Google Button Κάντε TO BHMA προτιμώμενη πηγή

Σε μια περίοδο κρίσης, τόσο στη διεθνή γεωπολιτική ισορροπία όσο και στην εσωτερική διάταξη των δημοκρατιών, ανανεώνεται το ενδιαφέρον για τους αρχαίους έλληνες κλασικούς, οι οποίοι είχαν προβεί σε διαγνώσεις τόσο για την κρίση της δημοκρατίας όσο και για τη διαδικασία με την οποία ξεσπούν πόλεμοι κατά τη μετατόπιση των γεωπολιτικών συναρθρώσεων.

Περισσότερο γνωστό είναι το ενδιαφέρον για τον Θουκυδίδη, που έφτασε να είναι θέμα συζήτησης στην πρόσφατη συνάντηση του αμερικανού προέδρου Ντόναλντ Τραμπ με τον κινέζο ομόλογό του Σι Τζινπίνγκ λόγω της περίφημης «παγίδας του Θουκυδίδη», η οποία περιγράφει την έκρηξη πολέμων όταν μια αναδυόμενη δύναμη αλλάζει τη γεωπολιτική ισορροπία. Ιδιαίτερα επίκαιρος, όμως, θεωρείται και ο Πλάτων, ο οποίος περιγράφει στα έργα του την κρίση της ίδιας περιόδου.

Τα επίκαιρα πλατωνικά ερωτήματα

Κύριοι λόγοι για την «επιστροφή του Πλάτωνος» είναι ότι αναλύει, όπως και ο Θουκυδίδης, την κρίση της αθηναϊκής δημοκρατίας ως έκπτωση ταυτοχρόνως στη δημαγωγία και την πολεμοκαπηλία, το οποίο θεωρείται επίκαιρο σε σχέση με τη σημερινή κρίση της δημοκρατίας με την ανάδυση του λαϊκισμού και την επικράτηση ιμπεριαλιστικών ανταγωνισμών. Στους πλατωνικούς διαλόγους, τίθεται με οξύ τρόπο το ερώτημα για το σε ποιες από τις αρμοδιότητες της πόλεως έχουν ευθύνη οι ειδικοί και ποιες αφορούν σε όλους τους πολίτες. Γιατί λ.χ. στην ιατρική ή στην αρχιτεκτονική χρειάζεται να είναι κανείς εξειδικευμένος, ενώ για ζητήματα όπως η πολιτική αλλά και η φιλοσοφία, η θεολογία ή η τέχνη, θεωρούμε ότι όλοι μπορούν και πρέπει να έχουν άποψη;

Στις σύγχρονες δημοκρατίες το δίλημμα αυτό λαμβάνει τη μορφή της αναζήτησης για μια σωστή ισορροπία ανάμεσα στην τεχνοκρατική επάρκεια και τη δημοκρατική ευθύνη, ενώ ο Πλάτων τόνιζε περισσότερο τη σοφία και την παιδεία ως βάση της ορθής πολιτείας. Βεβαίως στους πολυφωνικούς πλατωνικούς διαλόγους συγκρούονται διαμετρικά αντίθετες απόψεις, οι οποίες μελετώνται σήμερα στην ποικιλία τους.

Βασικά ερωτήματα των πλατωνικών διαλόγων που είναι επίκαιρα σήμερα είναι: Μπορεί να επιβιώσει η δημοκρατία χωρίς εκπαίδευση των πολιτών; Μπορεί να υπάρξει ελευθερία χωρίς αρετή και σοφία; Η πολιτική αφορά σε διαχείριση ανταγωνιστικών συμφερόντων ή στην αναζήτηση μιας δικαιοσύνης μέσω της οποίας θα επιτευχθεί το κοινό αγαθό;

Αρετή με πολιτικές προεκτάσεις

Η στάση του ίδιου του Πλάτωνα φαίνεται να τείνει προς μια συναρμογή της προσωπικής ηθικής με την πολιτική πράξη. Από αυτήν την άποψη, θεωρείται ότι θα μπορούσε να συμπληρώσει το πνεύμα της εποχής μας, μέσω της επιμονής στο ηθικό υπόβαθρο του πολιτικού σώματος, αλλά και στον ορισμό μιας έννοιας δικαιοσύνης την οποία θεωρεί ως υπέρτερη από το συμφέρον.

Στοχαστές, όπως ο Μάικλ Σαντέλ, ο Άλασνταιρ ΜακΙντάιρ και ο Τσαρλς Τέιλορ έχουν επαναφέρει το ζήτημα της θεμελιώσεως της δημοκρατίας στη δικαιοσύνη, ενώ η Μάρθα Νούσμπαουμ αξιοποιεί τον Πλάτωνα για να μιλήσει για «πολιτειακά συναισθήματα» ως απαραίτητο συμπλήρωμα στον διαχειριστικό ορθολογισμό. Στο έργο Πλάτων: Πολιτική Φιλοσοφία [Plato: Political Philosophy, Oxford University Press, Οξφόρδη 2006], ο Μάλκολμ Σκόφιλντ τονίζει τη σημασία της ενότητας του πολιτικού σώματος για τη δημοκρατία και πώς ο Πλάτων προτείνει λύσεις για την υπέρβαση του διχασμού, ενώ προβαίνει σε εκτενή σύγκριση της σκέψης του με αυτή πρόσφατων φιλελεύθερων στοχαστών (Χάμπερμας, Ρωλς, Γουόλτσερ, Γουίλιαμς, Ντουόρκιν).

Πιο πρόσφατα η φιλόσοφος Άντζι Χομπς στο έργο Γιατί έχει ο Πλάτων σημασία σήμερα [Why Plato matters now, Bloomsbury, Νέα Υόρκη και Λονδίνο 2025] θέτει το ζήτημα της αρετής ως προσωπικής άνθισης με πολιτικές προεκτάσεις, ενώ καταπιάνεται και με εντελώς επίκαιρα φαινόμενα, όπως τα fake news, η «δημοκρατία των διασημοτήτων», οι μορφές λαϊκισμού μετά τον Τραμπ, συγκρίνοντάς τα με ζητήματα που βρίσκουμε στους πλατωνικούς διαλόγους. O Τζοζάια Ομπέρ και ο Πιερ Μανάν δείχνουν τρόπους με τους οποίους οι σύγχρονες δημοκρατίες μπορούν να αξιοποιήσουν διδάγματα από τις πλατωνικές διαγνώσεις, ενώ η Μελίσα Λέιν αναζητεί την ισορροπία ανάμεσα στην τεχνοκρατία και τη δημοκρατική ευθύνη.

Η θεμελίωση της ελευθερίας στη σοφία

 

Στο Ηνωμένο Βασίλειο, ο Τζον Μίλμπανκ, καθηγητής Θρησκείας, Ηθικής και Πολιτικής στο Πανεπιστήμιο του Νότινγχαμ, είναι ιδρυτής του φιλοσοφικού κινήματος «Ριζοσπαστική Ορθοδοξία» που καταδεικνύει την επικαιρότητα της πλατωνικής σκέψης. Μιλώντας στο Βήμα, αναπτύσσει ως εξής τη σημασία της «πολιτικής της μεθέξεως»:

«Στην πολιτική φιλοσοφία, η πλατωνική μέθεξη σημαίνει ισορροπία ανάμεσα στην οριζόντια διάσταση ότι είμαστε μέρη οργανικού πολιτικού συνόλου και την κάθετη ότι κατευθυνόμαστε προς αξιακό ορίζοντα που μας υπερβαίνει. Στη νεωτερικότητα έχουν χαθεί αυτές οι διαστάσεις. Αντ’ αυτών έχουμε μια ιδέα ότι απομονωμένα άτομα εισέρχονται σε συμβόλαιο διά αντιπροσώπων (αντιπροσωπευτική δημοκρατία) ή, κατά μια εναλλακτική όψη του νεωτερικού προγράμματος, τη λαϊκιστική έννοια ενός άμεσου λαού με τη γενική του βούληση ως αυταξία. Οδηγούμαστε έτσι σε μονόπλευρο πανηγυρισμό είτε του ατόμου είτε της μυστικιστικής θελήσεως του λαού, κατά έναν ναρκισσισμό ατομοκεντρικό ή συλλογικό· εντέλει, σε μια οντολογία της ισχύος, που είναι κοινή σε δεξιές και αριστερές εκδοχές».

«Η πλατωνική σκέψη βοηθά να κατανοήσουμε τη σημασία που έχουν οι αρετές ως άνθιση, ως τρόποι να μετέχουμε δίκαια σε κοινότητες τοπικές, επαγγελμάτων, συντεχνιών», προσθέτει ο Μίλμπανκ. «Οι αρετές στον Πλάτωνα συνιστούν μίμηση, δηλαδή αναφορά σε υπερβατικές ιδέες, που διαρρηγνύουν την κλειστότητα του πολιτικού σώματος και τον αυτοαναφορικό ναρκισσισμό του. Μπορούμε να καταλάβουμε έτσι τον πλουραλισμό ως ελευθερία να εξερευνήσουμε διαφορετικούς τρόπους ζωής και διαφορετικές γραμμές σκέψης με χώρο και για την αστοχία, αλλά πάντα μέσα από κοινό διάλογο της πολιτείας για έναν ορίζοντα αλήθειας. Ο διάλογος αυτός βρίσκεται στο κέντρο της σκέψης του Πλάτωνος, που δεν ήθελε να αναιρέσει τη δημοκρατία, αλλά να θεμελιώσει την ελευθερία στη σοφία της Αθηνάς».

«Φιλοσοφία, θέατρο και πολιτική ξεκινούν από τον διάλογο»

Η επικαιρότητα του Πλάτωνος φαίνεται, όμως, και στο θέατρο. Ο Στάθης Λιβαθινός, σκηνοθέτης και ακαδημαϊκός, παρουσίασε στο «Φεστιβάλ Αθηνών» μια πρωτότυπη «Εκάβη», όπου η τραγωδία του Ευριπίδη διαλέγεται με την «Πολιτεία» του Πλάτωνος. Εξήγησε στο «Βήμα» το πολιτικό και ηθικό νόημα της πρότασης: «Θέατρο, φιλοσοφία και πολιτική γεννιούνται από τον διάλογο. Το ήξερε ο Πλάτων που έγραψε τραγωδίες, αλλά τις εγκατέλειψε γιατί θεωρούσε ότι η τέχνη είναι αντίγραφο αντιγράφου, ενώ η φιλοσοφία στοχεύει στο πρωτότυπο και η πολιτική το πραγματώνει».

Προσθέτει ότι «στην παράσταση επιχειρήσαμε έναν διάλογο ανάμεσα στην τέχνη (Ευριπίδης) και τη φιλοσοφία-επιστήμη (Πλάτων) γύρω από το ερώτημα της δικαιοσύνης. Από την “Πολιτεία” επιλέξαμε ως σχετικά με το δράμα της Εκάβης τον διάλογο με τον Θρασύμαχο για το δίκαιο του ισχυροτέρου στην αρχή και την αλληγορία του σπηλαίου στο τέλος. Το δίκαιο του ισχυροτέρου ρυθμίζει τις “θερμοκρασίες” στηντραγωδία“Εκάβη”. Η αλληγορία του σπηλαίου θέτει το δράμα υπό την ηθική προοπτική του τέλους. Η “Εκάβη” είναι διμερές έργο: Στο μέσο του καταρρέουν τα πάντα, και κυρίως η πόλη ως σύμπαν αξιών, δικαιοσύνης, πίστης, φιλίας, εμπιστοσύνης. Η Εκάβη βρίσκεται στη διχάλα της ζωής για τον φωτεινό ή τον σκοτεινό δρόμο. Διαλέγει το σκοτάδι, γίνεται εκδικήτρια, δολοφονώντας όχι μόνο τον φονιά του γιου της, αλλά και τα παιδιά του. Διαπράττει φόνο περιττό, τυφλωμένη από απελπισία και φόβο».

«Η αλληγορία του σπηλαίου μιλά ακριβώς για τον σύνολο άνθρωπο, όχι μόνο αυτούς που βγήκαν στο φως, αλλά και αυτούς που έμειναν στα μισά του δρόμου, αυτούς που παρέμειναν στο σκοτάδι και αυτούς που έκαναν αιματηρές επιλογές, πληρώνοντας το τίμημα. Υπό αυτό το δραματικό φως διαυγάζει το πολιτικό ζήτημα της δίκαιης πολιτείας: Πώς να ανατρέψουμε το δίκαιο του ισχυροτέρου, δηλαδή την αδικία, για να σκεφτούμε την ηθική της πολιτείας του αύριο; Σήμερα, τους κλασικούς τους κάνουμε μπούστα στις πλατείες, αλλά δεν τους εφαρμόζουμε. Κι όμως, έχουν μηνύματα για μια πολιτεία όπου θα θέλαμε να μεγαλώσουν τα παιδιά μας», καταλήγει ο κ. Λιβαθινός.

«Η δικαιοσύνη είναι το αντίθετο του συμφέροντος»

Ο Αλέξανδρος Μιστριώτης, ποιητής και σκηνοθέτης, παρουσίασε στο «Φεστιβάλ Αθηνών» την παράσταση «Ζ’ Επιστολή ή ο απογοητευμένος Πλάτωνας», όπου ο φιλόσοφος στο τέλος της ζωής του εκθέτει γιατί απέτυχε η εφαρμογή των ιδεών στη Σικελία. «Ο Πλάτων», μας λέει ο Μιστριώτης, «γράφει ότι η γνώση είναι μια λάμψη με τρόπο ώστε το ίδιο φως τον οδηγεί στην πολιτική και στην προσωπική ζωή, ένα φως κοινό που διαποτίζει και δίνει νόημα σε όλα τα πράγματα. Μια από τις εκδηλώσεις του είναι η δικαιοσύνη, αλλά το ίδιο το φως είναι επέκεινα της δικαιοσύνης. Ο Πλάτων προστατεύει αυτό το φως ως κάτι για το οποίο δεν μπορεί κανείς να μιλήσει. Τα πράγματα στο οντολογικό βάθος δεν μπορούν να γνωριστούν».

«Μάλιστα, ο Πλάτων προσπαθεί να προστατεύσει το ίδιο το έργο του από λαθραναγνώσεις, εργαλειοποιήσεις και παρανοήσεις που είχαν αρχίσει να γίνονται όσο ήταν ακόμη εν ζωή από “ειδικούς” που μιλούσαν εξ ονόματός του, ορίζοντας το “πλατωνικό σύστημα”. Είναι σαν ο Πλάτων να βλέπει τη μοίρα των έργων του στο μέλλον, σαν να μιλάει για τη δική μας εποχή, όπου έχουμε επιλέξει την ελληνική αρχαιότητα ως αναφορά θεμελίωσης και νομιμοποίηση του κύρους των μηχανισμών μας», προσθέτει ο κ. Μιστριώτης. «Την ίδια στιγμή που, κατά τη διάγνωση του Μαξ Βέμπερ, τα χαρακτηριστικά που διέπουν τον πολιτισμό μας είναι η γραφειοκρατία, η απομάγευση και ο εξορθολογισμός. Ο Πλάτων της Ζ΄ Επιστολής μάλλον ανατρέπει τον πολιτισμό μας παρά τον θεμελιώνει, όταν επιμένει ότι το φως της γνώσης δεν μπορεί να μπει σε λέξεις άρα και σε ορθολογικά συστήματα. Σήμερα αυτό το φως το έχουμε εξορίσει στην ιδιωτική σφαίρα ή, έστω, στην τέχνη. Στον Πλάτωνα, όμως, το ίδιο φως οδηγούσε την πολιτική ζωή».

«Ο Πλάτων», μας λέει, «επιμένει ότι οι νόμοι δεν ανήκουν σε αφηρημένη σφαίρα, παρόλο που εμείς σήμερα τον βλέπουμε ως φιλόσοφο αφηρημένων ιδεών. Αντιθέτως, επιμένει σε μια πολύ συγκεκριμένη έννοια δικαιοσύνης: Προτείνει τους νόμους να τους θεσπίσουν άνθρωποι ξακουστοί για τη σωφροσύνη τους, οι οποίοι θα μελετήσουν την απόλυτα συγκεκριμένη πραγματικότητα ενός τόπου, αυτό που θα λέγαμε σήμερα γεωγραφία, εθνογραφία, κοινωνική ανθρωπολογία. Το κριτήριο είναι οι νόμοι να μην εξυπηρετούν τα συμφέροντα ούτε των νικητών ούτε των νικημένων, αλλά να αναγνωρίζουν όλες οι ομάδες τον εαυτό τους. Η δικαιοσύνη είναι έτσι το αντίθετο του συμφέροντος, το οποίο εξαθλιώνει τον άνθρωπο. Οι νομοθέτες δεν είναι τεχνοκράτες, αλλά άνθρωποι που χαίρουν τιμής λόγω του τρόπου ζωής τους. Το πρόβλημα με τη φιλοσοφία σήμερα είναι ότι δεν είναι τρόπος ζωής αλλά μια περιπέτεια της σκέψης. Σε κάθε περίπτωση, δεν μπορεί να επικαλείται ως θεμέλιό του τον Πλάτωνα ένας σύγχρονος πολιτισμός που βλέπει τα πάντα είτε ως μηχανές είτε ως εμπορεύματα».