Π. Φάκλαρης: «Δεν περιμένουμε μόνο από τα οστά να μας λύσουν το παζλ»

Τα αποτελέσματα από τη μελέτη του οστεολογικού υλικού του ταφικού μνημείου στον λόφο Καστά στην Αμφίπολη ήταν εντυπωσιακά

Τα αποτελέσματα από τη μελέτη του οστεολογικού υλικού του ταφικού μνημείου στον λόφο Καστά στην Αμφίπολη ήταν εντυπωσιακά. Η επιστημονική ομάδα που ανέλαβε τη μελέτη (προΐστανται οι καθηγήτριες κυρία Σεβαστή Τριανταφύλλου και κυρία Χριστίνα Παπαγεωργοπούλου) κατάφερε να καταμετρήσει και να καταγράψει τα 550 οστά που βρέθηκαν «θρυμματισμένα και ακέραια» τόσο στο εσωτερικό του τέταρτου χώρου όπου βρίσκεται η κιβωτιόσχημη θήκη όσο και στο εσωτερικό της. Διευκρίνισαν ότι όλα ανήκουν σε πέντε άτομα.
Ενταφιασμένοι ήσαν μια ηλικιωμένη γυναίκα άνω των 60 ετών, δύο άνδρες ηλικίας 35-45 ετών (ο ένας πιο κοντά στα 35 – έφερε θανάσιμα τραύματα από αιχμηρό αντικείμενο – και ο άλλος κοντύτερα στα 45 έτη) και ένα νεογέννητο. Ιχνη καύσης βρέθηκαν σε οστά που αποδίδονται σε ένα ενήλικο άτομο.
Για όποιο σενάριο σύνδεσης με ιστορικό πρόσωπο – ακούστηκαν πολλά, κυρίως περί Ολυμπιάδας (πέθανε το 316 π.Χ.) – λείπει, μεταξύ άλλων, ένα από τα πιο σημαντικά στοιχεία: ο χρονολογικός προσδιορισμός της περιόδου κατά την οποία πέθαναν τα εν λόγω άτομα. Οι φυσικές επιστήμες (π.χ., άνθρακας 14) ενδέχεται να δώσουν κάποιες απαντήσεις. Με αφορμή τα νέα δεδομένα μιλάει στο «Βήμα» ο καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας στο ΑΠΘ κ. Παναγιώτης Φάκλαρης.
Σε ένα τέτοιο μνημείο η αρχική ταφή ταιριάζει σε άνδρα ή σε γυναίκα, σε «καύση» ή σε «ενταφιασμό»; Τώρα έχουμε από όλα…
«Ο πιο τιμητικός και συγχρόνως πιο δαπανηρός τρόπος διευθέτησης των ανθρώπινων λειψάνων την εποχή αυτή ήταν η καύση και όχι ο απλός ενταφιασμός. Σε μακεδονικούς τάφους βρίσκουμε και τις δύο περιπτώσεις. Ο τάφος αυτός είναι ιδιαιτέρως μεγαλοπρεπής. Αν απέκτησε τη μεγαλοπρέπειά του ήδη από την κατασκευή του και τα στοιχεία που του προσδίδουν μεγαλοπρέπεια (όπως π.χ. τα γλυπτά, η ορθομαρμάρωση και ο μαρμάρινος περίβολος) δεν αποτελούν στοιχεία που προστέθηκαν σε έναν προϋπάρχοντα μακεδονικό τάφο προκειμένου να τον λαμπρύνουν για να επαναχρησιμοποιηθεί, τότε η αρχική ταφή θα πρέπει να είναι καύση. Για να καταλήξουμε πολλά θα πρέπει να απαντηθούν από τους ανασκαφείς».
Η ταφική θήκη στο δάπεδο του ταφικού θαλάμου είχε κατασκευασθεί αρχικά για τουλάχιστον ένα από τα πέντε άτομα;
«Οι τυμβωρύχοι δεν ενδιαφέρονταν για τα ανθρώπινα οστά – δεν είχαν χρηματική αξία. Ο,τι λείπει προφανώς καταστράφηκε από τις συνθήκες του εδάφους, κατά πάσα πιθανότητα μετά την αναμόχλευση του εσωτερικού του θαλάμου από τους τυμβωρύχους. Συνεπώς ναι, κάποιο από αυτά τα άτομα θα πρέπει να τάφηκε στη συγκεκριμένη θήκη, εκτός αν τα οστά του αρχικού νεκρού της θήκης αποσυντέθηκαν πλήρως. Μπορεί όμως να τάφηκαν στη θήκη και περισσότερα άτομα, σε διαδοχικές χρήσεις της. Εχουν διαπιστωθεί ανασκαφικά τέτοιες περιπτώσεις και μάλιστα έχω ανασκάψει στη Βεργίνα έναν τάφο τύπου θήκης που περιείχε εννέα σκελετούς σε διαδοχικές ταφές. Αξίζει επίσης να αναφέρω ότι κατά τις επόμενες χρήσεις του τάφου οι επιμελητές των ταφών δεν επιδείκνυαν πάντα τον προσήκοντα σεβασμό στους αρχικούς κατόχους του και έχουν βρεθεί σκελετοί που φαίνεται ότι απλά σπρώχτηκαν να πέσουν πίσω από τις ταφικές κλίνες για να αποτεθεί επάνω τους ο επόμενος νεκρός. Δηλαδή, η διατάραξη των αρχικών ταφών είναι δυνατόν να συνέβη στην Αμφίπολη σε πρώτη φάση από τους επόμενους χρήστες του και στη συνέχεια από τους διαδοχικούς τυμβωρύχους. Πάντως, η θήκη λόγω των διαστάσεων και του σχήματός της δείχνει ότι κατασκευάστηκε μάλλον για να φιλοξενήσει ενταφιασμό εκτάδην, παρά τα υπολείμματα καύσης, αν και δεν είναι απίθανο σε δεύτερη χρήση της να φιλοξένησε και καύση. Τα ανασκαφικά στοιχεία θα δείξουν».
Η διασπορά των οστών φτάνει ως τα 2,60 μ. ύψος από το δάπεδο του κιβωτιόσχημου. Επομένως αυτά που βρέθηκαν κοντά στο δάπεδο μπορεί να αντιστοιχούν με το νεκρό άτομο της αρχικής ταφής;
«Ο βαθμός αναμόχλευσης είναι μεγάλος. Με ακριβή μελέτη της στρωματογραφίας ωστόσο είναι ενδεχόμενο να προκύψει ότι τα οστά που βρέθηκαν στα 2,60 μ. πάνω από το δάπεδο συνανήκουν με αυτά που βρέθηκαν στα κατώτατα στρώματα, γιατί οι τυμβωρύχοι μπορεί να κινήθηκαν από πάνω προς τα κάτω και φυσικά θα πετούσαν ψηλά, έξω από τον λάκκο τους, τα χώματα και ό,τι άχρηστο γι’ αυτούς περιείχαν τα χώματα. Σενάρια μπορούν να γίνουν πολλά, αλλά μόνο οι ανασκαφείς θα μπορέσουν να αναπαραστήσουν τα διαδοχικά συμβάντα και αυτό υπό προϋποθέσεις».
Το DNA, ο άνθρακας-14 κ.ά. μπορούν να δώσουν απαντήσεις για την «ταυτότητα» του μνημείου;
«Αν η κατάσταση των οστών επιτρέψει αυτές τις αναλύσεις, περιμένουμε πολλά στοιχεία, αλλά το μνημείο μιλάει από μόνο του στους ειδικούς. Τα οστά θα μας αφηγηθούν, σε όποιον βαθμό θα γίνει αυτό εφικτό, την ιστορία των κατόχων τους πρωτίστως και δευτερευόντως την ιστορία του μνημείου. Είμαστε αρχαιολόγοι, έχουμε εκπαιδευτεί να διαβάζουμε το παρελθόν στα στρώματα του χώματος και στα κομματάκια των κατεστραμμένων αντικειμένων. Πόσω μάλλον όταν έχουμε και ένα μεγάλο μνημείο με τόσα στοιχεία, με θάλαμο, προθάλαμο, δρόμο, περίβολο, γλυπτά, τοιχογραφίες κ.τ.λ., δεν περιμένουμε μόνο από τα οστά να μας λύσουν τα θέματα. Απλώς και στην αρχαιολογία ορισμένα πορίσματα προκύπτουν αβίαστα άμα τη εμφανίσει του στοιχείου και ορισμένα άλλα χρειάζονται επίπονη μελέτη».

Η «συνύπαρξη» καύσης και ενταφιασμού ήταν συνηθισμένη στη Μακεδονία και ως πότε;
«Ο ενταφιασμός και η καύση εφαρμόζονταν ταυτοχρόνως στη Μακεδονία αυτής της εποχής, ακόμη και στον ίδιο τάφο. Αυτό ισχύει ως τον 3ο και τον 4ο αι. μ.Χ.».
Αν από τις επιστημονικές αναλύσεις φανεί συγγένεια μεταξύ των νεκρών, τότε ενισχύεται η υπόθεση οικογενειακού τάφου. Αν όχι;
«Το ενδεχόμενο να πρόκειται για οικογενειακό τάφο είναι ασφαλώς το πιο ισχυρό με βάση όσα γνωρίζουμε για τους μακεδονικούς τάφους. Αλλά στην προκειμένη περίπτωση φαίνεται, τουλάχιστον με βάση όσα ως σήμερα έχουν ανακοινωθεί, ότι εδώ έχουμε έναν τάφο ο οποίος δέχθηκε επεμβάσεις σε χρόνο αρκετά μεταγενέστερο από τον χρόνο ανέγερσής του. Πιθανώς αυτό έγινε από απογόνους της ίδιας οικογένειας, αλλά μπορεί να προκύψουν στοιχεία και για το αντίθετο. Αλλωστε οι τάφοι έχουν την έννοια του οίκου, γι’ αυτό φιλοξενούν μέλη της ίδιας οικογένειας. Εδώ μάλιστα έχουμε νεκρούς και των δύο φύλων και επίσης μεγάλου ηλικιακού εύρους. Αυτά οδηγούν σε οικογένεια. Φυσικά σε μακεδονικούς τάφους έχουν βρεθεί και σκελετοί τυμβωρύχων. Ηταν ένα επάγγελμα με πολλούς κινδύνους».
Αν έγινε κανονική ταφή των πέντε, πού βρίσκονται τα κρανία, καθώς μόνο της γυναίκας έχει διατηρηθεί σχετικά καλά;
«Είναι φυσικό μέρος των οστών να έχει χαθεί λόγω αποσύνθεσης. Αλλα εδάφη επιβραδύνουν την αποσύνθεση των οστών και άλλα την επισπεύδουν. Αλλά ειδικά με τα κρανία και μάλιστα σε μακεδονικό τάφο σκέφτομαι ότι θα μπορούσαν κάποια από αυτά να είχαν μια ιδιαιτέρως κακή μεταχείριση στην προσπάθεια των τυμβωρύχων να αποσπάσουν κάποιο πολύτιμο στεφάνι. Αλλά αυτά είναι απλές σκέψεις, οι ανθρωπολόγοι και οι ανασκαφείς θα δώσουν την απάντηση».
Πρόκειται για βεβιασμένη εναπόθεση κάποιων νεκρών ύστερα από βίαιο γεγονός, π.χ. μάχη ή για κάποιον άλλον λόγο;
«Δεν βλέπω πώς θα μπορούσε να στοιχειοθετηθεί κάτι τέτοιο με τα δεδομένα αυτά. Εχουμε νεκρούς και των δύο φύλων και ένα νεογνό, αυτό δεν μας οδηγεί σε μάχη. Βεβαίως υπάρχει το πολύ αξιόλογο στοιχείο του θανάσιμου τραυματισμού του ενός νεκρού, αλλά και αυτό δεν οδηγεί απαραιτήτως σε μάχη. Τραυματισμός στον θώρακα και στην αριστερή πλευρά μπορεί να είναι δολοφονία. Θα μπορούσε όμως να πρόκειται για έναν από τους τυμβωρύχους που οι σύντροφοί του τον έβγαλαν από τη μοιρασιά, ιδίως αν η λεία ήταν αξιόλογη».
Η παρουσία οστών ιπποειδούς και άλλων ζώων τι μπορεί να σημαίνει;
«Η παρουσία τους στο εξωτερικό τάφου δεν μας είναι άγνωστη στη Μακεδονία, αφού προς τιμήν του νεκρού σε εξαιρετικές περιπτώσεις θυσιάζονταν και αυτά ως νεκρικές προσφορές. Αλλά και στο εσωτερικό τάφου, όπως συμβαίνει στην Αμφίπολη, δεν μας είναι άγνωστα αυτά τα ευρήματα και δεν μπορεί παρά να δηλώνουν ότι ο χώρος χρησιμοποιήθηκε για την απόρριψη νεκρών ζώων. Ο τάφος που έσκαψε ο καθηγητής Κ. Ρωμαίος στη Βεργίνα ήταν γεμάτος οστά από ψοφίμια που οι κάτοικοι του χωριού πετούσαν σε μια τρύπα που υπήρχε στο έδαφος, μη γνωρίζοντας φυσικά ότι αυτή ήταν η οπή τυμβωρυχίας».

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ακολουθήστε στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις
Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, από
Κοινωνία
ΒΗΜΑτοδότης
Σίβυλλα
Helios Kiosk