Το χώμα που πατάμε, το χώμα που καλλιεργούμε, το χώμα το οποίο «θρέφει» τα δέντρα στα δάση και τα αγριολούλουδα στα λιβάδια είναι ένας ολόκληρος κόσμος με τη δική του βιοποικιλότητα.

Συνάμα είναι ένα «βαρόμετρο» της ισορροπίας των οικοσυστημάτων. Αποθηκεύει περισσότερο άνθρακα από όσο η ατμόσφαιρα, τα φυτά και τα ζώα σε συνδυασμό, με αποτέλεσμα να αποτελεί κύριο ρυθμιστή του κλίματος ενώ παράλληλα μας χαρίζει τροφή και ελέγχει τους υδάτινους πόρους. Επομένως, οτιδήποτε διαταράσσει το έδαφος και τη ζωή που φιλοξενεί, τελικά ταρακουνά συθέμελα το «οικοδόμημα» του πλανήτη μας.

Φανταστείτε λοιπόν για τι διαταραχή του οικοσυστήματος μιλάμε όταν, όπως αποκαλύπτει μια νέα μεγάλη μελέτη, σχεδόν τα δύο τρίτα των εδαφών στην Ευρώπη είναι επιμολυσμένα με φυτοφάρμακα! Για τι διαταραχή μιλάμε όταν σε 26 ευρωπαϊκά κράτη, μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα, βρέθηκε ότι υπολείμματα μυκητοκτόνων, ζιζανιοκτόνων, εντομοκτόνων «δηλητηριάζουν» τη ζωή στο έδαφος.

Ανησυχητικά ευρήματα

Τα ευρήματα αυτά, που δημοσιεύθηκαν προσφάτως στο επιστημονικό περιοδικό «Nature», ανήκουν σε μια διεθνή ομάδα ερευνητών (μεταξύ των οποίων και ο δρ Πάνος Πανάγος, κύριος ερευνητής του Κοινού Κέντρου Ερευνών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής – JRC).

Κύριος συγγραφέας της μελέτης, η οποία «σάρωσε» το έδαφος σε 373 σημεία (τόσο σε καλλιέργειες αλλά και σε δάση και λιβάδια) των 26 ευρωπαϊκών χωρών, ήταν ο Μαρσέλ φαν ντερ Χάιντεν, καθηγητής στο Τμήμα Βιολογίας Φυτών και Μικροβίων του Πανεπιστημίου της Ζυρίχης, ο οποίος μίλησε στο ΒΗΜΑ-Science για τα ανησυχητικά ευρήματα της ομάδας της οποίας ηγήθηκε.

Με βάση λοιπόν αυτά τα ευρήματα, στο 70% των δειγμάτων που εξετάστηκαν εντοπίστηκαν υπολείμματα φυτοφαρμάκων, γεγονός που σύμφωνα με τον καθηγητή «καθιστά την επιβάρυνση με φυτοφάρμακα τον δεύτερο σημαντικότερο παράγοντα που διαμορφώνει τη βιοποικιλότητα του εδάφους μετά τις βασικές ιδιότητες που το ίδιο διαθέτει, όπως η σύστασή του και το pH του».

Ηταν μάλιστα χαρακτηριστικό το γεγονός ότι η επιμόλυνση δεν αφορούσε μόνο τις καλλιέργειες όπου όντως γίνεται εφαρμογή τέτοιων χημικών αλλά και τα δάση και τα λιβάδια όπου δεν εφαρμόζονται φυτοφάρμακα «πιθανότατα εξαιτίας του ψεκασμού των φυτοφαρμάκων που “ταξιδεύουν” σε άλλα εδάφη και τα επιμολύνουν.

Ορισμένα από αυτά τα χημικά είναι πολύ επίμονα – ανιχνεύονται στο έδαφος ακόμη και 20 χρόνια μετά την εφαρμογή τους. Μπορούν επίσης να μεταφέρονται εύκολα μέσω του ανέμου και των νεφών. Είναι χαρακτηριστικό ότι σε άλλη μελέτη μας εντοπίσαμε ίχνη φυτοφαρμάκων ακόμη και στην Ανταρκτική, τα οποία πιθανότητα έφθασαν εκεί μέσω του αέρα και των νεφών».

Απώλεια ωφέλιμων μυκήτων

Και τι σημαίνει αυτή η παραμονή των χημικών στο έδαφος; Πρόκληση σοβαρών βλαβών σε ωφέλιμους οργανισμούς, όπως οι μυκόρριζοι μύκητες (mycorrhizal fungi) που ζουν στο έδαφος και «συνάπτουν» μια συμβιωτική επωφελή σχέση με τις ρίζες των φυτών αλλά και οι νηματώδεις σκώληκες οι οποίοι βοηθούν τα φυτά να απορροφούν πολύτιμα θρεπτικά στοιχεία.

Σημαίνει επίσης διαταραχή σε ζωτικές για το έδαφος βιολογικές και χημικές διεργασίες όπως η ανακύκλωση του φωσφόρου και του αζώτου που διασφαλίζει τη γονιμότητα του εδάφους και τη θρέψη των φυτών.

Οπως μάλιστα έδειξε η μελέτη, η οποία αποτέλεσε την πρώτη τόσο εξονυχιστική αποτύπωση της επίδρασης των φυτοφαρμάκων στη ζωή που φιλοξενείται στα ευρωπαϊκά εδάφη, οι μυκόρριζοι μύκητες ήταν από τα πιο μεγάλα «θύματα» των φυτοφαρμάκων. Αυτό προέκυψε από ενδελεχή ανάλυση καθώς εξετάστηκαν πολλοί και διαφορετικοί… μόνιμοι κάτοικοι του εδάφους: Αρχαία (μονοκύτταροι μικροοργανισμοί, από τις αρχαιότερες μορφές ζωής στη Γη, πολύτιμοι για την οικολογική ισορροπία του εδάφους), βακτήρια, μύκητες, πρωτόζωα, νηματώδεις σκώληκες, αρθρόποδα.

Εξετάστηκαν επίσης πολλά και διαφορετικά φυτοφάρμακα – για την ακρίβεια, 63 ουσίες που χρησιμοποιούνται ευρέως από καλλιεργητές ανά την Ευρώπη. Και ιδού ποια κυριαρχούσαν στα ευρωπαϊκά εδάφη, όπως περιέγραψε ο καθηγητής.

«Τα πιο συχνά ανιχνευθέντα φυτοφάρμακα στα δείγματα εδαφών ήταν τα μυκητοκτόνα – αποτελούσαν το 54%  όλων των δραστικών συστατικών που εντοπίσαμε. Τα ζιζανιοκτόνα αποτελούσαν το 34,9% ενώ τα εντομοκτόνα το 11,1%».

«Πρωταθλητής» αποδείχθηκε ότι ήταν το ζιζανιοκτόνο γλυφοσάτη – ήταν το πιο κοινό δραστικό συστατικό που ανιχνεύθηκε συνολικά στο έδαφος – καθώς και ο κύριος μεταβολίτης του ΑΜΡΑ (αμινομεθυλοφωσφονικό οξύ).

Να υπογραμμιστεί σε αυτό το σημείο ότι η γλυφοσάτη, που χρησιμοποιείται ήδη από τη δεκαετία του 1970 στις καλλιέργειες, αποτελεί αντικείμενο επιστημονικής συζήτησης επί μακρόν ενώ έχει ενοχοποιηθεί για καρκινογόνες επιδράσεις.

Στα τέλη του 2023, παρά τις σφοδρές αντιδράσεις που αφορούσαν τη βιοποικιλότητα και την υγεία, η ΕΕ έδωσε νέα δεκαετή άδεια χρήσης της, η οποία ισχύει ως τα τέλη του 2033. Τα υπόλοιπα φυτοφάρμακα που ανιχνεύθηκαν κατά κύριο λόγο στα ευρωπαϊκά εδάφη ήταν το μυκητοκτόνο boscalid, το ζιζανιοκτόνο pendimethalin και το μυκητοκτόνο epoxiconazole.

Υπάρχουν λύσεις

Ολα αυτά τα ευρήματα φανερώνουν, όπως επεσήμανε ο καθηγητής Φαν ντερ Χάιντεν ότι τα φυτοφάρμακα αλλάζουν θεμελιωδώς το έδαφος και τις κοινότητες οργανισμών που αυτό φιλοξενεί. Και για αυτό απαιτείται άμεση δράση.

«Η χρήση φυτοφαρμάκων πρέπει και μπορεί να μειωθεί δραστικά. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί αλλάζοντας τη διαχείριση των αγροτικών καλλιεργειών και ενισχύοντας την εναλλαγή του είδους των καλλιεργειών αλλά και καλλιεργώντας ανθεκτικά στις ασθένειες φυτά.

Για παράδειγμα, εδώ στην Ελβετία έχουμε καλλιέργειες σταφυλιών οι οποίες σπάνια χρειάζονται την εφαρμογή οποιουδήποτε φυτοφαρμάκου – έχουμε μειώσει τη χρήση φυτοφαρμάκων κατά τουλάχιστον πέντε φορές.

Επιπλέον είναι σημαντική η προαγωγή βιολογικών εναλλακτικών για την αντιμετώπιση ασθενειών των φυτών – όπως η χρήση ορισμένων βακτηρίων και μυκήτων τα οποία πολεμούν τις ασθένειες ή βελτιώνουν τη ζωτικότητα των φυτών.

Και βέβαια οι καταναλωτές πρέπει κατά το δυνατόν να αγοράζουν φρούτα και λαχανικά που έχουν παραχθεί χωρίς φυτοφάρμακα ή με τα ελάχιστα δυνατά φυτοφάρμακα» ανέφερε ο καθηγητής και προσέθεσε ότι κοιτάζοντας προς αυτή την κατεύθυνση ο ίδιος και η ομάδα του δοκιμάζουν ήδη τη χρήση μυκήτων στις καλλιέργειες οι οποίοι θα αντικαταστήσουν τα φυτοφάρμακα.

«Διερευνούμε αν κατά κύριο λόγο ωφέλιμοι μυκόρριζοι μύκητες μπορούν να αποτελέσουν καλή εναλλακτική των φυτοφαρμάκων, αυξάνοντας την παραγωγικότητα των φυτών και καθιστώντας τα πιο ανθεκτικά στις ασθένειες.

Τα μέχρι στιγμής στοιχεία μάς δίνουν πολύ ενθαρρυντικά αποτελέσματα, ιδίως σε ό,τι αφορά πιο ξηρά κλίματα όπως της Ελλάδας». Είναι πραγματικά επείγον να βρεθούν αποτελεσματικές και φιλικές προς το περιβάλλον λύσεις και η επιστήμη πασχίζει για να κερδίσουμε όλοι μας (υγιές) έδαφος απέναντι σε ένα (φαρμακερό) ζήτημα το οποίο έχει επίδραση στον καθένα μας…