Διαχρονικά στη λογοτεχνία η ανάσταση και οι εικόνες που συνδέονται με αυτή αξιοποιούνται για να αποδώσουν τη δύσβατη πορεία προς την εσωτερική αφύπνιση, καθώς στην ψυχή των ηρώων συντελείται μια παράξενη μετατόπιση: αυτό που θεωρούσαν ζωή αποκαλύπτεται πως ήταν θάνατος και αυτό που τρόμαζε ως θάνατος είναι το πέρασμα στην πραγματική ζωή, την αλήθεια που είχαν λησμονήσει.
Τα παραπάνω, βέβαια, παραπέμπουν στα συμφραζόμενα των μυήσεων, που επιδιώκουν το πέρασμα σε μια αφυπνισμένη συνείδηση μέσα από τον συμβολικό θάνατο του προηγούμενου εαυτού. Μα και η λογοτεχνία, μύηση ανοιχτή σε όλους, πάντοτε μιλά για τα έξω δείχνοντας τα μέσα και φωτίζει τα μέσα για να δούμε αλλιώς τα έξω.
Ετσι, το ταξίδι του Οδυσσέα στον ομηρικό Αδη αποτελεί τη συμβολική «ανάσταση» του ήρωα, που θα επιστρέψει πιο σοφός, έχοντας γευτεί το ανοίκειο του θανάτου. Αλλά και η περιπλάνηση του Δάντη στο επέκεινα της Κωμωδίας εξεικονίζει τον θάνατο του ξεστρατισμένου εαυτού και την ανάσταση σε μια νέα συνειδητότητα. Θα σταθώ, όμως, περισσότερο στα έργα του Τολστόι που μπορούν να διαβαστούν ως αλληγορίες της εσωτερικής ανάστασης.
Γράφει ο Τολστόι στο μυθιστόρημα Η Ανάσταση (μτφρ. Ε. Μπακοπούλου, εκδ. Κέδρος, 2014), στο σημείο όπου ο ήρωας Νεχλιούντοφ βιώνει την «ανάσταση» του πνευματικού του εαυτού: «Μέσα στον Νεχλιούντοφ, όπως σε όλους, ζούσαν δύο άνθρωποι.
Ενας πνευματικός, που επιθυμούσε το καλό για τον εαυτό του να είναι καλό και για τους άλλους, κι ο άλλος, ο κτηνώδης άνθρωπος, που αναζητούσε το καλό μόνο για τον εαυτό του […] Βλέποντας όμως την Κατιούσα, αισθάνθηκε αυτό που είχε αισθανθεί για αυτή τότε, ο πνευματικός άνθρωπος μέσα του σήκωσε κεφάλι κι άρχισε να διεκδικεί το δίκιο του. Μέσα στον Νεχλιούντοφ, ασταμάτητα, στη διάρκεια αυτών των δύο ημερών μέχρι την ημέρα του Πάσχα, μαινόταν υποσυνείδητη, εσωτερική πάλη».
Αλλά και στη νουβέλα Ο θάνατος του Ιβάν Ιλιτς, ο Τολστόι επεξεργάζεται μια ενδιαφέρουσα ιδέα: ο Ιβάν Ιλιτς, λίγο πριν πεθάνει, παύει να φοβάται τον θάνατο, αφού καταλαβαίνει πως ζούσε νεκρός και τώρα που πεθαίνει, έχοντας φθάσει στη γνώση, ανασταίνεται: «”Και ο θάνατος; Πού είναι;”. Αναζήτησε τον παλιό, γνώριμο φόβο του για τον θάνατο, και δεν τον βρήκε. “Πού είναι ο θάνατος; Ποιος θάνατος;”. Δεν υπήρχε φόβος, επειδή δεν υπήρχε θάνατος.
Στη θέση του θανάτου υπήρχε φως. “Αυτό είναι λοιπόν!” αναφώνησε ξαφνικά. “Τι χαρά!”. Σαν να συνέβησαν όλα αυτά μέσα σε μια στιγμή, και το νόημα αυτής της στιγμής δεν άλλαζε. […] “Πέθανε!” είπε κάποιος κοντά του. Εκείνος άκουσε τα λόγια αυτά και τα επανέλαβε μέσα του. “Πέθανε ο θάνατος” είπε μέσα του (απόδοση δική μου)».
Παρομοίως, στο Πόλεμος και Ειρήνη (μτφρ. Κ. Μακρή, εκδ. Γκοβόστη, 1990) ο Μπαλκόνσκη, βαριά τραυματισμένος, ανασταίνεται εσωτερικά, κατανοώντας τις έως τότε αυταπάτες του: «Τα σύννεφα εντελώς αλλιώτικα κυλούν πάνω σ’ αυτόν τον ψηλό, τον απέραντο ουρανό. Μα πώς εγώ πρωτύτερα δεν τον έβλεπα τον ψηλόν αυτόν ουρανό. Ω πόσο ευτυχισμένος είμαι που τον γνώρισα επιτέλους. Ναι, όλα είναι τίποτα, όλα είναι απάτη, εκτός απ’ αυτόν τον απέραντο ουρανό».
Θα κλείσω με το αφήγημα Αφέντης και Δούλος (μτφρ. Α. Ναίρτος, εκδ. Γραφές, 2002), όπου ο πλούσιος Μπρεχουνόβ βιώνει την «ανάσταση» τη στιγμή που πεθαίνει βοηθώντας τον υπηρέτη του να επιβιώσει στη χιονοθύελλα: «Καταλαβαίνει πως αυτό είναι ο θάνατος, μα δεν πικραίνεται καθόλου στη διαπίστωση αυτή.
Και θυμάται πως εκεί δα κείτεται ο Νικήτα, που ζεστάθηκε κι είναι ζωντανός και του φαίνεται, σάμπως αυτός να είναι ο Νικήτα και πως ο Νικήτα είναι αυτός και πως η ζωή του βρίσκεται όχι μέσα σ’ αυτόν τον ίδιο, παρά μέσα στον Νικήτα. […] “Ο Νικήτα είναι ζωντανός, που θα πει, πως και εγώ ζωντανός είμαι” λέει θριαμβευτικά μέσα του. Κι από τη θύμησή του περνάνε τα λεφτά, τα μαγαζιά, το σπίτι, οι αγοροπωλησίες και τα εκατομμύρια των Μιρόνοβ και δυσκολεύεται πολύ να καταλάβει γιατί ο άνθρωπος αυτός που τον λέγανε Βασίλη Μπρεχουνόβ καταγινόταν με τις ασχολίες αυτές».
Γιατί άραγε καταγινόμαστε με όσα σκοτώνουν τον αληθινό μας εαυτό και πώς θα τον αναστήσουμε; Ισως ολόκληρη η λογοτεχνία είναι μια επίμονη προσπάθεια να απαντηθεί αυτό το ερώτημα.
Η κυρία Αννα Γρίβα είναι συγγραφέας και ιστορικός της λογοτεχνίας.
