Τον περασμένο Ιούλιο πραγματοποιήθηκε στη Βιέννη διεθνές συνέδριο με αφορμή τα 100 χρόνια από τη γέννηση του Καρλ Πόπερ. Το συνέδριο διοργανώθηκε από το Πανεπιστήμιο και τον Δήμο της Βιέννης, και αποτέλεσε ένα μεγάλο πνευματικό γεγονός, καθ’ όλα αντάξιο στη μνήμη ενός από τους μεγαλύτερους φιλοσόφους του περασμένου αιώνα.


Γεννημένος στη Βιέννη το 1902, ο Καρλ Πόπερ (Karl R. Popper) επέλεξε την Αγγλία ως νέα του πατρίδα όταν επικράτησε ο χιτλερισμός στη Γερμανία και στην Αυστρία. Εκεί – και συγκεκριμένα στη London School of Economics – δίδαξε φιλοσοφία και επιστημονική μέθοδο ως το τέλος της πανεπιστημιακής του σταδιοδρομίας. Πέθανε πλήρης ημερών το 1994, έχοντας ολοκληρώσει ένα πραγματικά πλούσιο έργο που καλύπτει τη φιλοσοφία των επιστημών, τη λογική, τη φιλοσοφία των μαθηματικών, τη φιλοσοφία του νου, την πολιτική και κοινωνική φιλοσοφία, τη φιλοσοφία της τέχνης, τη φιλοσοφία της φυσικής και της βιολογίας, την ηθική φιλοσοφία και την αρχαία ελληνική φιλοσοφία.


Το πρώτο – και κατά πολλούς το κύριο – έργο του Πόπερ είναι η «Λογική της επιστημονικής ανακάλυψης» («Logik der Forschung»), που εκδόθηκε στη Βιέννη το 1934. Στο βιβλίο ο Πόπερ πρότεινε ως κριτήριο οροθέτησης της επιστημονικής σε σχέση με τη μη επιστημονική γνώση τη διαψευσιμότητα μιας θεωρίας. Μπορούμε, δηλαδή, να θεωρήσουμε επιστημονικές (όχι, όμως, αναγκαστικά αληθινές ή έγκυρες) εκείνες τις θεωρίες που είναι κατ’ αρχήν διαψεύσιμες.


Αυτό είναι το ποπεριανό κριτήριο οροθέτησης μεταξύ επιστημονικής και μη επιστημονικής γνώσης. Η επιστήμη προχωράει με δοκιμές και λάθη. Πρέπει πάντα να υπάρχει η δυνατότητα κριτικής, διότι μέσα από την ανακάλυψη λαθών προχωράει η γνώση. Με το κριτήριο της διαψευσιμότητας των θεωριών και με τη δυνατότητα διάψευσης, ο Πόπερ έδειξε πειστικά τι κάνει η επιστήμη και πώς αναπτύσσεται.


Ως εδώ, η επιχειρηματολογία του Πόπερ μπορεί να θεωρηθεί μια τεχνική λεπτομέρεια της επιστημολογίας. Στο βάθος, όμως, ο Πόπερ αναζητεί κριτήρια επιστημονικής και, κατ’ επέκταση, φιλοσοφικής εντιμότητας. Προτείνει, επομένως, ορισμένους κανόνες που είναι συμβατοί με το ήθος της επιστήμης. Αυτό εκτίμησαν οι μεγάλοι επιστήμονες που τον στήριξαν στην πορεία του, διότι είδαν ότι η επιστημονική δεοντολογία του Πόπερ δεν είναι άσχετη και με τη δυναμική της επιστήμης. Αντίθετα, ο δογματισμός στην επιστήμη, αλλά και στη φιλοσοφία οδηγεί στο τέλμα.


Ο Πόπερ, όμως, αντιλήφθηκε ότι υπήρχε ένα μεγάλο εμπόδιο στην αποδοχή της προσέγγισής του, από τη στιγμή που ο κόσμος γνώρισε στα ολοκληρωτικά καθεστώτα που επικράτησαν τον περασμένο αιώνα τον οπλισμένο, ή μάλλον τον πάνοπλο, δογματισμό. «Εσένα σ’ αρέσει να μιλάς, εγώ πυροβολώ», του είχε πει ένας νεαρός ένστολος ναζί στην Αυστρία. Ο κριτικός ορθολογισμός (όπως ονομάζεται η φιλοσοφία του Πόπερ) είναι ανίσχυρος μπρος στον ολοκληρωτισμό. Τότε γράφει ο Πόπερ το μεγάλο πολεμικό του βιβλίο που περάτωσε με το τέλος του πολέμου το 1945, που είναι η «Ανοιχτή κοινωνία και οι εχθροί της».


Το βιβλίο αυτό διαβάστηκε από ένα ευρύτατο κοινό. Δημιουργεί την εντύπωση ότι αφορά κυρίως την κοινωνία και την πολιτική. Στην πραγματικότητα έχει ενσωματώσει την επιστημολογία του που περιέχεται στο προηγούμενό του μεγάλο έργο, καθώς και κατοπινές έρευνες. Το πλαίσιό του είναι ευρύτερο, όμως, όπως τόνισε ο ανθρωπολόγος Ι.C. Jarvie, καθώς και ο γράφων στο συνέδριο της Βιέννης, αλλά και σε άλλα κείμενα. Η επιστημολογική πρόταση που περιέχεται στο πρώτο του έργο έχει εφαρμογή ανάμεσα σε καλόπιστα μέλη της φιλοσοφικής και επιστημονικής κοινότητας, όχι όμως εκεί που η άρνηση συνεργασίας ή και απλής συνύπαρξης είναι απόλυτη και απειλητική, όπως συμβαίνει με τους εχθρούς της ανοιχτής κοινωνίας. Η τελευταία δεν είναι απλώς μια μορφή οργάνωσης της κοινωνίας, αλλά ένας τρόπος τού κοινωνείν που είναι δημόσιος, ελέγξιμος και αντιστοιχεί σε ορισμένους τρόπους τού πράττειν και λογίζεσθαι. Το επιστημολογικό δίδαγμα του Πόπερ δεν «μεταφέρεται» στην κοινωνία. Αντίθετα, το ευρύτερο πλαίσιο σκέψης και δράσης που προβλέπουν οι γενικές αρχές της ανοιχτής κοινωνίας συνεπάγεται την αποδοχή ορισμένων αρχών στον κόσμο της επιστήμης.


Ολο το έργο του Πόπερ έχει μια ενότητα που εκφράζεται σ’ αυτά τα δύο έργα, τα οποία έχουν μια κεντρική αρχή που είναι απλή: η αρχή της επισφάλειας και της ανάγκης ελέγχου της γνώσης μας, τόσο στην πολιτική όσο και στη γνώση. Οσο κανένας άλλος, ο Πόπερ έδειξε ότι οι εύρωστες κοινωνίες, όσο και οι εύρωστες επιστημονικές θεωρίες είναι εκείνες που λαμβάνουν υπόψη τους το γεγονός της άγνοιάς μας. Εκεί βρίσκεται η δύναμη της φιλοσοφίας του Πόπερ και σ’ αυτό έγκειται ο διαχρονικός της χαρακτήρας.


Ο κ. Δημήτρης Δημητράκος είναι καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.