Μετά από 14 χρόνια καθοριστικής παρουσίας στο πλαίσιο της σύγχρονης τέχνης στην Ελλάδα, «γεννημένος» εν μέσω της πρωτοφανούς οικονομικής κρίσης στη χώρα μας ως μέσο στήριξης της καλλιτεχνικής δημιουργίας και κινητοποίησης σε συλλογικό και ατομικό επίπεδο, ο NEON του Δημήτρη Δασκαλόπουλου κλείνει τον κύκλο του, όπως ανακοινώθηκε χθες από τον ιδρυτή του σε συνέντευξη τύπου.

Ένα από τα πιο επιδραστικά πολιτιστικά εγχειρήματα των τελευταιών ετών, ο ΝΕΟΝ, θα ολοκληρώσει τη διαδρομή του το 2027, σηματοδοτώντας το τέλος μιας εποχής για τη σύγχρονη καλλιτεχνική παραγωγή και τη δημόσια παρουσία της στην Αθήνα. Το φινάλε θα δοθεί με την τελευταία μεγάλη έκθεση του Μάικλ Ράκοβιτς στο Παλαιό Μουσείο Ακρόπολης, σε συνεργασία με το Υπουργείο Πολιτισμού και την Εφορία Αρχαιοτήτων Πόλης Αθηνών.

Η αρχή

Με έτος ίδρυσης το 2012, εν μέσω της βαθιάς οικονομικής κρίσης, ο ΝΕΟΝ υπήρξε πρωτοβουλία του συλλέκτη και επιχειρηματία Δημήτρη Δασκαλόπουλου, με βασική πεποίθηση ότι η σύγχρονη τέχνη μπορεί να λειτουργήσει ως εργαλείο αφύπνισης και κοινωνικής συνοχής. Σε μια περίοδο όπου οι δημόσιες δομές πολιτισμού δοκιμάζονταν, ο οργανισμός ήρθε να καλύψει ένα κρίσιμο κενό, εισάγοντας ένα νέο μοντέλο πολιτιστικής παρέμβασης με έντονο δημόσιο χαρακτήρα.

Δημήτρης Δασκαλόπουλος | Φωτογραφία © Ναταλία Τσουκαλά

Από την αρχή της λειτουργίας του, ο ΝΕΟΝ επέλεξε να μην περιοριστεί σε έναν μόνιμο εκθεσιακό χώρο, αλλά να απλωθεί στον αστικό ιστό της πόλης. Με εκθέσεις σε μουσεία, αρχαιολογικούς χώρους, ιστορικά κτίρια και δημόσιους χώρους, συνέβαλε καθοριστικά στη σύνδεση της σύγχρονης τέχνης με την καθημερινότητα των πολιτών. Υπό τη διεύθυνση της Ελίνας Κουντούρη, ο οργανισμός διαμόρφωσε ένα πολυσχιδές πρόγραμμα που ενίσχυσε τον διάλογο ανάμεσα στην πολιτιστική κληρονομιά και τη σύγχρονη δημιουργία.

Ιδιαίτερα σημαντικές υπήρξαν οι συνεργασίες με το Υπουργείο Πολιτισμού και αρχαιολογικούς φορείς, οι οποίες, μέσα από ανοιχτό διάλογο, αμοιβαία εμπιστοσύνη και επαγγελματισμό επέτρεψαν το άνοιγμα ιστορικών και αρχαιολογικών χώρων σε νέες εμπειρίες για το ευρύ κοινό, δημιούργησαν μια γόνιμη συνθήκη συμβίωσης ανάμεσα στην πολιτιστική κληρονομιά και τη σύγχρονη δημιουργία και διεύρυναν την αντίληψη για τη διαχρονικότητα της τέχνης.

Ελινα Κουντούρη | Φωτογραφία © Maria Maraki

Η τελευταία τριλογία εκθέσεων του Μάικλ Ράκοβιτς έρχεται να συνοψίσει αυτή τη φιλοσοφία, εστιάζοντας σε ζητήματα πολιτιστικής απώλειας, αποκατάστασης και συνέχειας. Η επιλογή του Παλαιού Μουσείου Ακρόπολης, που σύντομα ανοίγει τις πύλες του στο κοινό αναβαθμισμένο, ως τόπου ολοκλήρωσης της δράσης του οργανισμού δεν είναι τυχαία, καθώς συμπυκνώνει τον διάλογο ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν που χαρακτήρισε τη λειτουργία του.

Ο ΝΕΟΝ σε αριθμούς

Σε αριθμούς, η συμβολή του ΝΕΟΝ είναι εντυπωσιακή: 44 εκθέσεις σε 34 διαφορετικούς χώρους, συμμετοχή 274 καλλιτεχνών από την Ελλάδα και το εξωτερικό, και περισσότερες από 100 αναθέσεις νέων έργων. Οι εκθέσεις του προσέλκυσαν σχεδόν 585.000 επισκέπτες, ενώ τα εκπαιδευτικά του προγράμματα άγγιξαν δεκάδες χιλιάδες μαθητές, εκπαιδευτικούς και επαγγελματίες.

Lamassu of Nineveh (2018) | Michael Rakowitz & Ancient Cultures, 2025 | NEON + Μουσείο Ακρόπολης | Φωτογραφία © Ναταλία Τσουκαλά

Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στην ενίσχυση της νέας γενιάς καλλιτεχνών και επιμελητών. Μέσω υποτροφιών, χορηγιών και διεθνών συνεργασιών, ο οργανισμός στήριξε περίπου 2.500 δημιουργούς, ενώ δημιούργησε δίκτυα που συνδέουν την ελληνική σκηνή με το εξωτερικό.

Παράλληλα, ο ΝΕΟΝ επένδυσε σημαντικά σε υποδομές, με κορυφαίο έργο την ανακαίνιση του πρώην Δημόσιου Καπνεργοστασίου, το οποίο μετατράπηκε σε έναν σύγχρονο χώρο πολιτισμού και παραδόθηκε στη Βουλή των Ελλήνων. Αντίστοιχες παρεμβάσεις πραγματοποιήθηκαν και σε άλλους εμβληματικούς χώρους, όπως το Ωδείο Αθηνών, ενισχύοντας τη βιωσιμότητα των πολιτιστικών υποδομών της χώρας.

Καθοριστική υπήρξε επίσης η συμβολή του στην ενίσχυση του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης (ΕΜΣΤ), τόσο πριν όσο και μετά την πλήρη λειτουργία του, μέσω χρηματοδοτήσεων για τον εμπλουτισμό της συλλογής του.

Σήμερα, το τοπίο της σύγχρονης τέχνης στην Ελλάδα εμφανίζεται σαφώς ενισχυμένο: αυξημένο ενδιαφέρον από το κοινό, ανάπτυξη νέων πρωτοβουλιών και μεγαλύτερη διεθνής προβολή. Σε αυτό το περιβάλλον, η αποχώρηση του ΝΕΟΝ θα μπορούσε να ιδωθεί ως η ολοκλήρωση ενός κύκλου που πέτυχε τον στόχο του.

Δημήτρης Δασκαλόπουλος

Ο ΝΕΟΝ αποτελεί πρωτοβουλία του Δημήτρη Δασκαλόπουλου, ο οποίος επί τρεις δεκαετίες δραστηριοποιείται στον χώρο της κοινωφελούς προσφοράς με επίκεντρο τη σύγχρονη τέχνη. Στόχος του υπήρξε η διάχυση των μηνυμάτων της σε όσο το δυνατόν ευρύτερο κοινό, με την πεποίθηση ότι η τέχνη μπορεί να εμπνέει, να ενώνει και να λειτουργεί ως καταλύτης αλλαγών.

Στο πλαίσιο αυτό, το μεγαλύτερο μέρος της συλλογής του -περίπου 350 έργα- δωρίστηκε σε τέσσερα μουσεία σε τρεις χώρες από δύο ηπείρους, διασφαλίζοντας την έκθεση τους σε ένα διευρυμένο διεθνές κοινό, τη μακροχρόνια φροντίδα τους και τη διαρκή συνομιλία τους με την τέχνη του μέλλοντος.

Παράλληλα, στηρίζει τη σύγχρονη δημιουργία μέσω προγραμμάτων υποτροφιών και χορηγιών, διευκολύνοντας την πρόσβαση των καλλιτεχνών στη γνώση, την έρευνα και την παραγωγή.

Επιπλέον, χρηματοδοτεί τη δημιουργία του νέου κτιρίου Τεχνών του Κολλεγίου Αθηνών, το οποίο θα λειτουργήσει ως εκπαιδευτικό και εκθεσιακό κέντρο ανοιχτό στην κοινότητα, ενισχύοντας την καλλιτεχνική παιδεία.

Η δράση και η κληρονομιά του NEON

Στα 14 χρόνια δραστηριότητάς του, ο ΝΕΟΝ έχει πραγματοποιήσει 44 εκθέσεις σε 34 διαφορετικές τοποθεσίες, σε μουσεία, αρχαιολογικούς, ιστορικούς και αστικούς χώρους. Έχει παρουσιάσει έργα 274 καλλιτεχνών (103 Ελλήνων και 171 από το εξωτερικό) και έχει πραγματοποιήσει 105 αναθέσεις νέων έργων σε 75 καλλιτέχνες. Έχει συνεργαστεί με 25 επιμελητές τέχνης (17 Έλληνες και 8 από το εξωτερικό). Έχει υποδεχθεί στις εκθέσεις του συνολικά 584.700 επισκέπτες.

Antony Gormley, SIGHT, 2019 | Installation view Another Time V, 2007 | Ο NEON στον αρχαιολογικό χώρο της Δήλου | Φωτογραφία © Oak Taylor Smith | Ευγενική Παραχώρηση NEON, Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων και ο καλλιτέχνης.

Ο ΝΕΟΝ έχει εκδώσει 28 καταλόγους, όπου αποτυπώνονται  λεπτομερώς οι εκθέσεις του, μέσα από φωτογραφίες και κείμενα.

Ουσιώδη θέση στη δράση του ΝΕΟΝ έχουν τα εκπαιδευτικά προγράμματα και τα προγράμματα υποστήριξης των νέων καλλιτεχνών καθώς και η ενίσχυση των φορέων που συνεργάζεται. Ο ΝΕΟΝ έχει διαθέσει μέσω χορηγιών, υποτροφιών, εργασιών ανακαίνισης, υποδομής και εξοπλισμών σχεδόν €6 εκατομμύρια.

Το πρόγραμμα Χορηγιών έχει υποστηρίξει 259 ανεξάρτητες πρωτοβουλίες ενώ περίπου 2.500 καλλιτέχνες επωφελήθηκαν μέσω αυτών των προγραμμάτων. 155 από τα projects που χρηματοδοτήθηκαν υλοποιήθηκαν στην Αθήνα, 81 σε άλλα μέρη της Ελλάδας, αρκετά από αυτά περιόδευσαν διεθνώς και 23 projects πραγματοποιήθηκαν απευθείας στο εξωτερικό. Μέσω του προγράμματος Υποτροφιών, ο ΝΕΟΝ έχει στηρίξει 75 νέους επαγγελματίες της τέχνης και φοιτητές για μεταπτυχιακές και διδακτορικές σπουδές, χτίζοντας ένα σταθερό δίκτυο επαγγελματιών που θα συμβάλουν με την τεχνογνωσία τους στο πολιτιστικό οικοσύστημα.

Μαρία Λοιζίδου, Μεταβίβαση | NEON Έργο στην Πόλη 2015. Ο NEON στον Αρχαιολογικό χώρο και Μουσείο του Κεραμεικού | Φωτογραφία © Νίκος Μάρκου, Ευγενική παραχώρηση NEON

Το εκπαιδευτικό πρόγραμμα «Είναι αυτό Τέχνη;» (“Is This Art?”) είναι το πρώτο πρόγραμμα σε δημόσια σχολεία που εστιάζει στη σύγχρονη τέχνη. Σε συνεργασία με το Ελληνικό Παιδικό Μουσείο, υλοποιήθηκαν 1.000 προγράμματα φτάνοντας σε 20.000 μαθητές και 1.400 δασκάλους, σε 161 δημόσια και ιδιωτικά σχολεία στην Αττική και την Εύβοια, αλλά και διαδικτυακά σε σχολεία της Αττικής, του Πειραιά, της Δράμας, της Λήμνου και των Βρυξελών.

Επιπλέον, περισσότεροι από 21.000 μαθητές, δάσκαλοι, γονείς, φοιτητές, ομάδες επαγγελματιών και άλλες ομάδες έχουν συμμετάσχει σε περισσότερες από 1.000 ξεναγήσεις και εκπαιδευτικά προγράμματα που πραγματοποιήθηκαν σε όλες τις εκθέσεις του ΝΕΟΝ.

Το πρόγραμμα ανταλλαγής επιμελητών ΝΕΟΝ σε συνεργασία με τη Whitechapel Gallery έχει δημιουργήσει ένα δίκτυο 210 νέων επιμελητών και επαγγελματιών που ενισχύουν την καλλιτεχνική διασύνδεση μεταξύ της Ελλάδας και της Βρετανίας.

Παράλληλα περισσότεροι από 1.000 άνθρωποι έχουν εκπαιδευθεί στο πρόγραμμα Educate the Educator σε Αθήνα, Θεσσαλονίκη, Πάτρα και Βόλο.

A Thousand Doors, 2014 | Installation view Adrián Villar Rojas, From the series Return of the World, 2012 | Συλλογή Sandretto Re Rebaudengo, νέα ανάθεση για τη dOCUMENTA 13, Κάσελ, Γερμανία | NEON & The Whitechapel Gallery στη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη | Φωτογραφία © Ναταλία Τσουκαλά

Από το 2013 έως το 2020, ο ΝΕΟΝ υπήρξε μοναδικός χορηγός της Outset.Greece, του ελληνικού τμήματος της Outset Contemporary Art Fund. Η Outset.Greece υποστήριξε 69 πρωτοβουλίες και 891 καλλιτέχνες, περιλαμβανομένων εκθέσεων, νέων καλλιτεχνικών δημιουργιών και εκπαιδευτικών δράσεων, διαθέτοντας €490.000.

Γιώργος Λάνθιμος, Βληχή, 2022 | The Artist on the Composer | ΝΕΟΝ + Εθνική Λυρική Σκηνή | Μαΐος 2022 | Φωτογραφία © Ναταλία Τσουκαλά

Πριν λειτουργήσει το ΕΜΣΤ για το κοινό, ο ΝΕΟΝ εισήγαγε το πρόγραμμα NEON Fund for EMST, και προσέφερε €50.000 ετησίως για αγορά έργων επιλογής του Μουσείου για τον εμπλουτισμό της μόνιμης συλλογής του, από διεθνείς εκθέσεις. Συνολικά σε αυτό το διάστημα ο ΝΕΟΝ διέθεσε €250.000 στο Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης το οποίο απέκτησε 25 νέα έργα.

Υποδομές-ορόσημα

Με τομέα δραστηριότητας την πόλη, ο ΝΕΟΝ συνεργάστηκε με κρατικούς πολιτιστικούς φορείς και αξιοποίησε εμβληματικά ιστορικά κτίρια και αρχαιολογικούς χώρους για να τα φέρει στο προσκήνιο της πολιτιστικής δραστηριότητας. Αποκορύφωμα ήταν η ανακαίνιση 6.500 τ.μ. του κτιρίου του πρώην Δημόσιου Καπνεργοστασίου το 2021, μια επένδυση €1,4 εκατ., και δημιουργία του σύγχρονου κέντρου πολιτισμού που παρέδωσε στη Βουλή των Ελλήνων.

Επιπλέον, ανακαίνισε και δημιούργησε έναν χώρο τέχνης στο Ωδείο Αθηνών το 2016, ενώ έχει πραγματοποιήσει έργα υποδομής, κατασκευαστικές και ανακαινιστικές εργασίες και παρείχε εξοπλισμό σε 12 ελληνικά ιδρύματα και οργανισμούς ως συνέχεια συνεργασιών και εκθέσεων που πραγματοποιήθηκαν στους χώρους τους.

Σύγχρονη τέχνη σε αρχαιολογικούς χώρους. Ο ΝΕΟΝ έχει συνεργαστεί στενά με το Υπουργείο Πολιτισμού και δημόσιους φορείς για την επιμέλεια και παρουσίαση 17 εκθέσεων σύγχρονης τέχνης σε αρχαιολογικούς και ιστορικούς χώρους σε όλη την Ελλάδα, προσφέροντας νέες προοπτικές στην πολιτιστική κληρονομιά μέσα από το πρίσμα της σύγχρονης τέχνης. Στο πλαίσιο αυτής της πρωτοβουλίας, ο ΝΕΟΝ έχει δωρίσει σύγχρονα έργα τέχνης στους αρχαιολογικούς χώρους όπου εκτέθηκαν, σε συνεργασία με τις Εφορείες Αρχαιοτήτων.

  • Δωρεά του έργου RULE II (2019) του βρετανού καλλιτέχνη Antony Gormley στο νησί της Δήλου το 2025, το πρώτο έργο σύγχρονης τέχνης που εγκαταστάθηκε μόνιμα σε αρχαιολογικό χώρο στην Ελλάδα.
  • Δωρεά των έργων Πρόλογος 1 & Πρόλογος 2 (2015) της κύπριας καλλιτέχνιδας Μαρίας Λοϊζίδου στο Μουσείο του Κεραμεικού.