Κάντε TO BHMA προτιμώμενη πηγή Μια συνηθισμένη εικόνα που συχνά πέφτει στην αντίληψή μας είναι η εικόνα του νέου που ασχολείται συνεχώς με το κινητό του βλέποντας reels. Με ένα απλό «χάιδεμα» η οθόνη του γεμίζει βίντεο από το TikTok και το Instagram. Το ένα ακολουθεί το άλλο: ειδήσεις, απόψεις, αποκαλύψεις, εντυπωσιακές πληροφορίες τραβούν την προσοχή μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα. Πόσες από αυτές, όμως, είναι πραγματικά αληθινές; Ανάμεσα στις εικόνες, τα βίντεο και τις γρήγορες πληροφορίες συχνά κρύβονται ψευδείς ειδήσεις ή παραπλανητικά στοιχεία, τα οποία δύσκολα αναγνωρίζονται με την πρώτη ματιά.
Σύμφωνα με την πρόσφατη έρευνα που διεξήγαγε το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, «Eurobarometer, youth survey 2024», η συντριπτική πλειοψηφία των νέων Ελλήνων έχει εκτεθεί σε παραπληροφόρηση και ψευδείς ειδήσεις. Ανησυχία επίσης προκαλεί η 3η θέση της Ελλάδας μεταξύ των 27 κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ενωσης σε αυτή τη μελέτη. Επιπλέον, τα τελευταία χρόνια, με τους διαρκείς πολέμους που έχουν ξεσπάσει στη «γειτονιά» μας, υπάρχει ένας διαρκής βομβαρδισμός από πληθώρα πληροφοριών οι οποίες είναι δύσκολα επαληθεύσιμες. Αλλωστε ας μην ξεχνάμε ότι το πρώτο θύμα σε έναν πόλεμο είναι η αλήθεια, η οποία αποτελεί θεμέλιο της δημοκρατίας. Με βάση τα παραπάνω, γεννιέται το εξής ερώτημα: πόσο εύκολο είναι για τους νέους να ξεχωρίζουν την αλήθεια από την παραπληροφόρηση στον ψηφιακό κόσμο;
Με αφετηρία αυτόν τον προβληματισμό αλλά και την επιτακτική ανάγκη για την υπεράσπιση της δημοκρατίας, αποφασίσαμε να διεξαγάγουμε μια μικρή έρευνα. Στόχος της ήταν να καταγραφεί πώς οι νέοι ενημερώνονται, πώς χρησιμοποιούν τις νέες τεχνολογίες και σε ποιον βαθμό μπορούν να αξιολογήσουν την αξιοπιστία των πληροφοριών που συναντούν καθημερινά στο Διαδίκτυο. Στην έρευνα συμμετείχαν 210 μαθητές και μαθήτριες, καθώς και γονείς και κηδεμόνες. Οι ερωτήσεις αφορούσαν τις πηγές ενημέρωσης των νέων, τη χρήση εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης και την ικανότητα αναγνώρισης ψευδών ειδήσεων.
Μέσα κοινωνικής δικτύωσης και τεχνητή νοημοσύνη
Από την ανάλυση των δεδομένων της έρευνας διαπιστώθηκε ότι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αποτελούν τη βασική πηγή ενημέρωσης των νέων, καθώς στην ερώτηση: «Από ποιες πηγές ενημερώνεσαι κυρίως για τις ειδήσεις;» το 72,7% των μαθητών/τριών απάντησε ότι ενημερώνεται κυρίως από τα social media. Επιπλέον, φάνηκε ότι η τεχνητή νοημοσύνη αποτελεί ήδη αναπόσπαστο μέρος της καθημερινότητας των μαθητών/τριών, καθώς το 92,7% δηλώνει ότι χρησιμοποιεί εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης σε καθημερινή βάση για σχολικές εργασίες, αναζήτηση πληροφοριών και καλύτερη κατανόηση της διδακτικής ύλης. Στο ερώτημα «Μπορείτε να αναγνωρίσετε υπερβολικούς ή παραπλανητικούς τίτλους ειδήσεων;», μόνο το 47,3% δήλωσε ότι είναι βέβαιο πως μπορεί να τους εντοπίσει. Ανησυχητικό ήταν το εύρημα ότι το 73,6% των νέων, ενώ γνωρίζει πως κυκλοφορούν σκόπιμα ψευδείς ειδήσεις, δεν μπαίνει στη διαδικασία να ελέγξει την εγκυρότητά τους.
Αξίζει να σημειωθεί ότι στο ερώτημα που απευθυνόταν σε γονείς και μαθητές «Πιστεύεις ότι η ΤΝ μπορεί να συμβάλει στη διάδοση της παραπληροφόρησης», το 78,2% απάντησε θετικά. Επιπρόσθετα, έγινε εμφανές πως γονείς και μαθητές σε μεγάλο βαθμό ανησυχούν για το φαινόμενο αυτό δεδομένου ότι το 97,1% δήλωσε ότι προβληματίζεται έντονα για τους κινδύνους της παραπληροφόρησης. Τέλος, σχεδόν όλοι οι συμμετέχοντες συμφώνησαν ότι όλοι οι φορείς αγωγής μαζί (σχολείο, οικογένεια, πολιτεία) οφείλουν να κινητοποιηθούν έμπρακτα για την εξάλειψη του προβλήματος.
Τα παραπάνω ευρήματα δείχνουν ότι ενώ οι νέοι χρησιμοποιούν εκτεταμένα τις ψηφιακές τεχνολογίες γνωρίζοντας τους κινδύνους, η κριτική αξιολόγηση της πληροφορίας δεν είναι πάντα επαρκής. Αυτό, σε συνδυασμό με τη συνεχή ροή πληροφοριών από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, μπορεί να οδηγήσει στη δημιουργία μιας παραμορφωμένης εικόνας της πραγματικότητας όπου οι άνθρωποι τείνουν να θεωρούν αληθινό ό,τι απλώς προβάλλεται μπροστά τους, γεγονός που ελλοχεύει κινδύνους για τη δημοκρατία.
Η αλληγορία του σπηλαίου του Πλάτωνα
Κάτι παρόμοιο συμβαίνει και στην αλληγορία του σπηλαίου από το έργο «Πολιτεία» του Πλάτωνα, όπου οι δεσμώτες βλέπουν μόνο σκιές στον τοίχο και τις περνούν για πραγματικότητα, πιστεύοντας ότι οι σκιές είναι ο κόσμος. Κρίνεται έτσι απαραίτητη η περαιτέρω ενίσχυση της κριτικής ικανότητας, καθώς και η καλλιέργεια της δεξιότητας αξιολόγησης της αξιοπιστίας των πληροφοριών των νέων μέσα από τη συνεργασία των φορέων αγωγής.
Στο πλαίσιο αυτό, το σχολείο, η οικογένεια, η πολιτεία αλλά και η ίδια η τεχνητή νοημοσύνη μπορούν να δράσουν συντονισμένα με ποικίλους τρόπους. Το σχολείο, για παράδειγμα, μπορεί να οργανώνει βιωματικά εργαστήρια στα οποία οι μαθητές θα μαθαίνουν να εντοπίζουν ψευδείς ειδήσεις και να ελέγχουν την αξιοπιστία των πηγών, σε συνεργασία με δημοσιογράφους και ειδικούς των μέσων ενημέρωσης. Παράλληλα, η συνέργεια με πανεπιστημιακά ιδρύματα και επιστημονικούς φορείς θα μπορούσε να συμβάλει στη διοργάνωση ημερίδων ψηφιακού γραμματισμού, όπου οι νέοι θα εξοικειώνονται με πρακτικούς τρόπους επαλήθευσης των πληροφοριών που συναντούν στο Διαδίκτυο.
Εξίσου σημαντική είναι και η συμμετοχή της οικογένειας μέσα από ενημερωτικές συναντήσεις, ώστε και οι γονείς να αναπτύξουν υπεύθυνη στάση απέναντι στη διαδικτυακή ενημέρωση. Με αυτόν τον τρόπο θα είναι στη θέση να προστατεύσουν τα παιδιά τους από τις παγίδες της παραπληροφόρησης.
Στα παραπάνω, η πολιτεία οφείλει να συμβάλει δημιουργώντας σύγχρονους νόμους που ενισχύουν τη διαφάνεια και την υπευθυνότητα στο Διαδίκτυο. Σε αυτή την προσπάθεια σημαντικό ρόλο έχει η εφαρμογή της ευρωπαϊκής Digital Services Act (DSA). Με τον νόμο αυτόν, οι μεγάλες πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης υποχρεώνονται να ελέγχουν πιο προσεκτικά το περιεχόμενο που δημοσιεύεται, να εξηγούν πώς λειτουργούν οι αλγόριθμοί τους και να αφαιρούν γρήγορα το παράνομο περιεχόμενο. Τέλος, και η ίδια η τεχνητή νοημοσύνη, αν και αποτελεί παράγοντα εξάπλωσης της παραπληροφόρησης, μπορεί να συμβάλει δραστικά στον περιορισμό της. Χρήσιμη θα ήταν η δημιουργία ενός νέου εργαλείου τεχνητής νοημοσύνης που θα ελέγχει και θα διασταυρώνει τις πληροφορίες, αποδεικνύοντας την εγκυρότητά τους. Ετσι, όταν ερχόμαστε αντιμέτωποι με κάποια ανησυχητική πληροφορία, θα μπορούμε με το πάτημα ενός κουμπιού να επαληθεύσουμε αν είναι πραγματική.
Αντί επιλόγου θα μπορούσαμε να σημειώσουμε ότι οι εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης αποτελούν τεχνολογικό επίτευγμα. Δεν φτάνουν όμως την εμπνευσμένη δημιουργικότητα του ανθρώπου και ίσως δεν θα τη φτάσουν ποτέ. Μπορούν, ωστόσο, να γίνουν πολύτιμοι βοηθοί του στις πνευματικές ενασχολήσεις του, στη μόρφωσή του και την έγκυρη πληροφόρησή του. Η έγκυρη πληροφόρηση μεταξύ άλλων είναι αυτή που διασφαλίζει τη δημοκρατία.
Ναταλία Γοροζίδου και Αλεξης Λάγιου, Ελλάδα, 2ο Γενικό Λύκειο Αμαλιάδας – Αθανάσιος Παπαγεωργίου
