«Η Ελένη συνάρπασε την Ιστορία αλλά ταυτόχρονα της προκάλεσε και αμηχανία». Η βρετανή ιστορικός Μπέτανι Χιουζ θέτει από την αρχή το πρόβλημα, το οποίο όμως δεν φοβάται να αντιμετωπίσει. Η Ωραία Ελένη της είναι γοητευτική και ταυτόχρονα φιλόδοξη. Μπορεί να προκάλεσε πολλά δεινά αλλά ταυτόχρονα χάρισε στον κόσμο τον ωραιότερο μύθο του: εκείνον της αψεγάδιαστης γυναικείας ομορφιάς. Στο βιβλίο της, έτσι, με τίτλο «Ωραία Ελένη. Θεά, πριγκίπισσα, εταίρα», το οποίο μόλις κυκλοφόρησε στα ελληνικά από τις εκδόσεις Πατάκη, η συγγραφέας ανιχνεύει τα γεγονότα και τους θρύλους που περιβάλλουν τη μορφή της μυθικής Ελένης και «απαντά» για όλα τα επίθετα τα οποία της δόθηκαν ανά τους αιώνες: «άθλια σκύλα» (Ομηρος), «μοιχαλίδα σκύλα» (Ευριπίδης), «πόρνη του Αιγαίου με τους τρεις άνδρες, που κάνει μόνο θηλυκά παιδιά» (Λυκόφρων) ή απλώς «πόρνη» (Σαίξπηρ).
Η Μπέτανι Χιουζ χρησιμοποίησε όλες τις δυνατές πηγές, αρχαιολογικές, τοπογραφικές, ιστορικές και μυθολογικές, για να ανασυνθέσει το πρόσωπο της Ωραίας Ελένης. Εχει επισκεφθεί πολλές φορές την Ελλάδα, ταξίδεψε στη Μικρά Ασία και στα Βαλκάνια για να γνωρίσει τους τόπους, στους οποίους αναφέρεται ο Ομηρος και οι άλλοι αρχαίοι συγγραφείς. «Ταξιδεύοντας στα τοπία, στα οποία κάποτε κατοικούσαν γυναίκες της Εποχής του Χαλκού,θέλησα να ζήσω την Ελένη της αρχαιότητας, όπως θα έκαναν οι αρχαίοι.Αναζήτησα τη λατρεία της Ελένης,την Ελένη επί σκηνής,την Ελένη των τεχνών και της πολιτικής» γράφει η ίδια. Και το βιβλίο πράγματι αναδίδει τον ενθουσιασμό της στη λεπτομερή ιχνηλάτηση κειμένων και τόπων, στην επέκταση του θέματος σε όλες τις εκδοχές του ακόμη και στην επιλογή της αφηγηματικής της προσέγγισης. Και ίσως δεν είναι άμοιρη για όλα αυτά η θητεία της συγγραφέως στην τηλεόραση με ιστορικά – αρχαιολογικά θέματα.
Φυσικό επόμενο και οι υπερβάσεις, εκεί όπου τα κενά θα πρέπει να καλυφθούν από τη θεωρία δεδομένης της εποχής στην οποία όλα αυτά αναφέρονται. Οπως παραδέχεται άλλωστε και η ίδια: «Η προϊστορία είναι ένας χώρος γεμάτος από “αν”,“αλλά” και “ίσως”,ένας χώρος που ως πριν από 150 χρόνια έστεκε θαμμένος και βουβός». Ωστόσο από αυτή τη μακρά και σκοτεινή εποχή προέκυψε η γυναίκα η οποία έμελλε να γίνει η φημισμένη αφορμή του πιο σημαντικού έργου της δυτικής επικής λογοτεχνίας.
Το πρότυπο
«Πιστεύω ότι και οι τρεις εκφάνσεις- πριγκίπισσα,θεά,εταίραέλκουν την καταγωγή τους από μία Ελένη της Εποχής του Χαλκού, ότι το πρότυπο της Ωραίας Ελένης προσφέρθηκε από μία από τις πλούσιες βασίλισσες της Σπάρτης, οι οποίες έζησαν και πέθαναν στην ελληνική ενδοχώρα του 13ου αιώνα» γράφει η Μπέτανι Χιουζ. «Κατά τη γνώμη μου ήταν μία γυναίκα που κοιμόταν και ξυπνούσε όπως όλες οι άλλες,μία μορφή με σάρκα και οστά, μία αριστοκράτισσα υπεύθυνη για “όργια”αποκρυφιστικές,μυστηριώδεις τελετές γονιμότητας-,μία γυναίκα τόσο ευλογημένη,τόσο τιμημένη, τόσο ισχυρή που έμοιαζε να συμβαδίζει με τους θεούς.Μία θνητή που, στο πέρασμα των αιώνων, έγινε υπερφυσική» προσθέτει, φτιάχνοντας το πορτρέτο της Ωραίας Ελένης.
Σε ποιο βαθμό όμως οι πραγματικές πριγκίπισσες που βάδιζαν στα ανάκτορα της Ανατολικής Μεσογείου, την Εποχή του Χαλκού, μπορεί να έμοιαζαν στην Ελένη; Ο μύθος της θολώνει το τοπίο, όπως σημειώνει όμως η Μπέτανι Χιουζ οι συνεχείς αρχαιολογικές ανακαλύψεις και οι ιστορικές έρευνες φανερώνουν ότι αυτές οι γυναίκες ήταν σημαντικές για τον κόσμο τους. «Κατακερματισμένες ενεπίγραφες πινακίδες μας πληροφορούν ότι οι αριστοκράτισσες χρησιμοποιούνταν ως εμπορικά διαπραγματευτικά επιχειρήματα, ως εμπορεύσιμα αγαθά υψηλής αξίας, που περνούσαν από το ένα κράτος στο άλλο» γράφει. Καταλήγοντας ότι στο πλαίσιο του κόσμου της η Ελένη είναι μία ιστορική πιθανότητα.
Αντίπαλοι κόσμοι
Είναι γνωστό άλλωστε ότι οι δύο απέναντι πλευρές του Αιγαίου είχαν περίπλοκες και συχνά οξυμμένες σχέσεις κατ΄ αυτήν την περίοδο, με τους άρχοντες της μίας να παντρεύονται γυναίκες της άλλης (και το αντίθετο), με τις φιλονικίες τους για εδάφη αλλά και με εμπορικές συμμαχίες. Η επικοινωνία μεταξύ τους για καλό ή κακό ήταν συχνή και οι πολιτισμοί, τους οποίους η Ελένη και ο Πάρις αντιπροσώπευαν, ο Μυκηναϊκός από τη μία και ο Χεττιτικός- αν και αυτό τίθεται υπό αμφισβήτηση πλέον – από την άλλη, κάποια στιγμή στο τέλος του 13ου αιώνα π.Χ. συγκρούστηκαν βίαια. «Και όσο περισσότερα αρχαιολογικά ευρήματα έρχονται στο φως τόσο τα έπη του Ομήρου που περιγράφουν τη φιλονικία μεταξύ Ελλήνων και Τρώων συγκλίνουν όλο και περισσότερο με τα γεγονότα,έτσι που η ιστορία της Ελένης να φαντάζει πιο αληθινή από ποτέ» πιστεύει η ιστορικός.
Χάρτες του αρχαίου κόσμου και ένα ενδιαφέρον χρονοδιάγραμμα για την Ωραία Ελένη, που αρχίζει από την Εποχή του Χαλκού στην Κρήτη- τη Μινωική εποχή δηλαδή – για να φθάσει ως το 2004 (!), συμπληρώνουν το έργο. Και βέβαια τα γενεαλογικά δέντρα: ο οίκος της Τροίας και ο οίκος του Ατρέα και του Τυνδάρεω. Μια συμπτυγμένη παρουσίαση των αρχαίων ελλήνων θεών και πάνω από όλα τα πρόσωπα του δράματος. Θεοί, ήρωες και θνητοί όπως μοναδικά αναμείχθηκαν από τον μέγα Ομηρο στο Επος της Τροίας.
«Αν η Ελένη είναι μία επινόηση,ένα καλλιτεχνικό δημιούργημα, η σύλληψή της έγινε στον προϊστορικό νου.Αν είναι μια θεότητα της φύσης, η λατρεία της άρχισε στην Προϊστορία.Αν είναι αληθινή, έζησε και αγάπησε ως προϊστορική πριγκίπισσα. Για να κατανοήσουμε τα τρία πρόσωπα της Ελένης πρέπει οπωσδήποτε να ταξιδέψουμε στον προϊστορικό κόσμο.Εναν κόσμο αλλιώτικο,πλούσιο και παράξενο» καταλήγει η Μπέτανι Χιουζ.
