Κάντε TO BHMA προτιμώμενη πηγή Ο Δημήτρης, που ανήκει στο φάσμα του αυτισμού, μέχρι τα τριάμισι χρόνια του δεν είχε επικοινωνιακό λόγο. Παρουσίαζε μονάχα ηχολαλίες. Μετά από μερικές συνεδρίες ζωοθεραπείας, όμως, στο τμήμα πρώιμης παρέμβασης «Ζεστή Αγκαλιά» είπε την πρώτη του λέξη ή, καλύτερα, το πρώτο του όνομα: «Κόι».
Ο Κόι, ένας ασπρόμαυρος και μακρύτριχος σκύλος ράτσας Border Collie, έκανε τον Δημήτρη να συγχρονιστεί, να μιλήσει, να τον κοιτάξει στα μάτια και να παίξει μαζί του. «Για εμάς, οι αλλαγές αυτές στη συμπεριφορά ενός παιδιού αποτελούν μέρος της καθημερινότητάς μας» λέει η Ευγενία Καραζιώτη, που εργάζεται ως ειδική παιδαγωγός στη «Ζεστή Αγκαλιά» και είναι πιστοποιημένη ζωοθεραπεύτρια. Ο σκύλος της, ο Κόι, άλλωστε «έχει έμφυτη την τάση και τη διάθεση να συνεργάζεται με τα παιδιά που ανήκουν στο φάσμα του αυτισμού ή παρουσιάζουν άλλες αναπτυξιακές δυσκολίες».
Πολύτιμος συνεργάτης
Η Ευγενία Καραζιώτη με τον Κόι
Αλλά αυτή δεν ήταν η μοναδική φορά που ο Κόι, σε συνεργασία με την Ευγενία Καραζιώτη και την ομάδα της, «ξεκλείδωσε» ένα παιδί. Δύο φορές την εβδομάδα, εδώ και οκτώ περίπου χρόνια, κάνει την εμφάνισή του στην τάξη και λειτουργεί ως βασικός συνεργάτης της. Πώς βοηθά, όμως, η παρουσία ενός ζώου ένα αυτιστικό παιδί ή ένα ηλικιωμένο άτομο; Οπως λέει στο «Βήμα» ο Φρανσουά Μπεζέρ, ιδρυτής του Γαλλικού Ινστιτούτου Ζωοθεραπείας, το ζώο είναι ένας μεσολαβητής που δεν κάνει καμία διάκριση. «Μπορεί να λειτουργήσει για τους θεραπευόμενους με πολλαπλούς τρόπους: ως κίνητρο, ως καθρέφτισμα, ως μοντέλο συμπεριφοράς, ως σύμμαχος. Οι ποιότητες που ένα ζώο εισάγει το καθιστούν πολύτιμο συνεργάτη, καταφέρνει να επικοινωνήσει ποικιλότροπα και άμεσα με πολλούς άλλους πιθανούς τρόπους πέραν του λόγου, γεγονός πολύτιμο και απελευθερωτικό».
Το ίδιο πιστεύει και η Ευγενία Καραζιώτη, που θυμάται την περίπτωση της κυρίας Βασιλικής, μιας ηλικιωμένης με άνοια που είχε χάσει την όρεξη για ζωή. Για να της δώσει κίνητρο, και αφού είχε παρατηρήσει ότι στις βόλτες τους κοιτούσε με θαυμασμό τους περαστικούς σκύλους, η κόρη τής κυρίας Βασιλικής σκέφτηκε τη ζωοθεραπεία. Ο Κόι, λοιπόν, εμφανίστηκε μια μέρα στο σπίτι της.
«Δεν θα ξεχάσω ποτέ αυτή τη συνεδρία» λέει η Ευγενία Καραζιώτη. «Χτενίσαμε τον Κόι, άρα ένιωσε και εκείνη την ανάγκη να χτενιστεί. Είπα ότι διψάει και σηκώθηκε εκείνη να του φέρει νερό, ενώ σπάνια περπατούσε. Είχε σταματήσει να τρώει πολύ και είπε ότι θα μαγειρέψει για τον Κόι να φάνε μαζί. Ελεγα την ιστορία του και άρχισε να θυμάται και εκείνη διάφορες στιγμές από το παρελθόν της. Εσκυβε, τον χάιδευε, κουνιόταν».
Η Νέλλη Γεωργούδη, κλινική ψυχολόγος και επιστημονική υπεύθυνη του Ελληνικού Ινστιτούτου Ζωοθεραπείας, έψαχνε τρόπους προσέγγισης του ανθρώπινου ψυχισμού εκεί όπου ο λόγος δεν επαρκεί. Η ίδια λέει ότι «μέσα από την ψυχαναλυτική κατανόηση, παρατηρούσα συχνά στην κλινική πράξη, ειδικά σε πληθυσμούς όπως τα παιδιά, οι έφηβοι και οι ενήλικοι με τραυματικές εμπειρίες, ότι η λεκτική επεξεργασία δεν ήταν πάντα άμεσα διαθέσιμη».
Εκεί αναδύθηκε η σημασία της παρουσίας του ζώου που δεν κρίνει, δεν εισβάλλει, αλλά προσφέρει μια άμεση σωματική και συναισθηματική σχέση ικανή να ξεκλειδώσει – όπως έγινε στην περίπτωση του μικρού Δημήτρη – πιο εύκολα περιοχές που είναι δυσκολότερο να προσεγγιστούν. Στο πλαίσιο αυτής της αναζήτησης, ήρθε σε επαφή με το Γαλλικό Ινστιτούτο Ζωοθεραπείας που ίδρυσε και διευθύνει ο Φρανσουά Μπεζέρ. Στη Γαλλία η ζωοθεραπεία έχει ήδη ενσωματωθεί σε κλινικά και εκπαιδευτικά πλαίσια.
«Αλλά η ζωοθεραπεία-διαμεσολάβηση με ζώο δεν είναι μια μαγική παρέμβαση» τονίζει η Νέλλη Γεωργούδη. «Είναι επιστημονικά τεκμηριωμένη διαμεσολάβηση που εντάσσεται σε ένα ευρύτερο θεραπευτικό πλαίσιο. Δεν πρόκειται απλώς για την ευχάριστη παρουσία ενός ζώου, αλλά για μια οργανωμένη διαδικασία, εξατομικευμένη, με σαφείς στόχους, αξιολόγηση και μεθοδολογία. Το ζώο λειτουργεί ως συν-θεραπευτής μέσα σε μια τριαδική σχέση: θεραπευτής – θεραπευόμενος – ζώο».
Συνεπώς, το ζώο (σκύλοι, γαϊδούρια κ.ά.) δεν θεραπεύει από μόνο του· εντάσσεται σε ένα πλαίσιο στόχων που έχει επεξεργαστεί ο θεραπευτής, συμβάλλοντας στη ρύθμιση του συναισθήματος, στη δημιουργία δεσμού, στην επεξεργασία του άγχους, ευνοώντας τις προβολές, ανοίγοντας έναν ενδιάμεσο χώρο για τον θεραπευόμενο.
Η ζωοθεραπεία στην Ελλάδα
Στην Ελλάδα είναι περιορισμένη η εκπαίδευση επαγγελματιών και συχνά υπάρχει σύγχυση μεταξύ επιστημονικής παρέμβασης και απλής επαφής με ζώα. Η ίδρυση και η λειτουργία του Ελληνικού Ινστιτούτου Ζωοθεραπείας ως επίσημου αντιπροσώπου του γαλλικού αποτέλεσε μια προσπάθεια αποσαφήνισης μέσα από την εκπαίδευση επαγγελματιών – έως τώρα ογδόντα άτομα έχουν πιστοποιηθεί, ανάμεσά τους ψυχίατροι, εργοθεραπευτές, λογοθεραπευτές, νηπιαγωγοί, εκπαιδευτικοί, ψυχολόγοι και οδοντίατροι.
Η διαδρομή για την εισαγωγή και την αναγνώριση της ζωοθεραπείας πέρασε από πολλά στάδια: αρχικά από τη δυσκολία να αναγνωριστεί ότι η σχέση με το μη ανθρώπινο ον έχει νόημα και θεραπευτική αξία και έπειτα από την ανάγκη να εξηγηθεί τι είναι και – ίσως ακόμη περισσότερο – τι δεν είναι ζωοθεραπεία.
Ολα ξεκίνησαν το 2016, υπό την αιγίδα του Συλλόγου Μέριμνας Παιδιού και Εφήβου στη Θεσσαλονίκη, με πρόεδρο τον Γρηγόρη Αμπατζόγλου, ομότιμο καθηγητή Παιδοψυχιατρικής στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Με ημερίδες, συνεργασίες και εκπαίδευση επαγγελματιών υγείας, ψυχικής υγείας, εκπαίδευσης και ειδικής αγωγής άνοιξε ο δρόμος.
«Σταδιακά δημιουργήθηκε μια πρώτη κοινότητα επαγγελματιών με κοινή γλώσσα και δεοντολογία, που, από το δικό του επιστημονικό πεδίο ο καθένας, εφαρμόζουν τη μέθοδο της ζωοθεραπείας» αναφέρει η Νέλλη Γεωργούδη. «Εκτοτε, έχουμε εισαγάγει τη ζωοθεραπεία-διαμεσολάβηση με το ζώο σε θεραπευτικά πλαίσια, από τάξη πρώιμης παρέμβασης μέχρι νοσοκομείο, σε προγράμματα σε σχολεία, δομές και φορείς ψυχικής υγείας, με πολλά οφέλη που φάνηκαν στην πράξη». Παράλληλα, οργανώθηκαν ημερίδες και εκπαιδευτικά σεμινάρια.
Σήμερα, μπορούμε να πούμε ότι η ζωοθεραπεία στην Ελλάδα βρίσκεται σε στάδιο αναδυόμενης αποδοχής. Το ενδιαφέρον του κοινού έχει αυξηθεί σημαντικά, ενώ όλο και περισσότεροι επαγγελματίες αναζητούν εξειδίκευση. Ωστόσο, εξακολουθεί να υπάρχει ανάγκη για θεσμική κατοχύρωση, τεκμηρίωση και σαφή οριοθέτηση των πρακτικών.
Επί αιώνες, στη Δύση, βρεθήκαμε εγκλωβισμένοι στην άποψη του Καρτέσιου, ο οποίος υποστήριζε ότι το ζώο στερείται σκέψης, γλώσσας, βούλησης, ευαισθησίας. Οτι, σε αντίθεση με τον άνθρωπο που έχει ψυχή, συνείδηση, λόγο, το ζώο είναι απλώς ένα σώμα υλικό και μηχανικό. Οι επιστημονικές έρευνες στην Ηθολογία όπως και οι έρευνες στις Νευροεπιστήμες έχουν αντίθετη άποψη. Το ίδιο και ο Κόι. Το ίδιο και ο μικρός Δημήτρης. Το ίδιο και η κυρία Βασιλική.
* Η «Ζεστή Αγκαλιά» λειτουργεί στη Θεσσαλονίκη από το φιλανθρωπικό σωματείο Μέριμνα Παιδιού.
