Σοβιετική Ενωση 1937. Χιλιάδες επιστολές κρατουμένων, που έχουν φυλακιστεί άδικα από το καθεστώς του Ιωσήφ Στάλιν, καίγονται σε ένα κελί φυλακής. Ομως, σχεδόν από θαύμα, μία από αυτές τις επιστολές φθάνει στον προορισμό της, στο γραφείο του νεοδιορισμένου τοπικού εισαγγελέα Αλεξάντερ Κορνιέφ.

Και εκείνος, νέος, ηθικός, ιδεολόγος, θα κάνει τα πάντα για να συναντήσει τον κρατούμενο-θύμα πρακτόρων της μυστικής αστυνομίας, της NKVD. Αφοσιωμένος, ακέραιος μπολσεβίκος, ο νεαρός εισαγγελέας υποψιάζεται ότι κάτι δεν πάει καλά και η αναζήτησή του για δικαιοσύνη θα τον οδηγήσει μέχρι το γραφείο του Γενικού Εισαγγελέα στη Μόσχα.

Γνωστός κυρίως από πολιτικές ταινίες ηχηρής κριτικής απέναντι σε θέματα σχετικά με τη Ρωσία («Το πρόσωπο της ομίχλης» του 2012, «Η δύναμη της αλήθειας» του 2018 κ.ά.) ο σήμερα 62χρονος ουκρανός κινηματογραφιστής Σεργκέι Λοζνίτσα, με την τελευταία του ταινία «Δύο Εισαγγελείς» (που έκανε παγκόσμια πρεμιέρα στις περασμένες Κάννες και προβάλλεται στην Ελλάδα σε διανομή Filmtrade), επιστρέφει στην εποχή των μεγάλων σταλινικών εκκαθαρίσεων.

Και παρακολουθεί την τραγική κατάδυση ενός ηθικού ανθρώπου στους διαδρόμους ενός απολυταρχικού καθεστώτος που ουδείς τολμά να καταγγείλει. Συγχρόνως, όμως, κοιτάζοντας το «φορτωμένο» από εγκλήματα παρελθόν της Ρωσίας, ο Λοζνίτσα, μιλάει για το σήμερα.

Είναι βέβαιο ότι μια ταινία όπως οι «Δύο Εισαγγελείς» είναι απολύτως επίκαιρη και σχετική με τους καιρούς μας. Ωστόσο, θα ήθελα να μου πείτε πώς αντιλαμβάνεστε εσείς την επικαιρότητά της.

«Τι εννοείτε με τον όρο επίκαιρη; Διαφορετικά πράγματα σχετίζονται με διαφορετικούς ανθρώπους και σε διαφορετικές περιοχές του κόσμου. Αν μιλάμε για τους ανθρώπους που ζουν στον Αμαζόνιο, δεν είναι σχετική. Εσείς βρίσκεστε στην Ελλάδα, ενώ εγώ είμαι στη Γερμανία, οπότε υπάρχει μια ασυμφωνία στο τι θεωρείται σχετικό. Αν μιλάμε βεβαίως για τη σημερινή Ρωσία, η εποχή στην οποία αναφέρομαι στην ταινία είναι ένα copy paste αυτού που συμβαίνει σήμερα».

Το φιλμ πραγματεύεται τον στραγγαλισμό της αλήθειας στον βωμό σκοτεινών πολιτικών συμφερόντων. Αυτό ίσχυε πάντα, και συμβαίνει και τώρα. Πώς το ερμηνεύετε και πώς θα μπορούσε να σταματήσει να συμβαίνει, αν όντως πιστεύετε ότι είναι εφικτό;

«Η αλήθεια και η πολιτική δεν είναι το ίδιο πράγμα. Οι κυβερνήσεις παρουσιάζουν διαφορετικά γεγονότα με διαφορετικούς τρόπους, ανάλογα με τα κίνητρά τους. Το 2017 γύρισα το ντοκιμαντέρ “Η Δίκη”, βασισμένο στο αρχειακό υλικό μίας από τις δίκες-παρωδία του Στάλιν τη δεκαετία του 1930. Σε αυτήν σεβαστοί σοβιετικοί επιστήμονες, μηχανικοί, οικονομολόγοι και ηγέτες της βιομηχανίας κατηγόρησαν δημόσια τους εαυτούς τους για εγκλήματα που, όπως αποκαλύφθηκε δεκαετίες αργότερα, ουδέποτε είχαν διαπράξει. Ανάμεσα σε όλους αυτούς τους ανθρώπους που δικάστηκαν μεταξύ 1936-1938 ήταν ο Γκεόργκι Ντεμίντοφ, συγγραφέας του βιβλίου “Δύο Εισαγγελείς”, στο οποίο βασίστηκε το σενάριο της ταινίας μας. Ο Ντεμίντοφ συνελήφθη το 1938 στο Χάρκοβο της Ουκρανίας, όπου εργαζόταν ως πειραματικός φυσικός στο Ινστιτούτο Φυσικής και Τεχνολογίας (σ.σ.: UPTI) της πόλης. Πέρασε δεκατέσσερα χρόνια σε κάποια από τα πιο διαβόητα Γκουλάγκ της Σιβηρίας, τα οποία ο ίδιος περιέγραφε ως “Αουσβιτς χωρίς φούρνους”. Ο Ντεμίντοφ έγραψε για αυτή την εμπειρία στα βιβλία του».

Ποιος ήταν για εσάς ο βαθύτερος στόχος των αποκαλούμενων «Δικών της Μόσχας»;

«Αυτές οι δίκες είχαν ως στόχο να προκαλέσουν φόβο και καχυποψία στον σοβιετικό πληθυσμό και έγιναν ένα ισχυρό εργαλείο σταλινικής προπαγάνδας και τρόμου. Οπότε τα λεγόμενα “γεγονότα” μπορούν να χρησιμοποιηθούν για να παρουσιάσουν αφηγήσεις που είναι χρήσιμες σε ολοκληρωτικές κυβερνήσεις σε διαφορετικές χρονικές στιγμές. Αλλά, στην πραγματικότητα, υπάρχει μόνο μία αλήθεια, και δεν υπόκειται σε ερμηνεία».

Ενώ όλοι λέμε ότι κοιτάζοντας το παρελθόν εντοπίζουμε τα λάθη μας προκειμένου να μην τα επαναλάβουμε στο μέλλον, η ανθρωπότητα υποπίπτει τελικά στα ίδια σφάλματα σαν να μην έχει συμβεί τίποτε απολύτως. Πώς το κρίνετε;

«Υπάρχουν δύο στάδια σε αυτή τη διαδικασία. Το πρώτο είναι η διερεύνηση του τι έχει συμβεί και η προσπάθεια κατανόησης των γεγονότων. Το δεύτερο στάδιο θα ήταν η προσπάθεια διόρθωσης των πραγμάτων ώστε να μην ξανασυμβούν. Το πρώτο βήμα είναι ήδη μια πολύ περίπλοκη διαδικασία, εμπλέκονται πάρα πολλοί παράγοντες και η αλήθεια είναι ότι χρειάζεται πολύς κόπος για να ολοκληρωθεί. Επομένως, αν δεν ολοκληρωθεί το πρώτο στάδιο, δεν μπορούμε να προχωρήσουμε στο δεύτερο. Ωστόσο όλα ξεκινούν από την ειλικρινή προσπάθεια να κατανοήσουμε πραγματικά την Ιστορία και να διδαχθούμε από αυτήν».

Και ποιος είναι για εσάς ο ρόλος του κινηματογράφου απέναντι σε αυτή τη συνθήκη;

«Ο κινηματογράφος θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ως ένα από τα οχήματα για να διευκολυνθεί η διαδικασία κατανόησης, και αυτό προσπάθησα να κάνω με αυτή τη συγκεκριμένη ιστορική περίοδο των “Δύο Εισαγγελέων”. Γιατί, ναι, φαίνεται ότι υπάρχει ανάγκη να επιστρέψουμε στην εποχή πριν από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, όσο λυπηρό και αν δείχνει κάτι τέτοιο. Φαίνεται ότι πολύς κόσμος δεν έχει αντιληφθεί τα διδάγματα από τα γεγονότα που έλαβαν χώρα πριν από ογδόντα, ενενήντα χρόνια. Γι’ αυτό επανέρχομαι σε αυτό το θέμα και δείχνω μόνο μία μικρή πτυχή αυτού του ολοκληρωτικού καθεστώτος που φαίνεται να επιστρέφει – η σκιά του διαφαίνεται στον ορίζοντα».

Κατά τη διάρκεια του περυσινού Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Βενετίας, έθεσα στον ρώσο σκηνοθέτη Αλεξάντερ Σοκούροφ την ερώτηση «ποιο θέμα θα είχατε επιλέξει αν θέλατε να γυρίσετε μια ταινία για τη σύγχρονη Ρωσία;». Η απάντησή του ήταν ότι δεν θα του επιτρεπόταν να γυρίσει μια τέτοια ταινία. Σας κάνω λοιπόν την ίδια ερώτηση: «Ποιο θέμα θα είχατε επιλέξει αν έπρεπε να γυρίσετε μια ταινία για τη σημερινή Ρωσία;».

«Δεν θα ήθελα να κάνω μια ταινία για τη σύγχρονη Ρωσία. Δεν αισθάνομαι ότι έχω αρκετές γνώσεις για τα τρέχοντα ζητήματα στη Ρωσία. Μου αρέσει να εστιάζω στην Ιστορία και σε αυτές τις ταινίες υπάρχει κάποια ιστορική απόσταση μεταξύ του αρχικού θέματος και της μυθοπλαστικής αναπαράστασής του».

Τι θα απαντούσατε αν σας ζητούσα μία φράση για τον πρόεδρο της Ουκρανίας, Βολοντίμιρ Ζελένσκι;

«Υποσχέσεις, υποσχέσεις, υποσχέσεις… Υποσχέσεις που δεν τηρούνται».

Σχεδόν στο σύνολό της η καριέρα σας απαρτίζεται από ταινίες με πολιτικό περιεχόμενο. Θα θέλατε ποτέ να απομακρυνθείτε και να ακολουθήσετε μια διαφορετική κατεύθυνση;

«Μα παντού δεν είναι η πολιτική; Εχω κάνει πάντως κάποιες ταινίες που δεν σχετίζονται με την πολιτική, όπως “Το θαύμα του Αγίου Αντωνίου” που γυρίστηκε στην Πορτογαλία, το “Poselenie”, που έχει πιο ανθρωπολογικό χαρακτήρα, καθώς και την ταινία μικρού μήκους “Artel”, που έγινε για δική μου ευχαρίστηση. Αλλά μόλις στήσετε μια κάμερα και απαθανατίσετε τον κόσμο γύρω σας, είτε κινηματογραφείτε εργάτες είτε οτιδήποτε άλλο, θα διαπιστώσετε ότι η πολιτική είναι παντού και δεν μπορείτε να την αποφύγετε».