Κάντε TO BHMA προτιμώμενη πηγή Προ ενός μηνός περίπου, δημοσιεύθηκε από τον εκδοτικό οίκο των Πανεπιστημιακών Εκδόσεων Κρήτης και κυκλοφόρησε η μονογραφία του ομότιμου καθηγητή Γλωσσολογίας και πρώην πρύτανη του ΕΚΠΑ, Γεώργιου Μπαμπινιώτη, με τίτλο Προς μία θεωρία της εξειδίκευσης στην γλώσσα με επίκεντρο το ρήμα. Το παράδειγμα της ελληνικής. Η θεωρητική συμβολή αυτή του Γ. Μπαμπινιώτη στηρίζεται σε δύο πυλώνες: α) τη σύλληψη του ρήματος ως επίκεντρου και πυρήνα κάθε πρότασης (και, συνεπώς, κάθε εκφωνήματος, δηλαδή κειμενικής πρότασης) και β) τη θεώρηση της επικοινωνίας ως δημιουργίας νοημάτων, καθένα από τα οποία συνιστά προϊόν περιορισμένης ή εκτεταμένης, ιεραρχικά προσδιορισμένης εξειδίκευσης του ρήματος.
Στη θεωρία, δηλαδή, του Γ. Μπαμπινιώτη κυρίαρχη και καθοριστική σε μια βαθύτερη, έντονα φιλοσοφική και γλωσσολογική θεώρηση της γλώσσας είναι το ρήμα. Η συμβολή αυτή του καθηγητή στη γενικότερη γλωσσολογική σκέψη αποτελεί προϊόν συστηματικής ερευνητικής προσπάθειας 30 ετών (ήδη στο Διεθνές Γλωσσολογικό Συνέδριο της Σορβόννης το 2001 είχε πραγματοποιήσει την πρώτη σχετική ανακοίνωση, από κοινού με τον Χρήστο Κλαίρη, με θέμα «Η λειτουργία της εξειδίκευσης στη γλώσσα») και εφαρμογής στην ανάλυση της ελληνικής γλώσσας (βλ. την περιγραφική γραμματική των Κλαίρη – Μπαμπινιώτη Δομολειτουργική Επικοινωνιακή Γραμματική και στη σχολική γραμματική του Μπαμπινιώτη Σύγχρονη σχολική γραμματική για όλους).
Ο ολιστικός χαρακτήρας
Βασικά χαρακτηριστικά της θεωρητικής προσέγγισης της Θεωρίας της Εξειδίκευσης είναι τα ακόλουθα. Πρώτο χαρακτηριστικό της είναι ο ολιστικός χαρακτήρας της. Σύμφωνα με τον γλωσσολόγο Τζον Μπέιτμαν, κάθε γλωσσολογικό θεωρητικό παράδειγμα στηρίζεται σε μία ευρύτερη φιλοσοφική θεώρηση του κόσμου και του ρόλου της γλώσσας σε αυτόν, η οποία συγκροτείται σε συγκεκριμένη γλωσσολογική θεωρία: η τελευταία, ανάλογα με το πεδίο εστίασής της, μπορεί να είναι νοησιαρχική, δομιστική, περικειμενική ή χρησιο-κεντρική (π.χ., η γενετική σύνταξη είναι νοησιαρχική, καθώς στηρίζεται στον έμφυτο χαρακτήρα της γλωσσικής κατάκτησης και, δευτερευόντως, δομιστική). Η Θεωρία της Εξειδίκευσης μπορεί βάσιμα να θεωρηθεί ολιστική:
α) Διαθέτει νοησιαρχικό υπόβαθρο: η πολυεπίπεδη εξειδίκευση του ρήματος αντανακλά την οργάνωση και τη λειτουργία του νου, η οποία νοείται ως δημιουργία εννοιών αντίστοιχων προς τα όντα και τις δράσεις τους στον κόσμο και ως εξειδίκευση των τελευταίων σε νοητικές κατηγορίες και διασχέσεις των κατηγοριών αυτών.
β) Επίσης, διαθέτει δομολειτουργικό υπόβαθρο: στη συγκεκριμένη θεώρηση, περιγράφεται η γραμματική εξειδίκευση του ρήματος από τις γραμματικές υποκατηγορίες («παρεπόμενα»), η υποχρεωτική συντακτική εξειδίκευση του ρήματος από τα ορίσματά του (ονόματα ή προθετικά σύνολα), η προαιρετική συντακτική εξειδίκευσή του από τους επιρρηματικούς προσδιορισμούς (επιρρήματα, προθετικά σύνολα, συνδέσμους – εξαρτημένες προτάσεις) καθώς και η περαιτέρω εξειδίκευση των ορισμάτων του ρήματος από τους ονοματικούς προσδιορισμούς (άρθρα, επίθετα, επιθετικές αντωνυμίες).
γ) Τέλος, συνεξετάζεται το επικοινωνιακό περικείμενο και η γλωσσική χρήση. Ειδικότερα, τονίζεται ο ιεραρχικός και ο μετασχηματιστικός χαρακτήρας της εξειδίκευσης των προτάσεων ως κειμενικών εκφωνημάτων: συγκεκριμένα, αναλύεται η μετάβαση από το αρχικό ενεργειακό σχήμα της βαθιάς δομής «ρήμα / ενέργεια – υποκείμενο / ενεργοποιητής – αντικείμενο / περαιωτής ενέργειας» σε ποικίλα δευτερογενή σχήματα επιφανειακής δομής. Επίσης, αναλύεται και ο βαθμός έκτασης της επιρρηματικής, συνδεσμικής και προθετικής εξειδίκευσης του ρήματος σε επίπεδο κειμενικών εκφωνημάτων, όπως και η εξειδίκευση της κεντρικής ιδέας κάθε κειμένου (βλ. 3ο και 4ο κεφάλαιο). Επομένως, στη Θεωρία της Εξειδίκευσης η γλώσσα νοείται ως σύστημα αλληλεξαρτώμενων δομών και, ταυτόχρονα, ως σύστημα επιλογών συνδεόμενο με τους εξειδικευτικούς μετασχηματισμούς του ρήματος και των ορισμάτων του: με τον τρόπο αυτό, δομιστικές, γενετικές και λειτουργικές προσεγγίσεις ανασυντίθενται σε ενιαία θεώρηση.
Καθολικό υπόβαθρο και επάρκεια
Δεύτερο χαρακτηριστικό στοιχείο της είναι το καθολικό υπόβαθρό της: η σύνδεση των σημασιολογικών και μορφοσυντακτικών εξειδικεύσεων του ρήματος με τις αντίστοιχες διεργασίες του νου ως πεδίου αντανάκλασης και χαρτογράφησης της πραγματικότητας (ενεργειών και δράσεων, ταυτοποιήσεων και συσχετίσεων) αφορά τη λειτουργία κάθε γλώσσας ανεξαρτήτως των τυπολογικών της χαρακτηριστικών.
Τρίτο διακριτικό στοιχείο είναι η ερμηνευτική πληρότητα και επάρκειά της. Σύμφωνα με την προαναφερθείσα ανάλυση του Μπέιτμαν, μπορεί να υποστηριχθεί ότι η Θεωρία της Εξειδίκευσης στηρίζεται σε καθορισμένη φιλοσοφική θεώρηση του κόσμου και της γλώσσας ως συμβολικού συστήματος: βάσει της σύλληψης της πραγματικότητας ως αέναα μεταβαλλόμενης δυναμικής οντότητας από τον Ηράκλειτο και τον Αριστοτέλη, η οποία αντανακλά στις δράσεις των ομιλητών, και βάσει της ταύτισης προσώπων και πραγμάτων με ιδιότητες στο πλαίσιο της φιλοσοφικής λογικής δημιουργούνται οι νοητικές κατηγορίες της ενέργειας («γίγνεσθαι») και της ταυτότητας («είναι»)˙ αυτές απεικονίζονται στα ρήματα δράσης (do verbs) και στα συνδετικά ρήματα (be verbs), τα οποία αποτελούν πυρήνες της δημιουργίας νοημάτων και συνεχώς μετασχηματίζονται μέσω της ιεραρχικά νοούμενης εξειδίκευσής τους σε πολλαπλά επίπεδα (πηγή ενέργειας και δέκτης ενέργειας, πηγή σύνδεσης και πλήρωμα της σύνδεσης).
Η συγκεκριμένη ερμηνευτική ανάλυση αφορά και τις οιονεί ονοματικές προτάσεις, τις ελλειπτικές προτάσεις και τις δομές με κενή θέση συνδετικού ρήματος (βλ. 2ο κεφάλαιο). Ετσι επιχειρείται από τον καθηγητή Μπαμπινιώτη μια πρόταση ενοποιημένης γλωσσολογικής θεώρησης της σχέσης «γίγνεσθαι» και «είναι» στη γλώσσα. Επίσης, τα μέρη του λόγου επανερμηνεύονται ως εξειδικευόμενες και εξειδικεύουσες κατηγορίες, βάσει της αριστοτελικής διάκρισης σε γένος και είδος (γενικό / ειδικό). Επιπρόσθετα, η διπλή άρθρωση της γλώσσας σε μορφή / φθόγγους και σημασίες επαναπροσδιορίζεται εύστοχα και ουσιωδώς, μέσω της σύλληψης του σημαίνοντος ως απόληξης των εξειδικευτικών παραγωγικών και προσληπτικών διαδικασιών.
Μια νέα σχολή ανάλυσης
Η Θεωρία της Εξειδίκευσης συνιστά μία σημαντική συμβολή του Γ. Μπαμπινιώτη στην ανάλυση της γλώσσας, στη δημιουργία ενός νέου ανανεωτικού ρεύματος γλωσσολογικής σκέψης. Πρόκειται για μία νέα σχολή γλωσσικής ανάλυσης, η οποία συνομιλεί με τις προηγούμενες, συνθέτει βασικά στοιχεία τους, επανερμηνεύοντας και επαναναλύοντάς τα.
Αποτελεί μία διεξοδική, έγκυρη και πειστική χαρτογράφηση της παραγωγής αλληλεξαρτώμενων νοημάτων μέσω της χρήσης γλωσσικών στοιχείων και δομών με κυρίαρχο το ρήμα στην πρόταση / εκφώνημα, βάσει της αντιστοίχισης της γλώσσας με τον κόσμο διά της διαμεσολάβησης του νου, και ως εκ τούτου έναν διαφορετικό τρόπο θεώρησης της γλωσσικής λειτουργίας.
Ο κύριος Αθανάσιος Μιχάλης είναι αναπληρωτής καθηγητής Γλωσσολογίας στο ΕΚΠΑ.
