Ζούμε στην εποχή που η ταχύτητα της τεχνολογικής εξέλιξης ξεπερνά συχνά την ικανότητα της ανθρώπινης αντίληψης να την αφομοιώσει. Αν παρομοιάζαμε την ιστορία της ιατρικής με την εξέλιξη των ειδών, σήμερα δεν βρισκόμαστε απλώς στο επόμενο στάδιο, αλλά μπροστά σε ένα άλμα ανάλογο με τη Βιομηχανική Επανάσταση, αυτό της Ψηφιακής Επανάστασης και της τεχνητής νοημοσύνης (Artificial Intelligence – AI). Στο επίκεντρο αυτής της κοσμογονίας βρίσκεται η ιατρική και κυρίως η καρδιαγγειακή υγεία, ο κλάδος που, ίσως περισσότερο από κάθε άλλον, αγκαλιάζει την AI ως τον καταλύτη για τη μετάβαση από τη θεραπεία της νόσου στην πρόληψη, την προσυμπτωματική διάγνωση και την παρέμβαση ακριβείας.
Για να αντιληφθούμε το μέγεθος της αλλαγής, μπορούμε να αναλογιστούμε το εξής παράδειγμα: Μόλις δέκα χρόνια πριν, η διαδρομή ενός ασθενούς ήταν γραμμική και συχνά καθυστερημένη: εκδήλωση της νόσου με την εμφάνιση συμπτωμάτων, επίσκεψη στον ιατρό και εξετάσεις, διάγνωση και θεραπεία. Σήμερα, και πολύ περισσότερο στο άμεσο μέλλον, το σενάριο αλλάζει εντυπωσιακά. Η φροντίδα ξεκινά πριν καν εμφανισθεί το σύμπτωμα. Ενα «έξυπνο» ρολόι ή δαχτυλίδι (wearable) ανιχνεύει μια μη συμπτωματική αρρυθμία και ειδοποιεί τον χρήστη. Ακολουθεί άμεσα τηλε-συμβουλευτική με τον ιατρό, ο οποίος έχει ήδη λάβει τα ψηφιακά δεδομένα. Ο ασθενής προσέρχεται για εξετάσεις όπου η AI υποβοηθά την απεικόνιση, ερμηνεύοντας τα δεδομένα με ταχύτητα και αξιοπιστία που συμπληρώνει την ανθρώπινη εμπειρία. Ο κίνδυνος του ασθενούς διαστρωματώνεται με εξειδικευμένα και ακριβή εργαλεία που υποστηρίζονται από την AI. Επιλέγεται η κατάλληλη θεραπεία, όχι ως μια «οριζόντια λύση για όλους», αλλά ως απόλυτα εξατομικευμένη προσέγγιση: Από τον προεπεμβατικό σχεδιασμό μέχρι την υποβοήθηση κάποιας ενδεχόμενης παρέμβασης, και την ακριβή δοσολογία φαρμάκων βάσει του γονιδιακού προφίλ. Ακόμη και μετά την επέμβαση, η παρακολούθηση είναι συνεχής και εξ αποστάσεως, προλαμβάνοντας επιπλοκές πριν αυτές εκδηλωθούν.
Ωστόσο, η συμβολή του AI δεν περιορίζεται στη διαχείριση, αλλά επεκτείνεται στη βαθύτερη κατανόηση της νόσου. Στην απεικόνιση, οι αλγόριθμοι μπορούν πλέον να εντοπίσουν μοτίβα που το ανθρώπινο μάτι αδυνατεί να διακρίνει. Πλέον, τα μοντέλα AI εντοπίζουν τον υφιστάμενο κίνδυνο αρρυθμιών από ηλεκτροκαρδιογραφικά και άλλα σήματα με εκπληκτική ακρίβεια, ενώ σε μοριακό επίπεδο, η ανάλυση τεράστιου όγκου γονιδιακών δεδομένων φωτίζει τους μηχανισμούς κληρονομικών παθήσεων. Και οι προσδοκίες μας από αυτή τη νέα και αναπτυσσόμενη τεχνολογία δεν σταματούν εδώ. Πλέον με την «πολυτροπική τεχνητή νοημοσύνη» (multimodal AI), που συνδυάζει κλινική εικόνα, απεικόνιση, σήματα και γενετική, είμαστε ακόμα πιο κοντά στην πραγματική ιατρική ακριβείας, καθώς μπορούμε να «αποκρυπτογραφούμε» κρυμμένα συνδυαστικά μοτίβα μέσα από τον πλούτο των δεδομένων που συλλέγουμε και μέχρι σήμερα έμεναν εν πολλοίς αναξιοποίητα. Φανταστείτε το όφελος από την εφαρμογή τέτοιων αλγορίθμων για την πρόβλεψη της μελλοντικής εμφάνισης μιας νόσου, χρόνια πριν αυτή εκδηλωθεί κλινικά. Σε ερευνητικό επίπεδο, έχουμε ήδη παραδείγματα ανίχνευσης σοβαρών παθήσεων με τη χρήση AI από μη συμβατικά, αλλά εύκολα προσβάσιμα, διαγνωστικά μέσα, όπως για παράδειγμα, η διάγνωση καρδιακής αμυλοείδωσης μέσω υπερηχογραφήματος με τη βοήθεια ΑΙ, ή η ανίχνευση στένωσης της αορτικής βαλβίδας από ένα απλό ηλεκτροκαρδιογράφημα. Απολύτως σημαντικό είναι βέβαια αυτή η ραγδαία πρόοδος να μη συμβεί ανεξέλεγκτα. Για αυτό και οι αρμόδιες ευρωπαϊκές επιστημονικές κοινότητες, όπως η Ευρωπαϊκή Καρδιολογική Εταιρεία (ESC), καθώς και οι αντίστοιχες κοινότητες στις ΗΠΑ και ανά τον κόσμο, έχουν επιταχύνει τις διαδικασίες ενσωμάτωσης και επιτήρησης της τεχνολογίας. Ειδικές επιτροπές και συνέδρια αφιερώνονται πλέον αποκλειστικά στον τρόπο με τον οποίο η ΑΙ θα ενταχθεί ομαλά και ρυθμιζόμενα στην κλινική πράξη της καρδιαγγειακής φροντίδας.
Παράλληλα, θεσπίζονται ρυθμιστικά πλαίσια, όπως το ευρωπαϊκό «AI Act» που μετράει μόλις λίγους μήνες λειτουργίας, για να διασφαλιστεί ότι η τεχνολογία υπηρετεί με ασφάλεια τον άνθρωπο και όχι το αντίστροφο. Φυσικά, υπάρχουν κίνδυνοι που πρέπει να διαχειριστούμε: Η προστασία των προσωπικών δεδομένων, η διασφάλιση της δικαιοσύνης (fairness) των αλγορίθμων, καθώς και η εξάλειψη τυχόν μεροληψιών (biases), στα δεδομένα πάνω στα οποία τα εργαλεία ΑΙ βασίζουν τις αποφάσεις τους.
Εμείς, ως ακαδημαϊκοί δάσκαλοι και ερευνητές στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών (ΕΚΠΑ), το πρώτο και μεγαλύτερο Πανεπιστήμιο της χώρας, δεν έχουμε απλώς το προνόμιο, αλλά την υποχρέωση να ηγηθούμε αυτής της προσπάθειας. Ο ρόλος μας είναι πολυδιάστατος: Να προάγουμε την ανεξάρτητη έρευνα. Να υποστηρίξουμε την υπεύθυνη χρήση της ΑΙ στην ιατρική και δη στην καρδιαγγειακή υγεία. Να αναπτύξουμε νέα διδακτορικά και μεταπτυχιακά προγράμματα που γεφυρώνουν το χάσμα μεταξύ Πληροφορικής και Ιατρικής, δημιουργώντας τη νέα γενιά επιστημόνων. Προχωράμε σε αυτά τα βήματα γιατί πιστεύουμε σε αυτή την τεχνολογική επανάσταση καθώς το Πανεπιστήμιο είναι πάντα στην αιχμή των εξελίξεων.
Η Ελλάδα έχει ήδη κάνει τα τελευταία χρόνια αποφασιστικά βήματα προς την ψηφιοποίηση της υγείας, με την ηλεκτρονική συνταγογράφηση και τον ηλεκτρονικό φάκελο υγείας. Δεν πρέπει να χάσουμε την ευκαιρία να επιβιβαστούμε στο τρένο της ψηφιακής επανάστασης. Διαθέτουμε το ανθρώπινο δυναμικό και τα λαμπρά μυαλά. Στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, εργαζόμαστε ενεργά για τα επόμενα βήματα και τις συνεργασίες που απαιτούνται. Η χώρα μας και το Πανεπιστήμιο μπορούν και πρέπει να είναι πρωταγωνιστές σε αυτή τη συναρπαστική, νέα εποχή της ιατρικής επιστήμης.
* Ο Γεράσιμος Σιάσος είναι Πρύτανης Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, Καθηγητής Καρδιολογίας, Γ’ Πανεπιστημιακή Καρδιολογική Κλινική, ΓΝΝΘΑ «Η ΣΩΤΗΡΙΑ»
