Για σχεδόν μισό αιώνα ο Ρεζά Παχλαβί έμαθε να ζει σαν μια υποσημείωση της Ιστορίας. Ως ένας εξόριστος πρίγκιπας που παρακολουθούσε τη χώρα του από την ασφάλεια του ποταμού Ποτόμακ των ΗΠΑ. Σήμερα, καθώς η χώρα του βυθίζεται στο χάος και τη βία, οι συμπατριώτες του πρωταγωνιστούν σε ένα απάνθρωπο αιματοκύλισμα και οι γεωπολιτικές ισορροπίες της Μέσης Ανατολής κλυδωνίζονται, το «φάντασμα» της μοναρχίας επιστρέφει. Οχι ως νοσταλγία για το στέμμα, αλλά ως μια απέλπιδη αναζήτηση για έναν ηγέτη που θα μπορέσει να ενώσει τα συντρίμμια μιας θεοκρατίας που καταρρέει. Είναι όμως ο Παχλαβί η λύση ή απλώς η παρηγοριά ενός λαού που ξέχασε πώς να ονειρεύεται;

Οι εξόριστοι ηγεμόνες είθισται να λειτουργούν ως μουσειακά εκθέματα ή ως βολικές υπενθυμίσεις μιας εποχής που η σκόνη του χρόνου έχει φροντίσει να εξωραΐσει. Ομως, στην περίπτωση του ανθρώπου που γεννήθηκε για να καθίσει στον «θρόνο του παγωνιού» και κατέληξε να παρατηρεί τη χώρα του από τα προάστια της Ουάσιγκτον, η πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη. Σήμερα, που το Ιράν συγκλονίζεται από μια εσωτερική υπαρξιακή κρίση, το όνομά του παύει να είναι μια απλή αναφορά στο παρελθόν.

Σωτήρας ή αποδιοπομπαίος τράγος;

Ο Ρεζά Παχλαβί κουβαλάει το βαρύτερο -για σωστούς αλλά και λάθος λόγους- επώνυμο της σύγχρονης περσικής ιστορίας. Για το καθεστώς των Μουλάδων, παραμένει ο «γιος του τυράννου», ο κληρονόμος ενός συστήματος που ανατράπηκε το 1979. Για τη Δύση, είναι ένας «δημοκράτης πρίγκιπας» που μιλάει τη γλώσσα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Για τους ίδιους τους Ιρανούς όμως η εικόνα του παραμένει θολή. Η υποτιθέμενη δημοφιλία του εντός των συνόρων είναι ένα μέγεθος που δύσκολα μετριέται και ακόμα πιο δύσκολα επαληθεύεται.

Σε μια χώρα όπου η αντιπολίτευση δεν υφίσταται, παρά μόνο ως σιωπηλή οργή ή ως κραυγή πίσω από κλειστά παράθυρα, η επίκληση του ονόματος «Παχλαβί» είναι συχνά περισσότερο μια πράξη απόγνωσης κατά του παρόντος και λιγότερο μια συνειδητή ψήφος εμπιστοσύνης προς το παρελθόν. Το θεοκρατικό καθεστώς, άλλωστε – τουλάχιστον ως την ώρα που γράφονταν αυτές οι γραµµές –, δεν δείχνει σηµάδια κόπωσης στην επιβολή του τρόµου.Παραμένει σκληρό, ιδεολογικά περιχαρακωμένο και, πάνω από όλα, ισχυρό. Οι Φρουροί της Επανάστασης ελέγχουν όχι μόνο τα όπλα, αλλά και τις αρτηρίες της οικονομίας, καθιστώντας κάθε σενάριο ανατροπής μια άσκηση επί χάρτου που προσκρούει στην ωμή βία της πραγματικότητας.

Ο εξόριστος πρίγκιπας

Η ζωή του Ρεζά Παχλαβί είναι μια σπουδή στην απώλεια. Γεννημένος το 1960 στην Τεχεράνη, μεγάλωσε μέσα στην ιλιγγιώδη χλιδή των ανακτόρων Νιαβαράν ως ο πρωτότοκος γιος του Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί και της τρίτης συζύγου του, Φαράχ Ντιμπά. Το 1979, σε ηλικία μόλις 19 ετών, είδε την οικογένειά του να τρέπεται σε φυγή. Ο πατέρας του πέθανε στο Κάιρο έναν χρόνο μετά την πτώση του από τον θρόνο, εξόριστος και πικραμένος, αφήνοντας στον Ρεζά το βάρος μιας διαδοχής χωρίς κράτος. Η συνέχεια της εξορίας σφραγίστηκε από την προσωπική τραγωδία: ο θάνατος της αδελφής του, Λεϊλά, το 2001 στο Λονδίνο από υπερβολική δόση βαρβιτουρικών και η αυτοκτονία του αδελφού του, Αλί-Ρεζά, το 2011, σφράγισαν τη μοίρα μιας δυναστείας που έμοιαζε να καταρρέει κάτω από το βάρος της δικής της μελαγχολίας.

Σε αντίθεση με το παλαιό, αυστηρό προφίλ της μοναρχίας, ο Ρεζά Παχλαβί πλασάρει σήμερα μια εικόνα που θυμίζει σύγχρονη ευρωπαϊκή βασιλική οικογένεια. Η σύζυγός του, Γιασμίν, και οι τρεις κόρες τους – Νουρ, Ιμάν και Φαράχ – αποτελούν το επικοινωνιακό του όπλο: μορφωμένες, κοσμοπολίτισσες και ενεργές στα social media, προβάλλουν ένα μοντέλο ζωής που φαντάζει ως ο απόλυτος εξωτισμός για τη νέα γυναίκα της Τεχεράνης. Ομως η πολιτική δεν κρίνεται στο Instagram. Η στρατηγική του Ρεζά να σπάσει κάθε ταμπού έγινε σαφής τον Απρίλιο του 2023, όταν πραγματοποίησε μια ιστορική επίσκεψη στο Ισραήλ. Η εικόνα του μπροστά στο Τείχος των Δακρύων έμοιαζε με γεωπολιτική δήλωση προθέσεων. Μια έκφραση της φιλοδοξίας του να αναδείξει εαυτόν σε de facto συνομιλητή της Δύσης.

Το τέλος της αιώνιας αναμονής;

Ο Ρεζά Παχλαβί είναι ο άνθρωπος που περιμένει εδώ και 46 χρόνια. Ζει σε μια διαρκή «αίθουσα αναμονής» της Ιστορίας. Το ερώτημα που πλανάται πάνω από την Τεχεράνη το 2026 δεν είναι αν ο λαός επιζητεί την επιστροφή των ανακτόρων. Είναι αν ο λαός έχει φθάσει σε τέτοιο σημείο εξάντλησης, ώστε να αποδεχθεί οποιαδήποτε λύση προσφέρει μια έξοδο από το θεοκρατικό τέλμα. Ο Παχλαβί είναι το σύμβολο αυτού του απροσδιόριστου, αλλά επιθυμητού από σημαντικό μέρος των Ιρανών, «κάτι άλλο». Μπορεί να μην είναι ο ιδανικός ηγέτης για μια σύγχρονη δημοκρατία, αλλά είναι το μόνο ορατό είδωλο σε έναν καθρέφτη που έσπασε το 1979.

Αν η Ιστορία αποφασίσει τελικά να του δώσει μια δεύτερη ευκαιρία, δεν θα είναι λόγω της γαλαζοαίματης καταγωγής του, αλλά λόγω της απόλυτης ανάγκης ενός έθνους να πιαστεί από οτιδήποτε του θυμίζει ότι κάποτε υπήρξε μέρος του σύγχρονου κόσμου. Ακόμα και αν αυτή η ανάμνηση είναι, στην πραγματικότητα, ένας μύθος κατασκευασμένος από τη νοσταλγία και την απόγνωση ενός λαού που κουράστηκε να περιμένει θαύματα από τον ουρανό και αναζητεί σανίδα σωτηρίας στο παρελθόν του.

Στο τέλος της ημέρας, ο Παχλαβί δεν αναμετριέται μόνο με τους Μουλάδες, αλλά και με τον χρόνο. Οσο η μητέρα του, η 87χρονη σήμερα Φαράχ, παραμένει η τελευταία ζωντανή σύνδεση με το μεγαλείο της Περσέπολης, ο Ρεζά είναι μάλλον καταδικασμένος να υποδύεται τον ρόλο του. Οχι γιατί η επιστροφή είναι βέβαιη, αλλά γιατί η σιωπή θα σήμαινε τον οριστικό θάνατο ενός μύθου που αρνείται να παραδεχθεί ότι η Ιστορία τον προσπέρασε.