Νομοθεσία και νοοτροπία

«Το κάπνισμα απαγορεύεται από τον νόμο» ακούμε συχνά σε ελληνικά αεροπλάνα και ό,τι κάνει εντύπωση στην ανακοίνωση είναι πως το «απαγορεύεται» δεν αρκεί αλλά ενισχύεται «από τον νόμο». Η απαγόρευση όμως του καπνίσματος από την 1 Ιουλίου θέτει ένα γενικότερο ζήτημα, το οποίο σε χώρες όπως η Ελλάδα, με παράδοση στη μη εφαρμογή και τήρηση των νόμων, αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Μπορεί ή αρκεί η νομοθεσία για να αλλάξει τη νοοτροπία ετών; Προηγείται και διαμορφώνει εντέλει η νομοθεσία …

«Το κάπνισμα απαγορεύεται από τον νόμο» ακούμε συχνά σε ελληνικά αεροπλάνα και ό,τι κάνει εντύπωση στην ανακοίνωση είναι πως το «απαγορεύεται» δεν αρκεί αλλά ενισχύεται «από τον νόμο». Η απαγόρευση όμως του καπνίσματος από την 1 Ιουλίου θέτει ένα γενικότερο ζήτημα, το οποίο σε χώρες όπως η Ελλάδα, με παράδοση στη μη εφαρμογή και τήρηση των νόμων, αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Μπορεί ή αρκεί η νομοθεσία για να αλλάξει τη νοοτροπία ετών; Προηγείται και διαμορφώνει εντέλει η νομοθεσία τη συλλογική νοοτροπία σε καθημερινά ζητήματα ή απλώς την εκφράζει;

Οταν στις αρχές της δεκαετίας του 1980 καταργήθηκε στην Ελλάδα η προίκα και υπήρξαν πολλές νομοθετικές ρυθμίσεις υπέρ των γυναικών, τέθηκε το εξής ερώτημα από πολιτικούς επιστήμονες: «Μπορεί η νομοθετική αλλαγή από μόνη της, ιδιαίτερα σε μια έντονα πατριαρχική κοινωνία όπως η Ελλάδα, να απελευθερώσει τις γυναίκες, να πετύχει την ισότητα των φύλων και να αλλάξει παραδοσιακούς ρόλους;». Το πρόβλημα σήμερα είναι οξύ σε ισλαμικές κουλτούρες και οικογένειες, όταν κορίτσια εξαναγκάζονται σε γάμους καίτοι ζουν σε δυτικές κοινωνίες που νομοθετικά απαγορεύουν τέτοιου είδους εξαναγκασμούς. Τι υπερισχύει σε αυτές τις περιπτώσεις: η κουλτούρα ή το γράμμα του νόμου; Ανάλογα ερωτήματα ανέκυψαν και με την καταπολέμηση του ξεφαντώματος μέθης (binge drinking) στο οποίο επιδίδονται συστηματικά οι νέοι στην Αγγλία. Πολλοί μεσογειακοί αλλά και Κεντροευρωπαίοι δεν μπορούν να καταλάβουν αυτό το φαινόμενο, που τα καλοκαίρια εισάγεται και στα ελληνικά νησιά, και από πολλούς συνδέεται με την αγγλική βιο-νοοτροπία. Εχει γίνει όμως πια σαφές ότι και τα πιο αυστηρά μέτρα για την καταπολέμησή του δεν θα έχουν αποτελέσματα γιατί πρόκειται περισσότερο για θέμα κουλτούρας παρά για πρόβλημα καταστολής. Καμιά νέα αυστηρή νομοθεσία δεν θα αποδώσει όσο μια συστηματική εκστρατεία ενημέρωσης σε σχολεία και εργασιακούς χώρους.

Για κάποια καθημερινά προβλήματα συχνά ανακύπτει το ερώτημα αν οι νομοθετικές ρυθμίσεις πρέπει να θεσπίζονται έστω και αν συγκρούονται ή αγνοούν τη δύναμη της κοινής γνώμης. Χαρακτηριστικό παράδειγμα το δημοψήφισμα που έγινε πρόσφατα στο Μάντσεστερ σχετικά με την επιβολή διοδίων στα αυτοκίνητα για την είσοδο στο κέντρο της πόλης. Μολονότι το μέτρο απέδωσε στο Λονδίνο και σε άλλες μεγάλες ευρωπαϊκές πόλεις, το δημοψήφισμα απέρριψε την εισαγωγή διοδίων γιατί οι πολίτες υπολόγισαν περισσότερο την τσέπη τους παρά το περιβάλλον ή τα πλεονεκτήματα μιας πιο λειτουργικής και ανθρώπινης πόλης. Σκεφτείτε την έκβαση ανάλογου δημοψηφίσματος στην Αθήνα. Είναι νόμιμο σε τέτοιες περιπτώσεις να επιβάλλεται το μέτρο παρά την αντίθεση της κοινής γνώμης;

Παρόμοιο δίλημμα ανακύπτει και στην περίπτωση δωρεάς οργάνων. Επειδή το ποσοστό όσων έχουν δηλώσει δωρητές οργάνων μετά θάνατον είναι πανευρωπαϊκά μικρό, κάποιοι υποστηρίζουν τη λύση της εξαίρεσης (opt out), δηλαδή όποιος δεν θέλει να δωρίσει τα όργανα του σώματός του θα πρέπει να το δηλώνει εκ των προτέρων, διαφορετικά αυτόματα θα θεωρείται δωρητής. Ενας εξαναγκασμός αυτού του είδους, ισχυρίζονται οι γιατροί, θα σώσει τις ζωές πολλών που έχουν ανάγκη από μεταμόσχευση οργάνων. Τέτοια βιοηθικά διλήμματα πρέπει τελικά να λύνονται με νομοθετικές ρυθμίσεις που θα αψηφούν το κοινό αίσθημα ή με συστηματική διαπαιδαγώγηση του κοινού;

Σε κάποιους τομείς η αλλαγή νοοτροπίας μπορεί να ξεκινήσει από απλά πράγματα χωρίς την ανάγκη νόμων. Υπάρχουν όμως και περιπτώσεις όπου η κοινή γνώμη σε μεγάλο βαθμό είναι έτοιμη να δεχτεί κάτι αλλά λείπει η ανάλογη νομοθεσία. Αυτό συμβαίνει στην περίπτωση της ευθανασίας, καθώς ασθενείς με ανίατες παθήσεις προσφεύγουν στα δικαστήρια στην Αγγλία για να διασφαλίσουν ότι οι συγγενείς τους δεν θα διωχθούν δικαστικά αν τους συνοδεύσουν σε κλινικές ευθανασίας στην Ελβετία για να πεθάνουν πιο γρήγορα με ιατρική βοήθεια. Δεν είναι λίγοι όσοι επιζητούν τη νομοθετική κατοχύρωση της ευθανασίας, ενώ άλλοι, πέραν από τυχόν θρησκευτικές αντιρρήσεις, υποστηρίζουν ότι μια τέτοια νομοθετική ρύθμιση θα διευκολύνει νοσοκομεία και γιατρούς να μην παρέχουν την κατάλληλη ιατρική ή φαρμακευτική αγωγή σε χρόνια ασθενείς.

Νομοθεσία και νοοτροπία δύσκολα θα συμβαδίζουν πάντοτε, και σε πολλά θέματα χωρίς μακροχρόνια προετοιμασία της κοινής γνώμης ή συντονισμένη προσπάθεια για αλλαγή νοοτροπίας ακόμη και η πιο προοδευτική ή εκσυγχρονισμένη νομοθεσία δεν θα φέρνει αποτελέσματα. Αλλωστε, το αν η Ελλάδα είναι τελευταία στην ενσωμάτωση της κοινοτικής νομοθεσίας δεν είναι μόνο ζήτημα κρατικής αβελτηρίας αλλά και πολιτισμικής νοοτροπίας.

Ο κ. Δημήτρης Τζιόβας είναι καθηγητής Νεοελληνικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Βirmingham της Αγγλίας.

Ακολουθήστε στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις
Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, από
Γνώμες
ΒΗΜΑτοδότης
Σίβυλλα
Helios Kiosk