Η ανατομική τέχνη αποκαλύπτει τα πάντα. Δέρμα, οστά, μύες, όργανα, προτιμήσεις, επιθυμίες, ακόμα και την εξουσία που κρύβεται πίσω από τις ιατρικές γνώσεις.
Η έκθεση με τίτλο «Beneath the Sheets: Anatomy, Art and Power» (Κάτω από τα σεντόνια: Ανατομία, τέχνη και εξουσία) εξερευνά αιώνες χειρουργικών εικονογραφήσεων και τις κρυφές ιστορίες που αυτές αφηγούνται: ποια σώματα χρησιμοποιήθηκαν, ποιος ήλεγχε την απεικόνισή τους και τι αποκαλύπτουν αυτές οι εικόνες για την κοινωνία.
Από τα συγκλονιστικά όμορφα σχέδια του Joseph Maclise του 19ου αιώνα έως τις περιθωριοποιημένες φιγούρες που αντικειμενοποιήθηκαν, διαγράφηκαν ή αποσιωπήθηκαν, η έκθεση αποκαλύπτει τις ανθρώπινες ιστορίες πίσω από την ανατομία.
Για αιώνες, τα πραγματικά πτώματα ενέπνεαν επιστημονικούς εικονογράφους και μεγάλους καλλιτέχνες στη δημιουργία περίπλοκων και όμορφων έργων τέχνης. Ωστόσο, οι ιστορίες πίσω από αυτά τα πτώματα – και ο τρόπος με τον οποίο αποκτήθηκαν – είναι σκοτεινές και φρικιαστικές, όπως αποκαλύπτει η έκθεση που θα πραγματοποιηθεί στο Thackray Museum of Medicine στο Λιντς.
«Η έκθεση Beneath the Sheets προκαλεί τους επισκέπτες να αναρωτηθούν ποια σώματα εμφανίζονται στα ανατομικά εγχειρίδια, ποιος τα σχεδίασε και γιατί», λέει ο Jamie Taylor, διευθυντής συλλογών, εκπαίδευσης και προγραμματισμού του μουσείου, στο BBC.
View this post on Instagram
«Τα σώματα που απεικονίζονται σε αυτές τις σελίδες ανήκουν σε ανθρώπους που κατά τη διάρκεια της ιστορίας έχουν καταπιεστεί, ανθρώπους των οποίων τα δικαιώματα έχουν θεωρηθεί δευτερεύοντα, αμελητέα ή έχουν αγνοηθεί».
Ο κλέφτης ενός παλτό στον διάσημο πίνακα του Ρέμπραντ
Ο διάσημος πίνακας του Ρέμπραντ «Το μάθημα ανατομίας του Δρ. Τουλπ» (1632) αποτελεί ένα πολύ χαρακτηριστικό παράδειγμα. Το σώμα του νεκρού κυριαρχεί, τοποθετημένο στο κέντρο του πίνακα.
Η φωτεινή φιγούρα, σαν γλυπτό σμιλευμένο σε γκρι μάρμαρο, έρχεται σε πλήρη αντίθεση με τους μαυροφορεμένους συνδαιτυμόνες της. Ποιος είναι άραγε; Είναι πολύ πιθανό η απάντηση να σας εκπλήξει. Πρόκειται για τον Adriaan Adriaanszoon, έναν άνδρα που εκτελέστηκε αφού πιάστηκε να κλέβει ένα παλτό.
Ο Adriaanszoon, όπως και πάρα πολλοί άλλοι, δεν συναίνεσε ποτέ να εκτίθενται οι εικόνες του γυμνού ακρωτηριασμένου σώματός του στις σελίδες ενός βιβλίου ή να κοσμούν έναν τοίχο.
Οι ως επί το πλείστον ανώνυμες φιγούρες αποτέλεσαν για αιώνες τον «καμβά» για να εικονογραφηθούν ιατρικοί άτλαντες που κάποτε συμβουλεύονταν γιατροί και ανατόμοι ή εκτίθεντο ως τρόπαια από πλούσιους συλλέκτες.
Ένα βιβλίο ανατομίας χωρίς σχέδια «δεν είναι καλύτερο από ένα βιβλίο γεωγραφίας χωρίς χάρτες», δήλωνε ο χειρουργός και ανατομικός εικονογράφος του 18ου αιώνα, John Bell. Μια πιο προσεκτική ματιά σε ανατομικές εικονογραφήσεις αποκαλύπτει όχι μόνο τη σε διαρκή εξέλιξη κατανόησή μας για το ανθρώπινο σώμα, αλλά και το πολιτισμικό πλαίσιο στο οποίο δημιουργήθηκαν αυτές οι εικόνες.
Ιδιαίτερα αποκαλυπτική είναι η περίτεχνη σελίδα του βιβλίου De Humani Corporis Fabrica (1543) του Andreas Vesalius, του πρώτου μεγάλου έργου που παρουσίασε την ανθρώπινη ανατομία σχεδιασμένη απευθείας από διαμελισμένα σώματα.
Σε μια κατάμεστη αίθουσα ανατομίας πραγματοποιείται η νεκροτομή μιας πόρνης η οποία καταδικάστηκε, για άγνωστους λόγους, σε θανατική ποινή. Πριν τις περάσουν την αγχόνη, έκανε έκκληση για επιείκεια λόγω εγκυμοσύνης. Η εκτέλεση ολοκληρώθηκε και η δημόσια νεκροτομή θα επιβεβαίωνε ή θα διέψευδε την εγκυρότητα του ισχυρισμού της.
Όταν το σώμα γίνεται «έκθεμα»: Η υπόθεση της Mary Billion
Κάποιες φορές το ίδιο το πτώμα γινόταν αντικείμενο τέχνης προς έκθεση. Η έλλειψη ελέγχου που είχαν πολλές γυναίκες στο τι θα συνέβαινε στα σώματά τους μετά θάνατον, καθώς και ο σκοτεινός ρόλος που έπαιξαν ορισμένοι λειτουργοί της ιατρικής, αποτυπώνεται χαρακτηριστικά στην περίπτωση της Mary Billion.
Πέθανε το 1775 και ταριχεύτηκε από τον οδοντίατρο σύζυγό της, Martin van Butchell, με τη βοήθεια του διακεκριμένου λονδρέζου χειρουργού William Hunter, πρώην δασκάλου του και συγγραφέα ενός εικονογραφημένου βιβλίου για έγκυες γυναίκες που είχε επαινεθεί για τον πρωτοφανή ρεαλισμό του.
Ελπίζοντας να προσελκύσει νέους πελάτες, ο Van Butchell έντυσε την Billion με το νυφικό της και την εξέθεσε στη βιτρίνα του οδοντιατρείου του στο Mayfair, μέχρι που η δεύτερη σύζυγός του απαίτησε να μεταφερθεί το σώμα σε μουσείο.
Η τέχνη και η ανατομική επιστήμη έχουν μακρά ιστορία κοινών σημείων. Στην Ιταλία της Αναγέννησης, ο Λεονάρντο ντα Βίντσι και ο Μιχαήλ Άγγελος μελέτησαν ανατομίες σε νεκροτομεία για να κάνουν τις φιγούρες των πινάκων τους πιο ρεαλιστικές, ενώ οι πρώτοι ανατομικοί άτλαντες απεικόνιζαν σώματα σε στιλιζαρισμένες πόζες που θύμιζαν την κλασική γλυπτική.
Το έργο του Γουίλιαμ Τσέσελντεν «Η ανατομία του ανθρώπινου σώματος» (1741), για παράδειγμα, περιλαμβάνει δύο φιγούρες χωρίς δέρμα που παλεύουν όπως ο Ηρακλής και ο Ανταίος.
Η μαύρη αγορά πτωμάτων
Τόσο για τους επιστήμονες όσο και για τους καλλιτέχνες, η μεγαλύτερη πρόκληση ήταν η πρόσβαση σε πτώματα, η οποία επιδεινώθηκε από τον Νόμο περί Θανάτου του 1823, ο οποίος μείωσε τον αριθμό των εγκλημάτων που τιμωρούνταν με θάνατο.
Ένα προσοδοφόρο παράνομο εμπόριο πτωμάτων αναδύθηκε, με τους γνωστούς ως “resurrection men”, να κλέβουν πτώματα από φρέσκους τάφους και να τα πουλούν σε ιατρικές σχολές έναντι υπέρογκων ποσών.
Για να τους εμποδίσουν, όσοι είχαν την οικονομική δυνατότητα έθαβαν τους αγαπημένους τους σε κλουβιά γνωστά ως “mortsafes” ή έβαζαν βαριές πέτρες πάνω από τον τόπο ταφής τους.
Για τους καταδικασμένους εγκληματίες και τους φτωχούς, η ανάπαυση εν ειρήνη ήταν, όπως ήταν αναμενόμενο, τραγικά αβέβαιη. Οι συγγενείς του ληστή John Worthington, που εκτελέστηκε το 1815, έριξαν οξύ στο άψυχο σώμα του στην προσπάθειά τους να διασφαλίσουν ότι δεν θα ήταν «κατάλληλο προς χρήση».
Διαβόητοι κατά συρροή δολοφόνοι «στις υπηρεσίες» σχολών ανατομίας
Ο William Hare και ο William Burke ήταν οι πιο διαβόητοι κατά συρροή δολοφόνοι της Σκωτίας. Αντί να κινηθούν στην «πεπατημένη οδό» των νεκρών, αποφάσισαν ότι η μια πιο επικερής για εκείνους λύση ήταν οι ζωντανοί.
Πραγματοποίησαν μια δεκάμηνη εκστρατείας δολοφονιών μεταξύ 1827 και 1828 προμηθεύοντας με πτώματα την σχολή ανατομίας του Δρ Robert Knox στο Εδιμβούργο. Η Mary Paterson, πρώην τρόφιμος ασύλου για «αναξιοπαθούσες» γυναίκες, είχε παραδοθεί σχεδόν ζεστή στον αγοραστή της.
Ο δολοφόνος της την είχε μεθύσει με ουίσκι προκειμένου να τη σκοτώσει πιο εύκολα και στη συνέχεια παρέλαβε τη συμφωνημένη παχυλή αμοιβή του.
Οι Αρχές έφτασαν στα ίχνη τους. Ο Hare αφέθηκε ελεύθερος με αντάλλαγμα την κατάθεσή του, όμως ο Burke καταδικάστηκε σε θάνατο δι’ απαγχονισμού. Ο δικαστης David Boyle όρισε ότι η σορός του έπρεπε να «νεκροτομηθεί και να διαμελιστεί δημόσια», όπως συνέβη επανειλημμένα στα θύματά του. Ο σκελετός του εκτίθεται σήμερα στο Μουσείο Ανατομίας του Πανεπιστημίου του Εδιμβούργου.
Κεφάλαιο ηθική
«Οι άνθρωποι θεωρούν ότι μια εικονογράφηση ανατομίας είναι μια αντικειμενική απεικόνιση του ανθρώπινου σώματος στο μέτρο των δυνατοτήτων του καλλιτέχνη, κάτι που η έκθεση επιδιώκει να αποδομήσει», λέει στο BBC o Jack Gann, επιμελητής της έκθεσης. «Στην πραγματικότητα, υπόκεινται στην κουλτούρα, τις προτιμήσεις και τα καλλιτεχνικά ρεύματα όπως κάθε άλλη μορφή τέχνης και εικονογράφησης».
Η χρήση θυμάτων για την πρόοδο της ιατρικής επιστήμης συνεχίστηκε και στον 20ό αιώνα. Θύματα που δεν είχαν πια φωνή, ούτε καν δικαίωμα να υπερασπιστούν τον εαυτό τους.
Το Atlas of Topographical and Applied Human Anatomy (1937) του Eduard Pernkopf, για παράδειγμα, που εξακολουθεί να χρησιμοποιείται από ορισμένους χειρουργούς σήμερα, περιλαμβάνει αιχμαλώτους πολέμου που ανατέμνονταν από ναζί γιατρούς υπό το καθεστώς του Χίτλερ.
Εξήντα χρόνια αργότερα, ένα ψηφιακό αρχείο ολόκληρου του ανθρώπινου σώματος, δημιουργημένο από το Visible Human Project, δημοσιεύθηκε στο The New Atlas of Human Anatomy του Thomas McCracken.
Οι τρισδιάστατες εικόνες προέκυψαν από εκατοντάδες τομές ενός χιλιοστού του σώματος του Joseph Paul Jernigan, ενός τεξανού δολοφόνου που εκτελέστηκε με θανατηφόρα ένεση το 1993. Αν και είχε συμφωνήσει να δωρίσει το σώμα του στην επιστήμη, δεν θα μπορούσε ποτέ να έχει προβλέψει τι πραγματικά θα συνέβαινε σε αυτό.
«Πρόκειται για ένα τεράστιο σύνολο δεδομένων που εξακολουθεί να είναι διαθέσιμο για χρήση σήμερα», λέει ο Gann, ο οποίος κλείνει την έκθεση με το ερώτημα: «Πόσο μακριά έχουμε πραγματικά φτάσει;». Και πόσο πιο ηθικοί έχουμε γίνει στην προσπάθεια η επιστήμη να μας εξασφαλίσει απαντήσεις για την υγεία και τη μακροζωία μας;
Η έκθεση «Beneath the Sheets: Anatomy, Art and Power» δεν στέκεται μονάχα στην ιστορική γνώση, την οποία και εξυψώνει, αλλά δημιουργεί κι έναν κρίσιμο προβληματισμό. Μπορούμε να μιλάμε για την εξέλιξη της ιατρικής και της τέχνης χωρίς να γνωρίζουμε ότι μέρος της βασίστηκε σε ανθρώπους που δεν είχαν δικαίωμα επιλογής;
Με πληροφορίες από BBC.
