση πολιτικά κριτήρια. Υπάρχει έτσι ανταγωνισμός. Αν ένας κληρικός πει κάτι που δεν αρέσει στο ποίμνιο, θα αλλάξουν ενορία. Πρόκειται για κλίμα που ενθαρρύνει τις δημόσιες παρεμβάσεις των Εκκλησιών προς κάθε κατεύθυνση με τον τραμπισμό να είναι πλειοψηφικός».
Και το θρησκευτικό αποτύπωμα στον Λευκό Οικό;
«Η πλειονότητα των αμερικανών προέδρων ανήκει στην Επισκοπιανή Εκκλησία (τουλάχιστον δέκα) και ακολουθεί η Πρεσβυτεριανή. Επισκοπιανοί σημαίνει Αγγλικανοί γιατί μετά το 1776 ήταν κακόσημο να πεις “Αγγλικανική Εκκλησία”, οπότε ο όρος “Επισκοπιανοί” δήλωσε το επισκοποκεντρικό σύστημα της συγκεκριμένης Εκκλησίας, σε αντίθεση με τη Σκωτική Εκκλησία που ονομάστηκε “Πρεσβυτεριανή” επειδή διοικείται από συμβούλια πρεσβυτέρων.
Μόλις δύο πρόεδροι των ΗΠΑ υπήρξαν Καθολικοί: ο Τζον Φιτζέραλντ Κένεντι και ο Τζο Μπάιντεν. Ρωμαιοκαθολικός είναι ο αντιπρόεδρος Τζει Ντι Βανς, ο οποίος όμως έχει κάνει μια σειρά δηλώσεων που έχουν επιφέρει τη διαφωνία του αμερικανού Πάπα Ρώμης Λέοντος.
Ο ίδιος ο Τραμπ σχετίζεται με τη Marble Collegiate Church της Νέας Υόρκης, όπου έχει διακονήσει ως πάστορας ο Νόρμαν Βίνσεντ Πιλ. Πρόκειται για μια Εκκλησία που ανάγει την ιστορία της στην Ολλανδική Μεταρρύθμιση.
Ο Τραμπ χρησιμοποιεί τη διδασκαλία της Εκκλησίας αυτής για να δικαιολογήσει πολιτικές του επιλογές και πρακτικές, γεγονός που καθιστά τη μελέτη της θεολογίας της εν λόγω Εκκλησίας αρκετά ενδιαφέρουσα και αποκαλυπτική για καταστάσεις που βιώνουμε σήμερα και στο μέλλον».
