Μεταλλικά αλεξικέραυνα υψώνονται στον ουρανό. Η μήκους 137 μέτρων τάφρος πυρός είναι έτοιμη να υποδεχθεί τις φλόγες. Μια γιγαντιαία δεξαμενή νερού θα ρίξει 400.000 γαλόνια για να τις σβήσει. Ο πύραυλος με το σκάφος «Orion» και τον θαλαμίσκο «Integrity» στην κορυφή του έχει λάβει θέση από τις 18 Ιανουαρίου στην εξέδρα εκτόξευσης 39Β του Διαστημικού Κέντρου Τζον Φ. Κένεντι στη Νήσο Μέριτ της Φλόριντα.
Σχεδόν πεντέµισι δεκαετίες από τον Δεκέµβριο του 1972, όταν το «Apollo 17» εγκατέλειψε την επιφάνεια της Σελήνης, η NASA ετοιµάζεται να επιστρέψει στο φεγγάρι. Η μόνη αστάθμητη μεταβλητή αρχικά ήταν ο καιρός: οι συνθήκες παγετού που επικρατούν στη Φλόριντα ανέβαλαν την προγραμματισμένη για τις 6 Φεβρουαρίου εκτόξευση του πυραύλου με το ανέμπνευστο όνομα SLS (Space Launch System – Διαστημικό Σύστημα Εκτόξευσης).
Στην πρόβα τζενεράλε της 3ης Φεβρουαρίου ωστόσο προστέθηκε και μια διαρροή υγρού υδρογόνου στο βασικό του στάδιο. Πλέον οι αστροναύτες Ριντ Γουάιζμαν, Τζέρεμι Χάνσεν, Βίκτορ Γκλόβερ και Κριστίνα Κοχ αναμένεται να αναχωρήσουν μετά τις 5 Μαρτίου με την πτήση «Artemis II» για ένα δεκαήμερο ταξίδι μετ’ επιστροφής που θα τους θέσει σε τροχιά γύρω από τον δορυφόρο της Γης ως προανάκρουσμα της μελλοντικής προσσελήνωσης του «Artemis III».
Πριν από την επιτυχή ολοκλήρωση του εγχειρήματος και την ασφαλή επάνοδο του πληρώματος, παραδοσιακά τα δάχτυλα θα παραμείνουν σταυρωμένα και τα στόματα ερμητικά κλειστά, το Διάστημα δεν είναι παιχνιδάκι και επτά δεκαετίες εμπειρίας έχουν μάθει τους υπεύθυνους της NASA να φοβούνται απρόοπτα, αστοχίες υλικού, ανθρώπινα λάθη.
Στο φόντο, βέβαια, μπορεί να διακρίνει κανείς από τώρα αναλαμπές θεσμικής υπερηφάνειας: μια ιστορική υπηρεσία φαίνεται να ανταποκρίνεται σε μία ακόμη διόλου ευκαταφρόνητη πρόκληση. Πίσω όμως από τη βιτρίνα των αποστολών με πλήρωμα μαίνεται εδώ και εννέα μήνες ένας οικονομικός πόλεμος με την κυβέρνηση Τραμπ, ο οποίος θέτει σε άμεσο κίνδυνο την ουσία – το επιστημονικό έργο της NASA.
Photo Nasa James Webb Telescope
Το πρόγραμμα «Artemis» εκπροσωπεί τη λαμπερή πλευρά του αμερικανικού διαστημικού σχεδιασμού. Εκείνη που διέθεσε 93 δισεκατομμύρια δολάρια την περίοδο 2012-2025 προκειμένου να αναπτύξει την απαραίτητη τεχνολογία, προθυμοποιούμενη να πληρώσει το κόστος των 4,1 δισεκατομμυρίων για κάθε εκτόξευση και αποδεχόμενη το τίμημα των 2,6 δισεκατομμυρίων για την κατασκευή του Gateway, του μόνιμου σταθμού σε τροχιά γύρω από τη Σελήνη.
Προσθέστε στα παραπάνω άλλα 10 δισ. σε βάθος εξαετίας ως έκτακτο μποναμά που ήρθε με το One Big Beautiful Bill Act του περασμένου Ιουλίου και έχετε την εικόνα ενός οργανισμού ο οποίος απολαμβάνει, προφανώς, την εμπιστοσύνη και την εύνοια της κυβέρνησης των ΗΠΑ. Στο παρελθόν, άλλωστε, η NASA δεν ήταν μόνο μία από τις πιο προβεβλημένες παγκοσμίως κρατικές υπηρεσίες, αλλά, σύμφωνα με τη μη κερδοσκοπική οργάνωση Partnership for Public Service, από το 2012 έως το 2024 ανακηρυσσόταν ως «καλύτερος χώρος εργασίας» μεταξύ των κυβερνητικών κλάδων στις ΗΠΑ.
Αυτή η εντυπωσιακή όψη της διαπλανητικής εξερεύνησης επιβραβεύεται με κονδύλια ασυζητητί, μια και ταιριάζει άριστα στην ιδιοσυγκρασία του Ντόναλντ Τραμπ: ποιος Baby Boomer δεν θέλει επισκέψεις στη Σελήνη, βάσεις στο φεγγάρι, αποστολές στον Αρη; Για τη γενιά του, το Διάστημα ήταν «το τελευταίο σύνορο», όπως διακήρυσσε η εισαγωγή του «Star Trek», για τον ίδιο οι πτήσεις πέρα από την ατμόσφαιρα σημαίνουν φωτογραφίες δίπλα σε αστροναύτες, αλαλάζοντα πλήθη, εθνικοπατριωτικά θεάματα, κύματα δημοσιότητας. Τι γίνεται, όμως, με τη λιγότερο glamorous πλευρά της NASA, εκείνη που προάγει την επιστημονική γνώση με άσημες ρομποτικές αποστολές και ταπεινά τηλεσκόπια;
Photo NASA Curiosity rover at Rocknest
Το DOGE και το τράβηγμα της πρίζας
Μια μέρα στις αρχές Φεβρουαρίου του 2025, ο αστροβιολόγος Ντέιβιντ Γκρίνσπουν παρατήρησε ότι κάτι έλειπε από τα γραφεία του οργανισμού στην Ουάσιγκτον: οι γλάστρες με τα φυτά στα παράθυρα είχαν αφαιρεθεί. Οπως έγινε γνωστό αργότερα, σύμφωνα με εντολή της Τζάνετ Πέτρο, προσωρινής διευθύντριας διορισμένης από την κυβέρνηση Τραμπ, το συμβόλαιο της εταιρείας που πότιζε τα φυτά είχε ακυρωθεί «για να εξοικονομηθούν χρήματα των αμερικανών φορολογουμένων».
Λίγες εβδομάδες αργότερα, όπως έλεγε ο Γκρίνσπουν στο περιοδικό «The Atlantic» και τον Ρος Αντερσεν τον περασμένο Ιανουάριο, άτομα με διαπιστευτήρια του DOGE, του διαβόητου «Τμήματος Κυβερνητικής Αποτελεσματικότητας» του Ιλον Μασκ, άρχισαν να περιπλανώνται στους διαδρόμους του κτιρίου αναζητώντας άδεια γραφεία των οποίων οι κάτοχοι βρίσκονταν σε συσκέψεις ή σε θεσμοθετημένα διαλείμματα προκειμένου να τα φωτογραφίσουν ως απόδειξη παραμέλησης εργασίας.
Για τον Γκρίνσπουν το θέαμα έμοιαζε παιδιάστικο – έως ότου στις 2 Μαΐου 2025 το Γραφείο Διαχείρισης και Προϋπολογισμού του Λευκού Οίκου το έθεσε υπό νέο φως, καταθέτοντας την προεδρική πρόταση για το οικονομικό έτος 2026. Σύμφωνα με αυτήν, ο προϋπολογισμός της NASA θα μειωνόταν από τα 24,9 δισεκατομμύρια δολάρια σε 18,8, επιστρέφοντας περίπου στα επίπεδα του 2015, ενώ η προβλεπόμενη χρηματοδότηση για τα επιστημονικά προγράμματα περικοπτόταν κατά 47%.
Ο δυνητικός αντίκτυπος των περικοπών ήταν σαρωτικός. Κατά τις Κάσα Πατέλ και Χάνα Νέιτανσον από άρθρο της «Washington Post» στις 6 Νοεμβρίου, τουλάχιστον 40 τρέχουσες και μελλοντικές αποστολές κινδύνευαν με διακοπή χρηματοδότησης.
Photo AP
Σε αυτές συγκαταλέγονταν οι ανιχνευτές DAVINCI και VERITAS που σηματοδοτούσαν την πρώτη απόπειρα εξερεύνησης της Αφροδίτης από το 1989, η υπερπτήση από το σκάφος «OSIRIS-APEX» του αστεροειδούς Αποφι, ο οποίος υπολογίζεται ότι το 2029 θα μας πλησιάσει στην υπέρ το δέον φιλική απόσταση των μόλις 38.000 χιλιομέτρων, η μετακομιδή στη Γη των αρειανών πετρωμάτων που συλλέγει εδώ και πέντε χρόνια στον κόκκινο πλανήτη το όχημα «Perseverance», η εξερεύνηση της ζώνης αστεροειδών Kuiper πέρα από τον Πλούτωνα που πραγματοποιεί ο ανιχνευτής New Horizons, η κατασκευή του τηλεσκοπίου HWO (Habitable Worlds Observatory), ενός οργάνου προορισμένου να ερευνήσει τους 100 κοντινότερους παρόμοιους προς τον Hλιο αστέρες προκειμένου να αναζητήσει ίχνη ύπαρξης ζωής στους πλανήτες τους.
Τα τηλεσκόπια αποδείχθηκαν ιδιαίτερα δημοφιλής στόχος: εκτός από το HWO ακυρωνόταν η εκτόξευση στα τέλη του 2026 του ήδη συναρμολογημένου Nancy Grace Roman, το οποίο είχε στοιχίσει 3,9 δισεκατομμύρια δολάρια και λογίζεται ως συμπληρωματικό του James Webb. Παρεμπιπτόντως, ο προϋπολογισμός διέγραφε και το ελάχιστο κόστος συντήρησης του τελευταίου, ελαττώνοντας το προσδόκιμο ζωής του κατά μία δεκαετία. Επιπλέον, προγράμματα μελέτης των οικοσυστημάτων, των φυσικών καταστροφών και της κλιματικής αλλαγής εξαφανίζονταν από τον χάρτη χωρίς περιστροφές.
Πέρα από τον περιορισμό του επιστημονικού έργου της NASA, η πρόταση προέβλεπε και την αποψίλωση του ανθρώπινου δυναμικού. Η πλανητολόγος Μακένζι Λίστραπ, διευθύντρια του Κέντρου Διαστημικών Πτήσεων Γκόνταρντ, του σημαντικότερου εργαστηρίου ανάπτυξης, κατασκευής και χειρισμού διαστημικών συστημάτων της χώρας, βρέθηκε το καλοκαίρι του 2025 αντιμέτωπη με την πρόθεση της κυβέρνησης να μειώσει στο μισό τους 10.000 εργαζομένους της υπηρεσίας της. Στις 16 Ιουνίου συγκάλεσε το προσωπικό σε μια συνέλευση όπου εξήγησε τα δεδομένα, δηλώνοντας παράλληλα τη διαφωνία της. Οπως έλεγε στον Ρος Αντερσεν του «Atlantic», δέχθηκε στη συνέχεια ένα τηλεφώνημα από μέλος της ανώτερης ηγεσίας της NASA που «την κάλεσε να αναστοχαστεί κατά πόσο είχε μιλήσει με υπερβολική ειλικρίνεια και τρόπο ο οποίος θα μπορούσε να εκληφθεί ως ασύμβατος με τους στόχους της κυβέρνησης». Λαμβάνοντας το μήνυμα, η Λίστραπ υπέβαλε την παραίτησή της μέσα στον Ιούλιο και αποχώρησε επίσημα από την 1η Αυγούστου.
Photo NASA
Εκτίμησή της ήταν ότι ο αριθμός των υπαλλήλων στο Γκόνταρντ είχε πέσει ήδη στους 6.500. Μια επίσημη έκθεση της NASA, δημοσιευμένη στα τέλη Ιουλίου, υποδείκνυε πως 4.000 πολιτικοί υπάλληλοι, περίπου το 20% του συνόλου, είχαν αποχωρήσει μέσα στο πρώτο εξάμηνο της δεύτερης προεδρίας Τραμπ. Οι Κάσα Πατέλ και Χάνα Νέιτανσον έγραφαν στη «Washington Post» ότι πακέτα εθελουσίας εξόδου διακινούνταν ευρέως – μαζί με την προειδοποίηση πως τυχόν άρνηση των μελών του προσωπικού συνεπαγόταν πιθανή μετάθεση χωρίς τη συναίνεσή τους ή απουσία αποζημίωσης στο ενδεχόμενο μετέπειτα απόλυσης. Διόλου παράξενο που ο Ντέιβιντ Γκρίνσπουν έκανε λόγο στο «Atlantic» για θερινή «φυγή προς τον ιδιωτικό τομέα». Ο ίδιος δεν εγκατέλειψε το στρατόπεδο, αλλά απολύθηκε τον Σεπτέμβριο του 2025.
To Κογκρέσο και τo φιλί της ζωής
Ωστόσο, ο Ντόναλντ Τραμπ πιθανότατα δεν υπολόγισε το μέγεθος της NASA στο συλλογικό φαντασιακό – όχι μόνο του πληθυσμού αλλά και των ίδιων των μελών του Κογκρέσου. Αν και η πρόταση του Γραφείου Διαχείρισης και Προϋπολογισμού ήταν προσεκτικά διατυπωμένη ώστε να μη θίγει δουλειές στις «κόκκινες Πολιτείες» (οι πτήσεις με πλήρωμα αφορούν κατεξοχήν τις ρεπουμπλικανικές Τέξας και Φλόριντα, ενώ επιστηµονικά κέντρα όπως το Γκόνταρντ και το Εργαστήριο Αεροπροώθησης της Πασαντίνα τις δημοκρατικές Μέριλαντ και Καλιφόρνια αντίστοιχα), η πλειοψηφία τόσο στη Βουλή των Αντιπροσώπων όσο και στη Γερουσία αντιτάχθηκε σιωπηρά στις περικοπές.
Photo NASA
Μέχρι τις 15 Ιανουαρίου και τα δύο σώματα συμφώνησαν σε ένα δικό τους σχέδιο το οποίο όριζε τον προϋπολογισμό στο ύψος των 24,4 δισεκατομμυρίων δολαρίων, ελάχιστα υπολειπόμενο του περυσινού. Περνώντας με 397 ψήφους υπέρ έναντι 28 κατά στη Βουλή και 82 υπέρ έναντι 15 κατά στη Γερουσία, διασφάλιζε ότι το μόνο εφετινό θύμα της χρηματοδότησης θα είναι τελικά το πρόγραμμα μεταφοράς των αρειανών πετρωμάτων. Σιγή ιχθύος από τον Λευκό Οίκο συνόδευσε το αποτέλεσμα, έως ότου στα τέλη Ιανουαρίου ο POTUS υπέγραψε το νομοσχέδιο κυρώνοντάς το.
Είναι αμφίβολο αν στη NASA η νίκη πανηγυρίστηκε ανοικτά. Αφενός, ο Τραμπ μπορεί να επανέλθει το επόμενο οικονομικό έτος με ένα λιγότερο φιλόδοξο αλλά εξίσου βλαπτικό πακέτο. Οπως σχολίαζε τον περασμένο Μάιο στον «Guardian» ο Ρίτσαρντ Λάσκομ, «προτεραιότητά του είναι οι πτήσεις με πλήρωμα, ιδιαίτερα η πρώτη αποστολή ανθρώπων στον Αρη». Οι εντυπωσιακές λήψεις του Ποσειδώνα ή του Κρόνου και ο πακτωλός πληροφοριών που κόμισαν τα θρυλικά «Voyager» ή το «Cassini – Huygens» δεν του λένε τίποτα μπροστά στον (ορατό) κίνδυνο κινέζων αστροναυτών να χαιρετούν σε ζωντανή μετάδοση από το φεγγάρι πριν από τους Αμερικανούς.
Αφετέρου, ο νέος διευθυντής της NASA, o 42χρονος δισεκατομμυριούχος Τζάρεντ Αϊζακμαν, ιδιοκτήτης της διαδικτυακής εταιρείας πληρωμών Shift4 Payments, της παρόχου στρατιωτικών αεροπλάνων Draken International και κυβερνήτης το 2021 της πρώτης διαστημικής πτήσης με πλήρωμα αποκλειστικά πολίτες στο Crew Dragon Resilience της SpaceX, δεν εμπνέει εμπιστοσύνη. Προτάθηκε από τον πρόεδρο για πρώτη φορά τον Δεκέμβριο του 2024, εξέφρασε ανεξάρτητες γνώμες στήριξης του επιστημονικού έργου της NASA, κόπηκε με συνοπτικές διαδικασίες στο απόγειο της σύγκρουσης Τραμπ – Μασκ ως φίλος του δεύτερου και επανήλθε ως πειθήνιος φορέας της διχαλωτής γλώσσας του Λευκού Οίκου. Θα χαράξει μια ανεξάρτητη πολιτική ή θα αποβεί τοποτηρητής του Τραμπ;
Photo NASA Jared Isaacman
Αλλά εν τέλει το διακύβευμα του αγώνα για τη NASA δεν είναι απλώς ένα παιχνίδι εξουσίας. Είναι η αντίληψη για τον καταστατικό λόγο ύπαρξης μιας διαστημικής υπηρεσίας. Αν εξαιρέσει κανείς τις παρόλες του Μασκ περί του ανθρώπου ως «διαπλανητικού είδους», η εμπορική αστροναυτική των SpaceX και Blue Horizon, δηλαδή το ανεβοκατέβασμα σκαφών και δορυφόρων, αφορά στην ουσία της μια απροκάλυπτα κερδοσκοπική πρακτική.
Πίσω όμως από τη λειτουργία της NASA, ακόμη και στον ψυχροπολεμικό καιρό της «κούρσας για το Διάστημα» με τη Σοβιετική Ενωση, υπήρχε ένα συνεκτικό, διακριτό όραμα – εκείνο της έρευνας, της επιστήμης, της αύξησης της παρακαταθήκης της ανθρώπινης γνώσης. Χωρίς όλα όσα δεν φαίνονταν τότε εκ πρώτης όψεως στις πανηγυρικές φωτογραφίες, αλλά υπήρχαν στον περίγυρο, όργανα μέτρησης, οχήματα εξερεύνησης, επιστημονικά εργαλεία, ένας αστροναύτης και μια σημαία στη Σελήνη ή στον Αρη θα είναι απλώς μια στολή και ένα πανί.
