Κάντε TO BHMA προτιμώμενη πηγή

Είναι οι ελληνοτουρκικές σχέσεις μπροστά σε σταυροδρόμι; Αν βασιστεί κανείς στην τελευταία δημόσια παρέμβαση του υπουργού Εξωτερικών κ. Γιώργου Γεραπετρίτη, το σταυροδρόμι είναι μπροστά – και είναι μάλιστα «σημαντικό». Δυόμισι χρόνια μετά την υπογραφή της Διακήρυξης των Αθηνών, διά της οποίας οι δύο πλευρές επιχείρησαν να εγκαθιδρύσουν μια διαφορετική δομή διαλόγου με ευκταία κατάληξη την παραπομπή της διαφοράς οριοθέτησης Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης (ΑΟΖ) και υφαλοκρηπίδας στη διεθνή δικαιοδοσία, η Άγκυρα είναι έτοιμη να ταράξει τα «ήρεμα νερά»: εντός των πρώτων ημερών του Ιουνίου αναμένεται να κατατεθεί στην Εθνοσυνέλευση το νομοσχέδιο για τις θαλάσσιες ζώνες και την άσκηση κυριαρχικών δικαιωμάτων της Τουρκίας στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο.

Τι ανησυχεί την Αθήνα

Παρά τις κατευθυνόμενες διαρροές, ουδείς είναι ακόμα σε θέση να γνωρίζει την ουσία των διατάξεων οι οποίες θα συμπεριλαμβάνονται στο νομοσχέδιο. Ο προβληματισμός, όμως, που επικρατεί στην ελληνική πρωτεύουσα σχετίζεται με τη γενικότερη φιλοσοφία του νομοθετήματος: Η καταχώριση των αναθεωρητικών θέσεων της Τουρκίας ως νόμος του κράτους, πρώτον διαιωνίζει την ελληνοτουρκική αντιπαράθεση. Δεύτερον, μειώνει ραγδαία τις πιθανότητες περί διευθέτησης των διμερών διαφορών. Τρίτον, δεσμεύει εις το διηνεκές κάθε μελλοντική πολιτική ηγεσία της γείτονος να υπερασπίζει τον νόμο: να εγγυάται δηλαδή διά των Ενόπλων Δυνάμεων την άσκηση και την προστασία των κυριαρχικών δικαιωμάτων της χώρας.

Σύμφωνα με διασταυρωμένες πληροφορίες, αυτό που ανησυχεί περισσότερο την Αθήνα είναι η πιθανή συμπερίληψη διάταξης διά της οποίας η Αγκυρα θα απαιτεί την έκδοση αδειών (έρευνας, πόντισης κ.λπ.) από τις δήθεν αρμόδιες τουρκικές αρχές, σε περιοχές φερόμενης δικαιοδοσίας της. Πρόκειται, δηλαδή, για τη νομοθέτηση της πρακτικής, η οποία εφαρμόζεται συστηματικά από τη γείτονα, όπως συνέβη στην περίπτωση της ηλεκτρικής διασύνδεσης Ελλάδας – Κύπρου, αλλά και πιο πρόσφατα στα ανοικτά της Κρήτης και στα Δωδεκάνησα: παρενόχληση ερευνητικών πλοίων έως ότου η ιδιοκτήτρια εταιρεία αιτηθεί άδεια από τον κατά τόπο Υδρογραφικό Σταθμό, με παράλληλη παρουσία πολεμικών μονάδων επί του πεδίου. Είναι αυτό που έχει περιγραφεί επανειλημμένως από τον Ταγίπ Ερντογάν: «Κανένα έργο ενεργειακής ή άλλης φύσης δεν θα ολοκληρωθεί στην Ανατολική Μεσόγειο χωρίς την άδεια της Τουρκίας».

Απ’ την άλλη πλευρά, το σενάριο που συζητήθηκε κατά κόρον δημοσίως, δηλαδή η συμπερίληψη της κυριαρχίας των αποκαλούμενων «γκρίζων ζωνών» στην Τουρκία διά νόμου, μοιάζει σήμερα μάλλον αδύναμο. Βεβαίως, στα κλιμάκια του υπουργείου Εξωτερικών αναμένουν ότι στο σχέδιο νόμου θα υπάρχει η γνωστή αναφορά σε «νησιά, νησίδες και βράχους στο Αιγαίο, το καθεστώς των οποίων παραμένει ασαφές», γεγονός το οποίο ενδύει μεν με νομικό μανδύα την αμφισβήτηση της ελληνικής κυριαρχίας, όμως σε καμία περίπτωση δεν δημιουργεί τετελεσμένα.

Γενικότερα, η τουρκική πρωτοβουλία αφενός απευθύνεται στο εσωτερικό, αφετέρου είναι βέβαιο ότι θα εγείρει διεθνείς αντιδράσεις. Οσον αφορά τον «ελέφαντα στο δωμάτιο», δηλαδή τις Ηνωμένες Πολιτείες, είναι φανερό ότι ουδείς στον Λευκό Οίκο θα ήθελε να δει μια νέα εστία έντασης να ξεπηδά στην περιοχή, ειδικά μεταξύ των δύο βασικών συμμάχων στη νοτιοανατολική πτέρυγα του ΝΑΤΟ. Πολλώ δε μάλλον όταν η Chevron προετοιμάζεται να ερευνήσει στα νοτιοανατολικά της Κρήτης (και μάλιστα σε περιοχές τμήμα των οποίων εμπίπτει στο τουρκολιβυκό μνημόνιο) ενώ εκκρεμεί και η ενεργοποίηση του Κάθετου Διαδρόμου.

Σύμφωνα με αυτή την ανάλυση, δεν είναι λίγοι αυτοί πέριξ της ελληνικής πρωτεύουσας οι οποίοι πιστεύουν ότι στο διάστημα που θα μεσολαβήσει έως την κατάθεση του νομοσχεδίου θα καταγραφούν αμερικανικές πιέσεις είτε προς την κατεύθυνση μιας ηπιότερης νομοθέτησης είτε περισσότερο υπέρ μιας ομαλής διαχείρισης της επόμενης ημέρας.

Οσον αφορά την Ευρωπαϊκή Ενωση, εκτιμάται με βεβαιότητα ότι η κίνηση της Αγκυρας, σαφώς αντίθετη με το Διεθνές Δίκαιο και τις αρχές αρχών καλής γειτονίας, δεν θα συμβάλει στη βιώσιμη σχέση που εξ ανάγκης επιχειρείται να εγκαθιδρυθεί μεταξύ της Αγκυρας και των Βρυξελλών, στο πλαίσιο του εγχειρήματος της ευρωπαϊκής αμυντικής αυτονομίας.

Πρέπει, δε, να υπενθυμιστεί ότι στην Ανατολική Μεσόγειο δεσπόζουν τέσσερις συμφωνίες οριοθέτησης ΑΟΖ, στη βάση όσων προβλέπονται στο Δίκαιο της Θάλασσας. Αυτές μεταξύ Κύπρου – Ισραήλ και Κύπρου – Αιγύπτου, μεταξύ Ελλάδας – Αιγύπτου και ανάμεσα σε Ισραήλ – Λίβανο. Εν ολίγοις ενώ τα παράκτια κράτη της περιοχής κινούνται με πυξίδα τη διεθνή νομιμότητα, η Τουρκία κατευθύνεται αντίθετα.

Οι δίαυλοι επικοινωνίας

Εως την ώρα που γράφονταν αυτές οι γραμμές δεν είχε υπάρξει, επισήμως, επικοινωνία των κ.κ. Γεραπετρίτη και Φιντάν. Οπως, όμως, επιβεβαιώνουν αρμόδιες πηγές, οι δίαυλοι μεταξύ των υπουργών Εξωτερικών παραμένουν ενεργοί. Οι ίδιες πηγές, άλλωστε, υπενθυμίζουν ότι ουκ ολίγες φορές κατά τη διάρκεια της περίπου τριετούς θητείας τους οι δύο άνδρες λειτούργησαν αποσβεστικά ώστε τα περιστατικά έντασης να μην εξελιχθούν σε κρίσεις.

Χαρακτηριστικότερη περίπτωση είναι αυτή του έργου ηλεκτρικής διασύνδεσης, όταν η στρατιωτικοποίηση από την πλευρά της Τουρκίας με την αποστολή φρεγατών στην περιοχή παραλίγο να οδηγήσει σε ανεξέλεγκτες καταστάσεις. Ομοίως, και σε άλλες περιπτώσεις, όπως όταν η Αγκυρα συμπεριέλαβε στα σχολικά εγχειρίδια το θεώρημα της Γαλάζιας Πατρίδας, παραλείποντας εν τέλει τη δημοσιοποίηση χαρτών. Ουδείς μπορεί, λοιπόν, να αποκλείσει ότι και στην τρέχουσα συγκυρία, με τα προβλήματα που μπορεί να προκύψουν μετά τη δημοσίευση του νομοσχεδίου να χαρακτηρίζονται «σοβαρά», θα λειτουργήσει παρασκηνιακά γραμμή επικοινωνίας μεταξύ των δύο υπουργών.

Επιπλέον, καλό είναι το επίπεδο της επαφής που υπάρχει μεταξύ των Διπλωματικών Γραφείων των δύο ηγετών, κ.κ. Μητσοτάκη και Ερντογάν, με εξαίρεση φυσικά την απρεπή ακύρωση της συνάντησης στα Ηνωμένα Εθνη τον Σεπτέμβριο του 2023. Οι κυρίες Σουράνη, Μπούρα εν πρώτοις, ο κ. Νικολαΐδης στη συνέχεια και πλέον η κυρία Αικατερίνη Νασίκα, ως επικεφαλής του Διπλωματικού Γραφείου του Πρωθυπουργού, διατηρεί τη δυνατότητα επικοινωνίας με τον τούρκο ομόλογό της Ακίφ Τσαγατάι Κιλίτς.

Αντιστοίχως, η υφυπουργός Εξωτερικών Αλεξάνδρα Παπαδοπούλου συνομιλεί ανά τακτά χρονικά διαστήματα, στο πλαίσιο του πολιτικού διαλόγου, με τον Μεχμέτ Κεμάλ Μποζάι. Φυσικά, το νομοσχέδιο θα δοκιμάσει τα όρια και των διαύλων επικοινωνίας, ενώ από τη διαχείριση του ζητήματος θα εξαρτηθεί αν θα υπάρξει συνάντηση Μητσοτάκη – Ερντογάν στην Αγκυρα, στο περιθώριο της θερινής Συνόδου Κορυφής.

Πιο ήπιοι τόνοι

Τις τελευταίες ημέρες, πάντως, οι τόνοι περί του νομοσχεδίου στην Τουρκία έχουν πέσει αρκετά. «Υπήρξαν υπερβολές στα ΜΜΕ» λέει στο «Βήμα» διευθυντικό στέλεχος τουρκικού Μέσου, ενώ μεγάλο ερωτηματικό παραμένει αν στο νομοσχέδιο θα επισυνάπτονται χάρτες, ενδεχόμενο που φαίνεται να μη συγκεντρώνει πολλές πιθανότητες.

Αλλωστε οι τουρκικές θέσεις και διεκδικήσεις στην Ανατολική Μεσόγειο έχουν αποτυπωθεί αφενός στις συντεταγμένες των εξωτερικών ορίων της υφαλοκρηπίδας, οι οποίες κατατέθηκαν στα Ηνωμένα Εθνη (2019), αφετέρου και αντιστοίχως στο τουρκολιβυκό μνημόνιο (2020). Νόμος, δε, του κράτους είναι η απειλή πολέμου (1995), ενώ η θεωρία των «γκρίζων ζωνών» έχει αναπτυχθεί σε εγχειρίδιο της τουρκικής Στρατιωτικής Ακαδημίας. Με ιδιαίτερο ενδιαφέρον αναμένεται αν θα υπάρχει πρόβλεψη συνορεύουσας ζώνης, έως τα 24 ναυτικά μίλια, εντός των οποίας θα ορίζονται συγκεκριμένες χρήσεις.

Υπενθυμίζεται ότι στον ελληνικό χάρτη του Θαλάσσιου Χωροταξικού Σχεδιασμού συμπεριλαμβάνεται υποσημείωση, σύμφωνα με την οποία το εξωτερικό όριο της υφαλοκρηπίδας αποτυπώνεται στη λογική της μέσης γραμμής «μέχρι τη σύναψη συμφωνιών οριοθέτησης με τα γειτονικά κράτη με παρακείμενες ή αντικείμενες ακτές». Δι’ αυτής της οδού, η Αθήνα αφήνει ανοικτό το ενδεχόμενο διαπραγμάτευσης. Μένει να φανεί αν θα το πράξει και η Αγκυρα.

Οπως βεβαίως αναφέρουν στο «Βήμα» στελέχη της ελληνικής κυβέρνησης, «το πρόβλημα θα προκύψει όταν έρθει η ώρα η Τουρκία να εφαρμόσει αυτά που θα ψηφιστούν. Αν δηλαδή για παράδειγμα ο Ερντογάν κηρύξει (στο νομοσχέδιο φαίνεται ότι θα προβλέπεται αυτή η αρμοδιότητα) μια αλιευτική ζώνη μεταξύ δύο ελληνικών νησιών, τότε τα τουρκικά αλιευτικά θα πρέπει να συνοδευτούν από πλοία του Πολεμικού Ναυτικού». Ομοίως θα πρέπει να κινηθεί και η Ελλάδα.