Κάντε TO BHMA προτιμώμενη πηγή «Τον τελευταίο καιρό ο γαλήνιος ύπνος σας πρέπει να έγινε ανήσυχος. Σας έχουμε τρελάνει, Κυβερνήτα, είναι αλήθεια. Δεν σας αφήνουμε ήσυχα ούτε και τώρα» γράφει η Καρολίνα Μέρμηγκα στο ένθετο τεύχος της εφημερίδας ΤΑ ΝΕΑ (21.4.2026), το υπενθυμιστικό της τελευταίας μας δικτατορίας και επετειακό των 250 χρόνων από τη γέννηση του Καποδίστρια.
Και πράγματι, τον τελευταίο καιρό υπάρχει ένας συνωστισμός γύρω από τη μορφή του Κυβερνήτη, όχι μόνο ιστοριογραφικός (ενδεικτικά: Χρήστος Λούκος, Ιωάννης Καποδίστριας, 2022· Α.-Ι. Δ. Μεταξάς, Το αθέατο εγχειρίδιο, 2024· Καποδίστριας, συλλογικός τόμος, συνοδευτικός της εφημερίδας Το Βήμα, 17.5.2026), αλλά και καλλιτεχνικός ‒ δηλαδή μυθιστορηματικός (Αρης Σφακιανάκης, Η σκιά του Κυβερνήτη, 2019· Καρολίνα Μέρμηγκα, Κάτι κρυφό μυστήριο, 2019· Λένα Διβάνη, Ο Καποδίστριας, η Ρωξάνδρα και η Ελλάδα, 2020), θεατρικός (Ιωάννα Παπανδροπούλου-Berthoud, Ιωάννης Καποδίστριας: Δόξα και μοναξιά, 2024· Θοδωρής Γκόνης, Ove vai conte Nano?, 2025) και κινηματογραφικός (Γιάννης Σμαραγδής, Καποδίστριας: Δώσε μου την πατρίδα που ποθώ, 2025).
Με λίγα λόγια: Ο βίος, η πολιτεία και ο θάνατος του Καποδίστρια προσφέρουν πλούσιο υλικό για ιστοριογραφική και καλλιτεχνική απεικόνιση. Αν όμως η πραγμάτευση αυτού του υλικού κορυφώνεται σήμερα με μια εκ βαθέων κατάθεση ψυχής του κινηματογραφικού του σκηνοθέτη, η αντίστοιχη κατάθεση των κορυφαίων ελλαδικών λογοτεχνών των πρώτων μετεπαναστατικών χρόνων – των αδελφών Αλέξανδρου και Παναγιώτη Σούτσου – κάθε άλλο παρά αγιολογική ήταν. Γιατί και αυτοί με τα λογοτεχνικά τους έργα και με τις πράξεις τους τον είχαν, όχι μόνο εν ζωή αλλά και μετά θάνατον, τρελάνει.
Ο ερχομός του Καποδίστρια ως Κυβερνήτη της χώρας το 1828 προκάλεσε σύντομα τη δυσφορία σε όσους περίμεναν τη θεσμοθέτηση Συντάγματος. Η διακυβέρνησή του θεωρήθηκε απολυταρχική και ο εμφύλιος μεταξύ συνταγματικών και καποδιστριακών δεν άργησε να ξεσπάσει. Ο Καποδίστριας δολοφονείται την 27η Σεπτεμβρίου 1831. Από τον Μάιο αυτού του χρόνου ως την ημέρα της δολοφονίας του ο Αλέξανδρος Σούτσος δημοσιεύει μια σειρά αντικαποδιστριακών ποιημάτων με το όνομα του Κυβερνήτη στον τίτλο τους (λ.χ.: «Ο κατάσκοπος του Ι. Καποδίστρια», «Ο υπουργηματικός του Ι. Καποδίστρια», «Το τυποκτόνον ψήφισμα του Ι. Καποδίστρια» κ.ο.κ.). Τα πρώτα από αυτά προκαλούν την εξορία του από το Ναύπλιο (Ιούλιος 1831) και την εκδίωξη του αδελφού του από τη θέση του γενικού γραμματέα της Γερουσίας. Για να ακολουθήσει ένα ακόμη ποίημά του την επομένη της δολοφονίας με τίτλο «Μονόλογος των δύο τυραννοκτόνων», υμνητικό των δύο Μαυρομιχαλαίων ως «μιμητών του Αρμοδίου και του Αριστογείτονος». Αλλά και ο Παναγιώτης, καταφεύγοντας, όπως και ο αδελφός του, στο στρατόπεδο των αντικαποδιστριακών, καυτηριάζει με στίχους του τον Καποδίστρια αποκαλώντας τον «απατεώνα του κόσμου» και «τυραννίσκον».
Οι Σούτσοι αποτελούσαν όχι μόνο τη λογοτεχνική πρωτοπορία κατά την πρώτη δεκαετία της νεοελληνικής πολιτείας (πριν στραφούν στη χρήση της επίσημης ‒ αρχαΐζουσας ‒ γλώσσας του κράτους), αλλά και την πολιτική. Τόσο γιατί ήταν οι εισηγητές του νεοελληνικού, και μοντέρνου για τα ευρωπαϊκά (ρομαντικά) δεδομένα, μυθιστορήματος ‒ Ο Λέανδρος (1834) του Παναγιώτη, Ο Εξόριστος του 1831 (1835) του Αλέξανδρου ‒ όσο και γιατί οι πολιτικές τους αναζητήσεις υπερέβαιναν τις απλώς συνταγματικές. Οι θέσεις που υποστήριζαν με το περιοδικό τους «Ηλιος» του Ναυπλίου και με τα ποιήματα και τα μυθιστορήματά τους διέπονταν από τις ιδέες ενός πρώιμου ουτοπικού σοσιαλισμού («κοινωνισμού», όπως μετέφραζαν το socialisme), για την ακρίβεια από τις απόψεις του Σαιν-Σιμόν, που γνώριζαν σημαντική απήχηση κατά το τέλος της δεκαετίας του 1820 (εποχή που οι Σούτσοι βρίσκονταν στο Παρίσι).
Η απέχθειά τους προς τον Καποδίστρια, που δεν φαινόταν διατεθειμένος να θεσπίσει Σύνταγμα, και η αρχική αγάπη τους για τον Οθωνα και την Αντιβασιλεία, που μεταβλήθηκε σε αποστροφή όταν είδαν τις συνταγματικές προσδοκίες τους να παραμένουν απραγματοποίητες, υπαγορεύονταν από τη σαινσιμονική πεποίθησή τους ότι παρότι η συνταγματική μοναρχία [η «ρεπούμπλικα»] δεν ήταν το καλύτερο πολίτευμα («αυτή η στάσις μιας πολιτείας δεν είναι η ορθοτέρα»), οι βασιλείς αποτελούσαν το σημείο ισορροπίας μεταξύ των κοινωνικών τάξεων, το απαραίτητο μεταβατικό στάδιο προς την ιδανική κοινωνία, την οποία οραματίζονταν. «Η τοιαύτη ανακωχή [η παραχώρηση Συντάγματος] την οποίαν έκαμαν τα έθνη μετά των Βασιλέων», γράφει ο Παναγιώτης Σούτσος στον «Ηλιο», «βαθμηδόν θέλει φέρει την εντελή νίκην εις τα έθνη».
Την ίδια αποστροφή προς τον Καποδίστρια, την οποία τους γεννούσε το περιπαθές όραμα της «τελειωτάτης κοινωνίας», εκφράζουν οι Σούτσοι και με τα μυθιστορήματά τους, που γράφονται και δημοσιεύονται σχεδόν ταυτόχρονα. Και τα δύο (ο Λέανδρος είναι σε επιστολική μορφή) είναι σε σημαντικό βαθμό αυτοβιογραφικά, αφού αναφέρονται σε πραγματικά γεγονότα που οι συγγραφείς τους είχαν ζήσει. Πραγματική θα πρέπει να είναι η περιγραφή της περιπετειώδους σύλληψης του Εξόριστου («το όνομα του οποίου ήτο γνωστόν εις όλην την Ελλάδα») και η προσαγωγή του στον Καποδίστρια, με την επακόλουθη θυελλώδη φιλονικία τους, κατά την οποία ο Κυβερνήτης χαρακτηρίζει τον Εξόριστο «δογματιστή εισάγοντα εις την Ελλάδα τας γαλλικάς ονειροπολήσεις», ενώ ο Εξόριστος τον κατηγορεί ότι «κατέστησε τους Ελληνας είλωτας».
Ο Εξόριστος του 1831 (χάρη και στην ταξικά περίπλοκη ερωτική ιστορία που περιέχει) είναι το πρώτο νεοελληνικό πολιτικό μυθιστόρημα. Ιδιαίτερα αισθητή είναι η πολιτική διάσταση και στον Λέανδρο (παρά την έντονα μελοδραματική ερωτική ιστορία του ήρωα, που καταλήγει με την αυτοκτονία του): ο χαρακτηρισμός της Αργολίδας ως «παρθένου γης», η οποία χάρη στον Δαναό «την σποράν του κοινωνισμού εκυοφόρησεν και την πεφωτισμένην Ευρώπην εγέννησαν», η «ενθύμισις του Συνταγματικού της Ελλάδος αγώνος με την αποδίωξιν της Κερκυραϊκής φυλής των τυράννων», η βεβαιότητα της «επερχομένης τελειοποιήσεως του οργανισμού των ανθρωπίνων κοινωνιών» κ.τ.λ. δημιουργούν την αίσθηση ότι οι δύο αδελφοί θα έπρεπε να ένιωθαν και αυτοί ‒ τηρουμένων των αναλογιών ‒ ως δύο τυραννοκτόνοι.
Ο κ. Νάσος Βαγενάς είναι ομότιμος καθηγητής της Θεωρίας και Κριτικής της Λογοτεχνίας του Πανεπιστημίου Αθηνών.
