«Η ΑΝΙΚΑΝΟΤΗΤΑ να συγκεντρωθεί κανείς είναι η ασθένεια της εποχής μας». Η παρατήρηση θα μπορούσε να είναι κομμάτι μιας συζήτησης διανοουμένων ­ την έκανε όμως σε χρόνο ανύποπτο, σε μια κατ’ ιδίαν συνομιλία, ένας έλληνας πεζογράφος ώριμης ηλικίας. Ούτως ή άλλως, η φράση δεν χρήζει επεξήγησης· αναφέρεται εμφανώς στη λεγόμενη «κουλτούρα του zapping» που τείνει να επικρατήσει στην εποχή μας.


Ο σύγχρονος καταναλωτής πολιτισμού είναι, λένε, βιαστικός και ανυπόμονος. Η τάση του να πηδάει από το ένα αντικείμενο στο άλλο δεν εκδηλώνεται μόνο αργά το βράδυ, όταν αλλάζει μανιωδώς κανάλια στην τηλεόραση. Το zapping, έξη της νύχτας, έχει διαβρώσει και την ημέρα ­ και δη ελλείψει τηλεκοντρόλ. Αυτονοήτως, η ανυπομονησία είναι αντιστρόφως ανάλογη της ηλικίας και οι νεότεροι, οι γενιές Χ και Υ, έχουν σαφώς μικρότερο «όριο προσοχής» από τους μεσήλικους.


Μπρος στην αύξουσα ανυπομονησία της εποχής οι παραδοσιακοί όροι απειλούνται: οι έφηβοι δεν είναι τόσο εξοικειωμένοι με το «κείμενο» αλλά με το «υπερκείμενο» ­ αγγλιστί «hypertext». Το «hypertext», ίδιον των ηλεκτρονικών «σελίδων» του World Wide Web στο Internet, δίνει τη δυνατότητα στον αναγνώστη να πηδάει από το ένα κείμενο στο άλλο, χάρη σε προσδιορισμένες λέξεις – κλειδιά, που έχουν διαφορετικό χρώμα στην οθόνη. Ενα «κλικ» του «ποντικιού» ή ένα πεπερασμένο σύνολο συνειρμών ­ οι διαφορετικές αντιλήψεις της λειτουργίας του «hypertext» είναι τελικά θέμα ηλικίας, σε κάθε περίπτωση όμως αντιπαραβάλλουν τη συγκέντρωση στο έντυπο κείμενο με την έκρηξη, τον αναδιπλασιασμό, της προσοχής στον κυβερνοχώρο.


Εύλογα διερωτάται κανείς ποια η θέση του βιβλίου (και κατ’ επέκτασιν της ανάγνωσης) σε αυτό το περιβάλλον που βρίθει νεολογισμών. Τα τελευταία χρόνια εθεωρείτο σχεδόν αυτονόητο ότι ευρεία απήχηση μπορεί να έχουν μόνο τα «εύκολα», τα «διάφανα», αφηγηματικά αναγνώσματα. Η λογοτεχνία απαιτήσεων ήταν για μια μειονότητα απαιτητικών αναγνωστών ­ άντε και για τη μοναστηριακή γαλήνη του πανεπιστημιακού campus. Είναι όμως τα πράγματα έτσι;


Οι οξυδερκέστεροι αναλυτές είχαν παρατηρήσει εδώ και αρκετά χρόνια ότι στην πλημμυρίδα των «εύκολων» βιβλίων παρεισέφρεαν κάθε τόσο «δύσκολα» βιβλία. Κάποτε ήταν το «Ονομα του Ρόδου» του Ουμπέρτο Εκο· φέτος είναι ο «Υπόκοσμος» του Ντον Ντελίλο που φιγουράρει στους καταλόγους των best sellers στις Ηνωμένες Πολιτείες, προκαλώντας την έκπληξη των αναλυτών. Είναι άραγε αυτή «η χρονιά του αργού αναγνώσματος» («the year of the slow read»); αναρωτιέται ο Μπιλ Μπιούφορντ στον «New Yorker». Υπάρχουν ακόμη αναγνώστες για τέτοιου είδους βιβλία; Η απάντηση φαίνεται ότι είναι θετική.