Σκάλες που δεν ξέρεις αν ανεβαίνουν ή κατεβαίνουν, κτίρια χωρίς ταβάνι ή πάτωμα, ατέρμονες γέφυρες και αδύνατες προοπτικές: παραδοξολογικά μοτίβα που έχουν γίνει σύμβολα της οπτικής ψευδαίσθησης και της φαντασίας, από έναν δημιουργό το όνομα του οποίου οι περισσότεροι/ες δεν γνωρίζουν, παρά το γεγονός ότι οι εικόνες του έχουν ριζώσει βαθιά στη συλλογική φαντασία αλλά και την ποπ κουλτούρα.
Από τις κινούμενες σκάλες του Χόγκουαρτς και τα λαβυρινθώδη υπουργεία στον «Χάρι Πότερ» μέχρι τις κλίμακες του «Inception» του Κρίστοφερ Νόλαν ή τις σουρεαλιστικές διαδρομές του «Squid Game», η οπτική του γλώσσα έχει γίνει παγκόσμιο σημείο αναφοράς.
«Drawing Ηands» (1948). Photo © 2025 The M.C. Escher Company
Συγκεκριμένα, οι λιθογραφίες του με τίτλους «Σχετικότητα» και «Ανεβαίνοντας και Κατεβαίνοντας» έχουν τιμηθεί μέσα από κλασικές σειρές όπως «The Simpsons», «Futurama», «Family Guy» και «Rick and Morty», ενώ καλλιτέχνες όπως οι Rolling Stones και η Κέιτ Μπους προσπάθησαν – με διαφορετική επιτυχία – να ενσωματώσουν το έργο του στη γραφιστική απεικόνιση της μουσικής τους.
Ο Μάουριτς Εσερ (1898-1972) γοήτευσε τόσο τους καλλιτέχνες όσο και τους επιστήμονες: τα ψηφιδωτά του, οι μεταμορφώσεις σχημάτων και η χρήση οπτικών παραδόξων άλλαξαν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον χώρο. Μεταξύ αυτών είναι ο δακτύλιος Möbius (μια λωρίδα με μία μόνο πλευρά και μία ακμή που δημιουργεί ένα ατέρμονο μονοπάτι, ένα σχήμα που έκανε γνωστό ο γερμανός μαθηματικός Αύγουστος Μέμπιους), και η σκάλα και το τρίγωνο Penrose (μια «αδύνατη» κατασκευή, όπου τα σκαλιά φαίνονται να ανεβαίνουν ή να κατεβαίνουν για πάντα σε έναν κλειστό κύκλο, χωρίς ποτέ να οδηγούν ψηλότερα ή χαμηλότερα, ένα γεωμετρικό σχήμα που έκανε γνωστό ο μαθηματικός Ρότζερ Πένροουζ).
Επηρεασμένος από την Ιταλική Αναγέννηση και τα μοτίβα της Αλάμπρα, ο Εσερ δημιούργησε έναν κόσμο όπου το αδύνατο μοιάζει αληθινό. Εναν κόσμο που, όπως και τα σχέδιά του, επαναλαμβάνεται και μεταμορφώνεται χωρίς τέλος. Η µοναδική ικανότητά του να συνδυάζει µαθηµατική ακρίβεια, φαντασία και οπτική ψευδαίσθηση τον κατέστησε έναν από τους πιο σηµαντικούς και επιδραστικούς καλλιτέχνες της σύγχρονης εποχής.
Το περίφημο έργο «Relativity» (1953) που αγάπησε η ποπ κουλτούρα, συμπεριλαμβανομένων των βιβλίων και των ταινιών «Χάρι Πότερ». Photo © 2025 The M.C. Escher Company
Μια ρετροσπεκτίβα στο Παρίσι
Η λίστα των ανθρώπων και των πεδίων που επηρέασε ο Εσερ είναι ατελείωτη, αλλά αυτή την περίοδο αξίζει να σταθούμε σε μια έκθεση αφιερωμένη στο έργο του η οποία φιλοξενείται στο Monnaie de Paris, κοινώς το παλιό Νομισματοκοπείο του Παρισιού. Πρόκειται για το κτίριο που έως το 1973 φιλοξενούσε τον εθνικό οργανισμό κοπής νομισμάτων της Γαλλίας και μία από τις παλαιότερες δημόσιες επιχειρήσεις στον κόσμο, με έτος ίδρυσης το μακρινό 864 μ.Χ.
Η γραμμή παραγωγής νομισμάτων έχει πλέον μετεγκατασταθεί εκτός Παρισιού και η παλιά έδρα λειτουργεί ως μουσείο και πολιτιστικός χώρος, παρουσιάζοντας εκθέματα σχετικά με την ιστορία των νομισμάτων, την τέχνη της κοπής και τις τεχνικές μεταλλουργίας. Στη διεθνή, περιοδεύουσα αυτή έκθεση παρουσιάζονται περισσότερα από 150 έργα και οι επισκέπτες βυθίζονται σε ένα σύμπαν όπου οι νόμοι της Φυσικής αμφισβητούνται και η φαντασία υπερβαίνει την πραγματικότητα, καθώς οι γεωμετρικές ψευδαισθήσεις γίνονται ζωντανές εμπειρίες μέσα από διαδραστικά εκθέματα.
Παράλληλα, παρουσιάζονται αναμνηστικά νομίσματα που εκδόθηκαν για τα 100 χρόνια από τη γέννηση του καλλιτέχνη, καθώς και σχέδια που προορίζονταν για χαρτονομίσματα αλλά δεν εκδόθηκαν τελικά, λόγω της πολυπλοκότητας της εκτέλεσής τους.
«Bond of Union» (1956). Photo © 2025 The M.C. Escher Company
Από την Ολλανδία στην Ιταλία και την Ισπανία
Να πούμε όμως και για τη ζωή του, που υπήρξε εξίσου συναρπαστική με τα έργα του. Ο Μάουριτς Κορνέλις Εσερ γεννήθηκε το 1898 στο Λέγουαρντεν της Ολλανδίας ως το μικρότερο από τέσσερα αδέλφια και μεγάλωσε στην πόλη Αρνεμ. Από παιδί έδειξε έντονο ενδιαφέρον για τη ζωγραφική και το σχέδιο και σύντομα η οικογένειά του αναγνώρισε το ταλέντο του.
Αρχικά σπούδασε Αρχιτεκτονική στη Σχολή Αρχιτεκτονικής και Διακοσμητικών Τεχνών του Χάαρλεμ, αλλά μέσα σε λίγες ημέρες κατάλαβε ότι η καρδιά του ανήκε στη γραφιστική. Με τη στήριξη του δασκάλου του, Σάμουελ Γιέσερουν ντε Μεσκίτα, άρχισε να εξελίσσει τις τεχνικές του στη λιθογραφία, την ξυλογραφία και τη ζωγραφική. Στα νεανικά του έργα διακρίνεται η επιρροή της Art Nouveau και του Συμβολισμού, καθώς και τα θέματα που θα ανέπτυσσε αργότερα: η προσεκτική παρατήρηση της φύσης, οι γεωμετρικές συνθέσεις και οι πρώτες αναφορές σε ψηφιδωτά.
Το 1923 ο Εσερ εγκαταστάθηκε στη Ρώμη, όπου έζησε πάνω από μία δεκαετία. Τα ταξίδια του στην Ιταλία και τη Μεσόγειο τον γέμισαν έμπνευση και τα σκίτσα και οι φωτογραφίες που συνέλεγε μετατράπηκαν αργότερα σε λιθογραφίες και ξυλογραφίες. Οι πρώιμες δουλειές του, έργα όπως τα «Castrovalva» (1930) – η τοπιογραφία μιας μικρής ιταλικής ορεινής κωμόπολης στην περιοχή της Απουλίας – και «Atrani» – λιθογραφία με το ομώνυμο μικρό χωριό στην Ακτή Αμάλφι – δείχνουν την εμμονή του με την προοπτική και την παρατήρηση της φύσης, ενώ οι επιρροές από την Αναγέννηση ή τον Τζοβάνι Μπατίστα Πιρανέζι (1720-1778) είναι εμφανείς στις ατμοσφαιρικές συνθέσεις του με σκάλες και γέφυρες.
«Peel» (1955). Photo © 2025 The M.C. Escher Company
Οι χαλκογραφίες της σειράς με τίτλο «Le Carceri d’Invenzione» του ιταλού ζωγράφου από τα μέσα του 18ου αιώνα, με τις ατελείωτες σκάλες, τις γέφυρες που χάνονται στο πουθενά και τους τεράστιους, ακανόνιστους χώρους, τον μάγεψαν και εμφανίστηκαν μεταλλαγμένες στο δικό του έργο. Η μεγάλη ανακάλυψη όμως ήρθε το 1936, όταν επισκέφθηκε για δεύτερη φορά την Αλάμπρα της Γρανάδας.
Τα περίτεχνα μαυριτανικά ψηφιδωτά τον γοήτευσαν και τον οδήγησαν να αναπτύξει την τεχνική των «tessellations», δηλαδή των επαναλαμβανόμενων μοτίβων από αλληλοεμπλεκόμενα σχήματα. Από εκείνη τη στιγμή και μετά, οι μορφές στα έργα του άρχισαν να μεταμορφώνονται αδιάκοπα, περνώντας από αφηρημένες σε ζωντανές και αντίστροφα. Οι γεωμετρικές έρευνές του τον οδήγησαν σε έργα με σφαίρες, στερεά, τοπολογικά αντικείμενα και σύνθετα μοτίβα που μαγεύουν ακόμα και σήμερα. Και να σκεφτεί κανείς ότι στο σχολείο δεν ήταν καθόλου καλός στα Μαθηματικά…
Στα μέσα της δεκαετίας του 1950, η διεθνής κοινότητα αναγνώρισε την αξία του. Το 1951 δημοσιεύθηκαν άρθρα για τον καλλιτέχνη στα περιοδικά «Time» και «Life». Η ζήτηση για τα χαρακτικά του στις ΗΠΑ ήταν τόσο μεγάλη που ανέβαζε συνεχώς τις τιμές για να μειώσει τις πωλήσεις, χωρίς αποτέλεσμα.
photo @Arthemisia
Ενα σημαντικό γεγονός ήταν μια έκθεσή του στο Mουσείο Stedelijk στο Αμστερνταμ το 1954, η οποία συνέπεσε με ένα διεθνές συνέδριο Μαθηματικών (ICM 1954), με αποτέλεσμα να τη δουν επισκέπτες από όλον τον κόσμο. Δύο βρετανοί μαθηματικοί, ο Ρότζερ Πένροουζ και o (βασικά γεωμέτρης) Χάρολντ Σκοτ Κόξιτερ, που ήταν ανάμεσά τους, βοήθησαν άθελά τους τον Εσερ να δημιουργήσει μερικά από τα τελευταία του έργα. Ωστόσο, το ενδιαφέρον του για τα Μαθηματικά ήταν περιορισμένο και πρακτικό: απέκτησε τις γνώσεις που χρειαζόταν για να δημιουργήσει τις εικόνες που ήθελε.
Τα εξωπραγματικά σχέδιά του, όπως οι λιθογραφίες «Ascending and Descending» (1960) και «Relativity» (1953) – τα μεγάλα «σουξέ» που αγάπησε η ποπ κουλτούρα –, αλλά και οι σειρές μεταμορφώσεων όπως «Metamorphosis I-III» (1939-40) και «Air and Water I» (1938), τον έκαναν διάσημο παγκοσμίως. Οι παραμορφώσεις προοπτικής στα έργα του φαίνονται λογικές με την πρώτη ματιά, αλλά όταν κοιτάξεις πιο προσεκτικά, ανακαλύπτεις ότι είναι αδύνατες στην πραγματικότητα. Η δημοφιλία του επεκτάθηκε τη δεκαετία του 1960, όταν η ψυχεδελική κουλτούρα στις ΗΠΑ αγκάλιασε τα έργα του ως πηγή έμπνευσης.
Σήμερα η επιρροή του είναι κάτι παραπάνω από ζωντανή: καλλιτέχνες, μουσικοί, σχεδιαστές και δημιουργοί βιντεοπαιχνιδιών συνεχίζουν να αντλούν ιδέες από τις ατέρμονες σκάλες, τις μεταμορφώσεις και τις γεωμετρικές ψευδαισθήσεις του. Υπάρχει υλικό για να το κάνουν, καθώς κατά τη διάρκεια της ζωής του ο Εσερ δημιούργησε 448 λιθογραφίες, ξυλογραφίες και ξυλοκοπές, καθώς και πάνω από 2.000 σχέδια και σκίτσα, ενώ ασχολήθηκε με εικονογραφήσεις βιβλίων, σχεδίασε χαλιά, χαρτονομίσματα, γραμματόσημα, τοιχογραφίες και ξυλόγλυπτα πάνελ. Οπως ορισμένοι από τους πιο γνωστούς ζωγράφους στην Ιστορία – Μιχαήλ Αγγελος, Ντα Βίντσι, Ντίρερ, Χολμπάιν – ήταν αριστερόχειρας. Μια μικρή, αλλά χαρακτηριστική λεπτομέρεια που φαίνεται να ταιριάζει απόλυτα με τον μοναδικό, ελαφρώς ανατρεπτικό τρόπο με τον οποίο αντίκριζε τον κόσμο.
ΙΝFO: «M.S Escher»: Monnaie de Paris, έως την 1η Μαρτίου 2026.
