Κάντε TO BHMA προτιμώμενη πηγή Ήταν στα πρώτα χρόνια της κρίσης και των μνημονίων. Πρωινό Ιουλίου του 2011.
Στο λιμάνι του Αργοστολίου οι ψαράδες μόλις είχαν επιστρέψει από τα ανοιχτά και αράδιαζαν την ψαριά τους στα τελάρα, υπό το βλέμμα περαστικών και υποψήφιων αγοραστών. Ανάμεσα στο πλήθος των ντόπιων υπήρχε ένας εύσωμος άνδρας με εμπριμέ μαγιό, πλαστικές σαγιονάρες και παχύ μουστάκι.
Περιεργαζόταν τα ψάρια, προσπαθούσε να συνομιλήσει με τους ψαράδες σε μια ιδιόλεκτο που πάντρευε παντομίμα και σκόρπιες αγγλικές λέξεις και τελικά αποχώρησε έχοντας κάνει τα ψώνια της ημέρας.
Εκείνος ο μυστηριώδης αγοραστής ψαριών ήταν ένας από τους πιο εύπορους και ισχυρούς αρχηγούς κρατών του πλανήτη. Μόνο που οι ντόπιοι θα το καταλάβαιναν μόλις τον έβλεπαν να ξεμακραίνει στη θάλασσα και να επιβιβάζεται στην περίφημη θαλαμηγό του. Το 124 μέτρων Katara.
Ήταν ο Χαμάντ Μπιν Χαλίφα Αλ Θάνι, όπως ήταν το πλήρες όνομά του. Ή αλλιώς ο εμίρης που μετέτρεψε ένα άνυδρο κομμάτι γης στον Περσικό Κόλπο σε παγκόσμια υπερδύναμη και, όπως ανακοινώθηκε από το Κατάρ, έφυγε σήμερα από τη ζωή.
Για τον Χαμάντ Αλ Θάνι τα Επτάνησα, τα οποία επισκεπτόταν με το φαραωνικών διαστάσεων mega yacht του, ήταν σχεδόν κάθε καλοκαίρι μια παρένθεση γαλήνης μακριά από τη γεωπολιτική σκακιέρα.
Ένας δοκιμαστικός σωλήνας στον οποίο μπορούσε για λίγες ημέρες να ζήσει χωρίς να ασχολείται με τη συνήθη ημερήσια διάταξή του: την ισχύ του και την επίδειξή της, τα δισεκατομμύρια, τις ίντριγκες, τις έριδες και βέβαια την άσβεστη δίψα του για επιρροή.
Χαμάντ Αλ Θάνι: Ένας πραξικοπηματίας Εμίρης
Ως διάδοχος του θρόνου ο Χαμάντ Αλ Θάνι σπούδασε τη δεκαετία του ‘60 στη φημισμένη Βασιλική Στρατιωτική Ακαδημία του Σάντχερστ στη Βρετανία. Εκεί δε διδάχθηκε μόνο πειθαρχία, αλλά έμαθε να διαβάζει τον παγκόσμιο χάρτη μέσα από το πρίσμα της Δύσης.
Όταν επέστρεψε στην Ντόχα τη δεκαετία του ’70, παρατηρούσε τον πατέρα του, Σεΐχη Χαλίφα Αλ Θάνι, να κυβερνά με τον παραδοσιακό, συντηρητικό τρόπο του Κόλπου. Το Κατάρ ήταν ένα ήσυχο, σχετικά αόρατο κράτος, απόλυτα εξαρτημένο από τις διαθέσεις της γειτονικής Σαουδικής Αραβίας.
Η εισβολή του Σαντάμ Χουσεΐν στο –επίσης μικρό και πάμπλουτο– Κουβέιτ το 1990, λειτούργησε ως βίαιη επιφοίτηση για τον Χαμάντ.
Συνειδητοποίησε ότι ένα μικροσκοπικό, πλούσιο έθνος χωρίς διεθνή ερείσματα ήταν απλώς ένας στόχος σε αναμονή. Για να επιβιώσει το Κατάρ ανάμεσα στη Σαουδική Αραβία και το Ιράν, έπρεπε να πάψει να είναι αναλώσιμο.
Τον Ιούνιο του 1995, έκανε την κίνησή του. Εκμεταλλευόμενος την απουσία του πατέρα του, ο οποίος παραθέριζε στην Ελβετία, οργάνωσε ένα αναίμακτο πραξικόπημα.
Η αντίδραση του έκπτωτου μονάρχη ήταν άμεση. Ο Σεΐχης Χαλίφα επιχείρησε να οργανώσει ένα αντι-πραξικόπημα τον Φεβρουάριο του 1996, με τη διακριτική στήριξη χωρών του Κόλπου που έβλεπαν με καχυποψία τον φιλόδοξο γιο. Ο Χαμάντ Αλ Θάνι, ωστόσο, ήταν αποφασισμένος.
Συνέτριψε την εξέγερση εν τη γενέσει της, φυλάκισε τους συνωμότες και, για να τελειώσει οριστικά με κάθε απειλή, πάγωσε τους διεθνείς τραπεζικούς λογαριασμούς του πατέρα του, αξίας δισεκατομμυρίων, στραγγαλίζοντας οικονομικά κάθε προσπάθεια αντιποίνων.
Ήταν ένα σαιξπηρικό δράμα, που εκτυλίχθηκε μεταξύ αραβικής ερήμου και βουνοκορφών των Άλπεων. Όμως ο 43χρονος τότε Αλ Θάνι δεν είχε χρόνο για δάκρυα και απολογισμούς.
Όφειλε να δράσει, αφού πίστευε ότι για να έχει πιθανότητες επιβίωσης ανάμεσα στους ισχυρούς γείτονές του έπρεπε με κάποιο τρόπο να κάνει τη σχεδόν ξεχασμένη χώρα του απαραίτητη για ολόκληρο τον πλανήτη.
Shopping therapy στη Γηραιά Ήπειρο
Τι έκανε; Βγήκε για ψώνια στην Ευρώπη. Ο δούρειος ίππος με τον οποίο θα εκπορθούσε τον κόσμο βρισκόταν ακριβώς κάτω από την άμμο και τη θάλασσα του Κατάρ: το North Field, το μεγαλύτερο κοίτασμα φυσικού αερίου στον κόσμο.
Ο Χαμάντ Αλ Θάνι επένδυσε κολοσσιαία ποσά στην υγροποίηση του φυσικού αερίου (LNG), μια κίνηση υψηλού ρίσκου που όμως τελικά τον δικαίωσε και τοποθέτησε τους συμπατριώτες ψηλά στη λίστα με τους πλουσιότερους πολίτες του πλανήτη σύμφωνα με το κατά κεφαλήν εισόδημά τους. Όμως ο πλούτος από μόνος του δεν ήταν αρκετός.
Το σχέδιο του Χαμάντ Αλ Θάνι περιελάμβανε τη μεταμόρφωση της γενέτειράς του σε δύναμη ήπιας ισχύος (βλ. soft power). Λεφτά άλλωστε υπήρχαν.
Έτσι γεννήθηκε το Qatar Investment Authority (QIA), το κρατικό επενδυτικό ταμείο που έμελλε να γίνει ο μεγαλύτερος και πιο επιθετικός αγοραστής στον δυτικό κόσμο. Ο Χαμάντ Αλ Θάνι δεν επένδυε σε εταιρείες. Αγόραζε επιρροή, γόητρο, ασφάλεια αλλά και ασυλία.
Η συλλογιστική του ήταν ξεκάθαρη: Αν κατέχεις το Harrods, την Porsche, την Παρί Σεν Ζερμέν και μια ντουζίνα ακίνητα στο City του Λονδίνου, η Δύση θα το σκεφτεί δύο φορές πριν επιτρέψει σε οποιονδήποτε να απειλήσει την ύπαρξή σου.
Το θρυλικό πολυκατάστημα Harrods, το ψηλότερο κτίριο της Ευρώπης, ο ουρανοξύστης Shard στο Λονδίνο, τεράστια τμήματα του Canary Wharf και το Ολυμπιακό Χωριό πέρασαν σε καταριανά χέρια.
Παράλληλα, το fund απέκτησε στρατηγικά ποσοστά-μαμούθ στη Volkswagen, την Porsche, τη Barclays, την Credit Suisse και τον ασφαλιστικό κολοσσό Allianz.
Η επέλαση συνεχίστηκε στον χώρο της μόδας και του αθλητισμού. Ολόκληρος ο εμβληματικός ιταλικός οίκος Valentino πέρασε στην ιδιοκτησία της βασιλικής οικογένειας, ενώ το 2011, η εξαγορά της Παρί Σεν Ζερμέν (PSG) άλλαξε για πάντα το τοπίο του ευρωπαϊκού ποδόσφαιρου.
Μέσα από την PSG, το Κατάρ άρχισε να ρίχνει δισεκατομμύρια στην αγορά αστέρων όπως ο Νεϊμάρ και ο Μέσι, χρησιμοποιώντας το δημοφιλέστερο άθλημα στον κόσμο ως το καλύτερο όχημα δημοσίων σχέσεων.
Ακόμα και το πλωτό του παλάτι, η Katara, των 124 μέτρων μήκος και του πληρώματος των 90 ατόμων, έμοιαζε με παιδικό παιχνίδι μπροστά στο δυσθεώρητο πια χαρτοφυλάκιο της αυτοκρατορίας του.
Το τηλεοπτικό όπλο: Η ίδρυση του Al Jazeera
Η οικονομική ισχύς, ωστόσο, χρειαζόταν και μια φωνή. Το 1996, έναν μόλις χρόνο μετά το πραξικόπημα, ο Χαμάντ Αλ Θάνι προχώρησε σε μια κίνηση που σχεδόν σόκαρε τον αραβικό κόσμο: κατήργησε το υπουργείο Πληροφοριών –τον παραδοσιακό μηχανισμό λογοκρισίας– και διέθεσε 137 εκατομμύρια δολάρια για την ίδρυση του τηλεοπτικού δικτύου Al Jazeera.
Σκοπός του δεν ήταν να φτιάξει ένα τηλεοπτικό κανάλι, αλλά να σπάσει το μονοπώλιο της δυτικής και της σαουδαραβικής ενημέρωσης.
Το Al Jazeera έγινε γρήγορα το ισχυρότερο δίκτυο της Μέσης Ανατολής, προσφέροντας βήμα σε αντιφρονούντες, φιλοξενώντας ελεύθερα πολιτικά debates και μεταδίδοντας εικόνες που τα κρατικά δίκτυα των γειτονικών χωρών απαγόρευαν. Για πρώτη φορά ένα αραβικό δίκτυο ενημέρωσης μπορούσε να διαμορφώνει τη διεθνή ατζέντα αντί να την ακολουθεί.
Το δίκτυο έκανε την Ντόχα διπλωματικό κόμβο, ενώ εξόργισε το Ριάντ και το Κάιρο. Ο Χαμάντ είχε δημιουργήσει ένα εργαλείο εξωτερικής πολιτικής τόσο ισχυρό, που συχνά προκαλούσε μεγαλύτερη ανησυχία στους γείτονές του από ό,τι ένας συμβατικός στρατός.
Ο εμίρης που αγόρασε το Μουντιάλ
Το 2010, στη Ζυρίχη, η στρατηγική του Χαμάντ έφτασε στο αποκορύφωμά της.
Η ανακοίνωση του Σεπ Μπλάτερ ότι το μικροσκοπικό Κατάρ, μια χώρα μικρότερη σε έκταση από την Πελοπόννησο, θα φιλοξενούσε το Παγκόσμιο Κύπελλο Ποδοσφαίρου του 2022 προκάλεσε ένα ακόμα παγκόσμιο σοκ.
Ένα κράτος χωρίς καμία αθλητική παράδοση, θα γινόταν το επίκεντρο της μεγαλύτερης, της πιο φωτογενούς και της πλέον εμπορικής διοργάνωσης.
Η επιλογή του Κατάρ άνοιξε τον ασκό του Αιόλου, οδηγώντας στο μεγαλύτερο σκάνδαλο διαφθοράς στην ιστορία της FIFA.
Έρευνες του FBI, βαλίτσες με μετρητά, εξαγορές ψήφων και αποκαλύψεις για μυστικές συναντήσεις στο Μέγαρο των Ηλυσίων μεταξύ του Νικολά Σαρκοζί, του Μισέλ Πλατινί και της ηγεσίας του Κατάρ, στιγμάτισαν τη διοργάνωση.
Ακόμα πιο εφιαλτικό ήταν το κόστος σε ανθρώπινες ζωές. Η κατασκευή των υπερσύγχρονων σταδίων στηρίχθηκε στο σύστημα kafala, το οποίο εγκλώβισε εκατοντάδες χιλιάδες μετανάστες εργάτες από την Ασία σε συνθήκες σύγχρονης δουλείας, δημιουργώντας εκατόμβες νεκρών.
Παρ’ όλα αυτά, το σχέδιο του Χαμάντ Αλ Θάνι πέτυχε. Όταν η μπάλα κύλησε στο χορτάρι το 2022 –κι ενώ ο ίδιος είχε πλέον παραδώσει την εξουσία στον γιο του, Ταμίμ– οι σκιές παραμερίστηκαν.
Η υφήλιος παρακολούθησε τον Λιονέλ Μέσι να σηκώνει το τρόπαιο φορώντας το παραδοσιακό αραβικό bisht. Η αθλητική διπλωματία είχε επιτελέσει τον σκοπό της.
Σεΐχα Μόζα: Η δεύτερη σύζυγος που έγινε Πρώτη Κυρία
Ενώ ο Χαμάντ κινούσε τα νήματα της γεωπολιτικής, η έξωθεν καλή μαρτυρία της αυτοκρατορίας του είχε γυναικείο πρόσωπο.
Από τις τρεις συζύγους του, εκείνη που άφησε ανεξίτηλο το στίγμα της ήταν η δεύτερη: η Σεΐχα Μόζα μπιντ Νάσερ.
Η Μόζα επαναπροσδιόρισε στην πραγματικότητα την εικόνα της γυναίκας στον αραβικό κόσμο.
Αγνοώντας τους αυστηρούς ενδυματολογικούς κανόνες, εμφανιζόταν στο πλευρό του Χαμάντ Αλ Θάνι σε διεθνείς συναντήσεις φορώντας haute couture δημιουργίες των Jean Paul Gaultier, Chanel και Valentino, προσαρμοσμένες στο προσωπικό της, αψεγάδιαστο στιλ με τα χαρακτηριστικά τουρμπάνια της.
Δεν ήταν όμως μόνο ένα διακοσμητικό fashion icon. Ήταν ο εγκέφαλος πίσω από το Qatar Foundation, το ίδρυμα που ανέδειξε την Ντόχα σε εκπαιδευτικό και ερευνητικό κόμβο, ενώ παράλληλα διαμόρφωνε την πολιτική του Κατάρ απέναντι στη Δύση.
Επιπλέον, με τη συμβολή της κόρης τους, Σεΐχα Αλ Μαγιάσα, η οικογένεια αποφάσισε να κατακτήσει και έναν άλλον κόσμο: εκείνον της τέχνης. Το Κατάρ αποκτούσε έργα με έναν τρόπο τόσο λαίμαργο, ώστε αναθεώρησε τους κανόνες της αγοράς τέχνης.
Το 2011, ο κόσμος πληροφορήθηκε μάλλον άναυδος ότι το Κατάρ απέκτησε τον πίνακα «Οι Χαρτοπαίκτες» (The Card Players) του Πολ Σεζάν. Το τίμημα; Πάνω από 250 εκατομμύρια δολάρια, καταρρίπτοντας κάθε προηγούμενο ρεκόρ και θέτοντας νέα, δυσθεώρητα στάνταρ στις δημοπρασίες.
Δε σταμάτησαν εκεί. Αριστουργήματα των Μαρκ Ρόθκο, Άντι Γουόρχολ, Πάμπλο Πικάσο και Ντέιμιαν Χιρστ ταξίδεψαν στις ερήμους του Κόλπου για να κοσμήσουν τα υπερσύγχρονα μουσεία που σχεδίασαν «starchitects» όπως ο Ι.Μ. Πέι και ο Ζαν Νουβέλ.
Η Ντόχα έδινε γη και ύδωρ για να γίνει μια Μέκκα ήπιας ισχύος.
Ο εμίρης που είχε ό,τι ήθελε (εκτός από την Οξυά)
Αν στην παγκόσμια κονίστρα ο Χαμάντ Αλ Θάνι μπορούσε να κάμψει με τον ένα ή τον άλλο τρόπο κάθε αντίσταση και να βγαίνει στο τέλος νικητής, η Ελλάδα έμελλε να γίνει το σκηνικό της πιο απρόσμενης ήττας του.
Το διάστημα 2013-2014, εν μέσω της βαθύτερης οικονομικής κρίσης, ο Εμίρης αποφάσισε να αποκτήσει το δικό του κομμάτι παραδείσου στο αγαπημένο του Ιόνιο. Εξαγόρασε την Οξυά, ένα ακατοίκητο νησί του συμπλέγματος των Εχινάδων, απέναντι από τον Αστακό.
Σε μια Ελλάδα που διψούσε για ξένες επενδύσεις, η είδηση χαιρετίστηκε ως το απόλυτο success story. Τα αρχιτεκτονικά σχέδια, που ανατέθηκαν σε εξειδικευμένα γραφεία, μιλούσαν για ένα μεγαλειώδες νησί των τεχνών.
Το όραμα του Αλ Θάνι περιελάμβανε ένα πρότυπο, οικολογικό θέρετρο με ενεργειακή αυτονομία, υπερπολυτελείς βίλες κρυμμένες στο πράσινο, art pavilions, γκαλερί για φιλοξενία καλλιτεχνών από όλο τον κόσμο, πολυτελή μαρίνα, κλπ.
Ωστόσο, η επενδυτική φαντασίωση προσέκρουσε στην πραγματικότητα της ελληνικής γραφειοκρατίας.
Η Οξυά βρίσκεται εντός της προστατευόμενης περιοχής του δικτύου Natura 2000. Οι πολεοδομικοί κανονισμοί, οι γνωμοδοτήσεις των αρχαιολογικών υπηρεσιών και οι περιορισμοί στη δόμηση, δημιούργησαν ένα αδιαπέραστο τείχος.
Η ελληνική γραφειοκρατία αποδείχθηκε πιο ανθεκτική από το πείσμα και το χρήμα του Εμίρη του Κατάρ.
Τελικά, το μεγαλόπνοο τουριστικό και πολιτιστικό όραμα της πρώτης φαμίλιας του Κατάρ έμεινε ως σχέδιο επί χάρτου και στο περίφημο νησί των τεχνών δεν τοποθετήθηκε ποτέ ούτε ένα τούβλο.
Κατάρ: Μια χώρα στον αυτόματο πιλότο
Ο Χαμάντ Αλ Θάνι έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 74 ετών, όμως η αυτοκρατορία του μοιάζει να μην τον χρειαζόταν πια για να συνεχίσει να λειτουργεί.
Άλλωστε, ήδη από το 2013 με μια απόφαση που ξάφνιασε, είχε παραδώσει οικειοθελώς την εξουσία στον γιο του Ταμίμ, μαζί με το εγχειρίδιο για την αρχιτεκτονική της ισχύος που σχεδίασε και η οποία εξακολουθεί να αποδίδει καρπούς.
Ο στόλος της Qatar Airways κυριαρχεί στους παγκόσμιους αιθέρες, τα πλοία μεταφοράς LNG λειτουργούν ως ρυθμιστές της ενεργειακής σταθερότητας της Ευρώπης, το Al Jazeera παραμένει η φωνή της Μέσης Ανατολής και οι επενδύσεις στη Δύση πολλαπλασιάζονται.
Πάνω απ’ όλα, η Ντόχα έχει εδραιωθεί ως ο υπ’ αριθμόν ένα και αναντικατάστατος διπλωματικός διαμεσολαβητής στην περιοχή — ένας κόμβος όπου μπορούν να κάθονται γύρω από το ίδιο τραπέζι για να συνομιλήσουν η Ουάσιγκτον, η Ευρώπη, το Ιράν και η Χαμάς.
Ο δημιουργός έφυγε, αλλά η μηχανή που έστησε συνεχίζει να λειτουργεί ακόμα και με αυτόματο πιλότο.
