Τα αντιβιοτικά αποτελούν αναμφίβολα ένα από τα σπουδαιότερα επιτεύγματα της ιατρικής επιστήμης, όμως αυτή η κατάκτηση βρίσκεται σήμερα υπό σοβαρή απειλή. Η μικροβιακή αντοχή —η ικανότητα δηλαδή των μικροοργανισμών να αναπτύσσουν ανθεκτικότητα απέναντι στα αντιβιοτικά— εξελίσσεται ραγδαία, δημιουργώντας μια νέα, αθόρυβη αλλά εξαιρετικά επικίνδυνη υγειονομική κρίση. Δεν είναι τυχαίο ότι συχνά χαρακτηρίζεται ως «σιωπηλή πανδημία».
Σύμφωνα με τα όσα ανακοινώθηκαν στο πλαίσιο ενημέρωσης από την Ελληνική Εταιρεία Λοιμώξεων, περισσότερα από 1,3 εκατομμύρια άτομα εκτιμάται ότι χάνουν κάθε χρόνο τη ζωή τους εξαιτίας λοιμώξεων από ανθεκτικά μικρόβια. Οι προβλέψεις είναι ακόμη πιο ανησυχητικές: έως το 2050, η μικροβιακή αντοχή ενδέχεται να αποτελέσει την κύρια αιτία θανάτου παγκοσμίως, ξεπερνώντας ακόμη και τις καρδιαγγειακές παθήσεις και τον καρκίνο. Ένα τέτοιο σενάριο θα σηματοδοτούσε την είσοδο σε μια «μετά-αντιβιοτική εποχή», όπου κοινές λοιμώξεις θα μπορούσαν ξανά να αποβούν θανατηφόρες.
Υψηλά ποσοστά κατανάλωσης αντιβιοτικών η Ελλάδα
Η εικόνα στην Ελλάδα είναι ιδιαίτερα ανησυχητική. Η χώρα καταγράφει διαχρονικά από τα υψηλότερα ποσοστά κατανάλωσης αντιβιοτικών στην Ευρώπη, τόσο στην κοινότητα όσο και στο νοσοκομειακό περιβάλλον. Ταυτόχρονα, βρίσκεται στις πρώτες θέσεις όσον αφορά τη συχνότητα και τη θνητότητα από λοιμώξεις που προκαλούνται από πολυανθεκτικά μικρόβια.
Ενδεικτικά, εκτιμάται ότι περίπου 2.100 θάνατοι ετησίως στη χώρα σχετίζονται άμεσα με μικροβιακή αντοχή. Το ποσοστό θανάτων ανέρχεται σε περίπου 20 ανά 100.000 κατοίκους — υπερτριπλάσιο σε σχέση με τον ευρωπαϊκό μέσο όρο.
Η κατανάλωση αντιβιοτικών στην κοινότητα παραμένει εξαιρετικά υψηλή, αναφέρουν οι έλληνες λοιμωξιολόγοι. Σημαντικό ποσοστό των πολιτών λαμβάνει αντιβιοτικά κάθε χρόνο, ενώ δεν είναι αμελητέο το ποσοστό όσων τα προμηθεύονται χωρίς ιατρική συνταγή ή τα διατηρούν στο σπίτι για μελλοντική χρήση. Αυτές οι πρακτικές ενισχύουν την ανάπτυξη ανθεκτικών μικροβίων και δυσχεραίνουν την αποτελεσματική αντιμετώπιση των λοιμώξεων.
Τα στοιχεία
Η Ελλάδα βρίσκεται για τουλάχιστον μια εικοσαετία στην κορυφή της λίστας κατανάλωσης των αντιβιοτικών, τόσο εντός νοσοκομειακού περιβάλλοντος, όσο και στην κοινότητα. Σε πρόσφατες καταγραφές, ωστόσο, καταδεικνύεται ιδιαίτερα αυξημένη και η κατανάλωση κτηνιατρικών αντιβιοτικών, γεγονός που συμβάλλει στην επιδείνωση του φαινομένου της μικροβιακής αντοχής.
Αναλυτικότερα, όσον αφορά την κοινότητα, το ποσοστό των Ελλήνων που έλαβαν έστω και μία δόση αντιβιοτικού ανήλθε στο 75% το 2025 έναντι του 48% το 2015. Σύμφωνα με στοιχεία του ECDC για το 2024 η μέση κατανάλωση αντιβιοτικών στην Ε.Ε. ανέρχεται σε 20 DDDs (Defined Daily Dose) (Καθορισμένες Ημερήσιες Δόσεις ανά 1.000 κατοίκους ανά ημέρα), ενώ στην Ελλάδα είναι κατά 50% υψηλότερη φτάνοντας τα 29.9 DDDs. Σε δημοσκοπική έρευνα του 2025 το 22% των Ελλήνων δήλωσε πως διατηρεί αντιβιοτικά στο σπίτι “για ώρα ανάγκης”, χωρίς ιατρική συμβουλή, ενώ 1 στους 10 λαμβάνει αντιβιοτικά με δική του πρωτοβουλία.
Αντιβιοτικά και νοσοκομεία
Αντιστοίχως, στα Ελληνικά Νοσοκομεία η κατανάλωση αντιβιοτικών είναι κατά 40 – 70% υψηλότερη του Ευρωπαϊκού μέσου όρου, ανάλογα με την κατηγορία. Ειδικότερα, για τα «αντιβιοτικά εφεδρείας» που προορίζονται για πολυανθεκτικές λοιμώξεις, η κατανάλωση στην Ελλάδα το 2024 ήταν 118% υψηλότερη του μέσου όρου (11.8% vs 5.4%).
Την τελευταία 5ετία στην Ελλάδα καταγράφεται αυξητική τάση στις πωλήσεις κτηνιατρικών αντιβιοτικών και η χώρα κατατάσσεται σε εκείνες με δείκτη κατανάλωσης υψηλότερο από τον μέσο όρο (89 mg/PCU -Δεδομένα ΕΜΑ 2024). Ανησυχητική είναι επίσης η αύξηση της κατανάλωση αντιβιοτικών κρίσιμης σημασίας για τον άνθρωπο – συγκρίνοντας δεδομένα του 2015 και του 2024- όπως είναι οι κεφαλοσπορίνες 3ης και 4ης γενιάς (αύξηση 105,8%) και οι κινολόνες (αύξηση 20%).
Τα «υπερμικρόβια» των νοσοκομείων
Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί η εξάπλωση πολυανθεκτικών βακτηρίων, όπως η Klebsiella pneumoniae, το Acinetobacter baumannii και η Pseudomonas aeruginosa. Τα μικρόβια αυτά συχνά εμφανίζουν αντοχή σε πολλαπλές κατηγορίες αντιβιοτικών, ακόμη και στα πλέον ισχυρά φάρμακα που διαθέτει η σύγχρονη ιατρική.
Στις Μονάδες Εντατικής Θεραπείας, όπου νοσηλεύονται οι πιο ευάλωτοι ασθενείς, τα ποσοστά αντοχής είναι ιδιαίτερα υψηλά. Σε ορισμένες περιπτώσεις, καταγράφεται αντοχή άνω του 90% σε κρίσιμα αντιβιοτικά, γεγονός που περιορίζει δραματικά τις θεραπευτικές επιλογές.
Η κατάσταση αυτή επιδεινώνεται από διαρθρωτικά προβλήματα του συστήματος υγείας, όπως η υποστελέχωση, η υπερπληρότητα των νοσοκομείων και οι ελλείψεις σε υποδομές και εξειδικευμένο προσωπικό για τον έλεγχο λοιμώξεων.
Η διασπορά στην κοινότητα
Η μικροβιακή αντοχή δεν αποτελεί πλέον αποκλειστικά νοσοκομειακό πρόβλημα. Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται αυξανόμενη παρουσία ανθεκτικών μικροοργανισμών και στην κοινότητα.
Παθογόνα όπως ο ανθεκτικός στη μεθικιλλίνη χρυσίζων σταφυλόκοκκος (MRSA) και τα εντεροβακτηριακά που παράγουν β-λακταμάσες ευρέος φάσματος (ESBL) ανιχνεύονται όλο και συχνότερα σε λοιμώξεις εκτός νοσοκομείου. Οι λοιμώξεις αυτές είναι συχνά πιο δύσκολες στη θεραπεία και συνοδεύονται από αυξημένη νοσηρότητα και θνητότητα.
Παράγοντες κινδύνου περιλαμβάνουν προηγούμενη νοσηλεία, πρόσφατη χρήση αντιβιοτικών, παραμονή σε δομές φροντίδας και ύπαρξη χρόνιων παθήσεων.
Προκλήσεις στη θεραπεία και την καινοτομία
Ένα ακόμη κρίσιμο ζήτημα αφορά τη διαθεσιμότητα νέων αντιβιοτικών. Παρά την αυξανόμενη ανάγκη, η ανάπτυξη νέων φαρμάκων είναι περιορισμένη, ενώ στην Ελλάδα παρατηρούνται σημαντικές καθυστερήσεις στην έγκριση και διάθεσή τους.
Οι χρονοβόρες γραφειοκρατικές διαδικασίες καθιστούν δύσκολη την έγκαιρη πρόσβαση σε καινοτόμες θεραπείες, ακόμη και όταν αυτές είναι διαθέσιμες σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Παράλληλα, δεν είναι σπάνιες οι ελλείψεις παλαιότερων, αλλά απαραίτητων, αντιβιοτικών.
Η ανάγκη για επιτάχυνση των διαδικασιών, δημιουργία στρατηγικών αποθεμάτων και ενίσχυση της φαρμακευτικής πολιτικής είναι επιτακτική.
Ο ρόλος της έρευνας και της συνεργασίας
Η αντιμετώπιση της μικροβιακής αντοχής απαιτεί αξιόπιστα δεδομένα και επιστημονική τεκμηρίωση. Τα τελευταία χρόνια, στην Ελλάδα καταβάλλονται σημαντικές προσπάθειες προς αυτή την κατεύθυνση, με τη συμμετοχή πολλών νοσοκομείων σε πολυκεντρικές μελέτες.
Η δημιουργία ενιαίων βάσεων δεδομένων και η συστηματική καταγραφή των λοιμώξεων επιτρέπουν την καλύτερη κατανόηση της επιδημιολογίας και τη διαμόρφωση αποτελεσματικών στρατηγικών αντιμετώπισης.
Ταυτόχρονα, νέες απειλές, όπως ο πολυανθεκτικός μύκητας Candida auris, αναδεικνύουν την ανάγκη για συνεχή επαγρύπνηση και ενίσχυση των μηχανισμών επιτήρησης.
Τι πρέπει να γίνει
Όπως επισημαίνει η Ελληνική Εταιρεία Λοιμώξεων Η μικροβιακή αντοχή είναι ένα σύνθετο πρόβλημα που απαιτεί συντονισμένη και πολυεπίπεδη προσέγγιση. Μεταξύ των βασικών παρεμβάσεων που απαιτούνται είναι:
Η ενίσχυση των εθνικών πολιτικών δημόσιας υγείας με έμφαση στην πρόληψη
Η ανάπτυξη σύγχρονων συστημάτων επιτήρησης και καταγραφής δεδομένων
Η βελτίωση των μέτρων ελέγχου λοιμώξεων στα νοσοκομεία
Η αυστηρή εφαρμογή της ηλεκτρονικής συνταγογράφησης
Η εκπαίδευση των πολιτών για την ορθολογική χρήση αντιβιοτικών
Η ενίσχυση της έρευνας και η παροχή κινήτρων για την ανάπτυξη νέων φαρμάκων
